II CSK 314/08 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 314/08

POSTANOWIENIE

Dnia 11 grudnia 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

SSN Kazimierz Zawada (sprawozdawca)

Protokolant Maryla Czajkowska

w sprawie z wniosku E. Spółki Akcyjnej w P.

przy uczestnictwie W. M.

o stwierdzenie zasiedzenia służebności gruntowej,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 11 grudnia 2008 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni

od postanowienia Sądu Okręgowego w S.

z dnia 14 listopada 2007 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od wnioskodawczyni na

rzecz uczestnika kwotę 200 (dwieście) zł tytułem zwrotu kosztów

postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

„E." Spółka Akcyjna w P. w dniu 12 stycznia 2007 r. wniosła o stwierdzenie

nabycia przez zasiedzenie służebności gruntowej na nieruchomości W. M.,

położonej w P. przy ul. S., oznaczonej jako działka nr 19/29. Na nieruchomości tej

znajdują się urządzenia infrastruktury elektroenergetycznej eksploatowane przez

wnioskodawczynię.

Postanowieniem z dnia 15 czerwca 2007 r. Sąd Rejonowy oddalił wniosek

po dokonaniu następujących ustaleń. W. M. kupił działkę numer 19/29 od Agencji

Własności Rolnej Skarbu Państwa w dniu 19 listopada 1993 r. Na części tej działki

od 1963 r. znajdują się: stacja transformatorowa, linia napowietrzna o długości 10

m. oraz linia napowietrzna o długości 13,5 m. Urządzenia te są połączone ze stacją

transformatorową znajdującą się na nieruchomości gruntowej Skarbu Państwa,

położonej w P. przy ul. D., będącej przedmiotem użytkowania wieczystego

wnioskodawczyni. Zarówno stacja transformatorowa na nieruchomości w P. przy ul.

D., jak urządzenia infrastruktury elektroenergetycznej na nieruchomości w P. przy

ul. S. stanowią części składowe przedsiębiorstwa energetycznego prowadzonego

przez

wnioskodawczynię.

Urządzeniami

infrastruktury

elektroenergetycznej

wybudowanymi na działce nr 19/29 władał początkowo „Zakład Energetyczny S.” Przedsiębiorstwo Państwowe w S. Zakład ten wszedł w skład „Zakładów

Energetycznych Okręgu Zachodniego” - Przedsiębiorstwa Państwowego w P.

Zakłady te przekształcono w „Zachodni Okręg Energetyczny” - Przedsiębiorstwo

Państwowe w P. Z tego ostatniego podmiotu wyodrębniono „Zakład Energetyczny

S.” – Przedsiębiorstwo Państwowe w S., jego zaś następcą prawnym był „Zakład

Energetyczny S.” - Spółka Akcyjna w S., powstały z dniem 12 lipca 1993 roku.

„Zakład Energetyczny S.” - Spółka Akcyjna w S. zmienił nazwę na „Energetyka

Szczecińska” - Spółka Akcyjna w S. „Energetyka S.” - Spółka Akcyjna w S. została

przejęta przez „Grupę Energetyczną E.” - Spółkę Akcyjną w P., działającą obecnie

pod firmą „E.” - Spółka Akcyjna w P.

Wnioskodawczyni korzysta z urządzeń infrastruktury elektroenergetycznej

posadowionych na działce nr 19/29, mimo iż nie zawarła umowy dotyczącej

korzystania z tych urządzeń z właścicielem działki nr 19/29.

Zdaniem Sądu Rejonowego, dokonane ustalenia faktyczne nie pozwalały na

uwzględnienie wniosku. W ocenie Sądu Rejonowego, nie upłynął jeszcze

wymagany do stwierdzenia zasiedzenia okres posiadania służebności.

Postanowieniem z dnia 14 listopada 2007 r. Sąd Okręgowy oddalił apelację

wnioskodawczyni. Sąd ten podzielił ustalenia faktyczne Sądu Rejonowego oraz

ocenę, że w sprawie nie upłynął jeszcze wymagany do stwierdzenia zasiedzenia

okres posiadania służebności. Sąd Okręgowy podkreślił, że do zasiedzenia

służebności gruntowej może prowadzić wyłącznie posiadanie służebności przez

podmiot, który nie jest właścicielem nieruchomości obciążonej. Służebność

gruntowa polega bowiem na korzystaniu z cudzej nieruchomości. Funkcją

zasiedzenia jest eliminacja rozbieżności między stanem rzeczywistym a stanem

prawnym. Taka rozbieżność nie występowała w sprawie do dnia 31 stycznia 1989 r.

Dopiero w dniu 1 lutego 1989 r. została zniesiona zasada jedności własności

państwowej i dopiero od tej daty poprzednik prawny wnioskodawczyni mający statut

przedsiębiorstwa państwowego mógł posiadać nieruchomość stanowiącą własność

Skarbu Państwa w sposób pozwalający na

nabycie przez niego służebności

gruntowej.

W skardze kasacyjnej wnioskodawczyni zarzuciła Sądowi Okręgowemu

naruszenie art. 172, 176, 177, 285, 292 i 348-351 w związku z art. 128 k.c. przez

przyjęcie, że do okresu posiadania wykonywanego po dniu 31 stycznia 1989 r.

przez osobę prawną mającą przed dniem 1 lutego 1989 r. status państwowej osoby

prawnej nie można zaliczyć okresu posiadania wykonywanego przez Skarb

Państwa przed dniem 1 lutego 1989 r. oraz naruszenie art. 20, 32 i 64 Konstytucji,

a w konsekwencji naruszenie prawa równości, zakazu dyskryminacji w życiu

gospodarczym państwowych osób prawnych i nakazu zapewnienia równej dla

wszystkich ochrony prawa własności oraz innych praw rzeczowych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wprowadzona do kodeksu cywilnego z mocą od dnia 3 sierpnia 2008 r.

regulacja

służebności

przesyłu

(art.

3051-3054)

przesądziła

jednoznacznie

dopuszczalność zasiedzenia przez przedsiębiorcę, w skład przedsiębiorstwa

którego wchodzą urządzenia przesyłowe w rozumieniu art. 49 §1 k.c., służebności

polegającej na możliwości korzystania w oznaczonym zakresie z określonej

nieruchomości w sposób niezbędny do korzystania z tych urządzeń zgodnie z ich

przeznaczeniem - nazwanej właśnie służebnością przesyłu. Według art. 305 4 k.c.,

do służebności przesyłu stosuje się odpowiednio przepisy o służebnościach

gruntowych, a więc m.in. art. 292 k.c. stanowiący, że służebność gruntowa może

być nabyta przez zasiedzenie, zgodnie z odpowiednio stosowanymi przepisami

o zasiedzeniu nieruchomości, jeżeli polega na korzystaniu z trwałego i widocznego

urządzenia. Orzecznictwo jednak już wcześniej dopuszczało - w ramach

zasługującej, jak podkreślono w wypowiedziach niektórych przedstawicieli doktryny,

na pełną aprobatę, nowoczesnej, odpowiadającej potrzebom obrotu, wykładni zasiedzenie przez przedsiębiorstwo przesyłowe służebności o takiej treści na

podstawie art. 292 k.c. stosowanego w drodze analogi (por. orzeczenia Sądu

Najwyższego: z dnia 11 marca 2005 r., II CK 489/04, LEX nr 301735, z dnia

8 września 2006 r., II CSK 112/06, LEX nr 193240, z dnia 4 października 2006 r.,

II CSK 119/06, LEX 447190, i z dnia 7 października 2008 r., III CZP 89/08, Biul. SN

2008, nr 10, s. 7).

Sama zatem dopuszczalność nabycia przez wnioskodawczynię w drodze

zasiedzenia, zgodnie z odpowiednio stosowanym art. 292 k.c., takiej służebności,

jak oznaczona we wniosku, nie budzi wątpliwości. W sprawie jednak - jak trafnie

przyjęły Sądy orzekające – nie zachodzą przesłanki uzasadniające stwierdzenie

wnioskowanego zasiedzenia.

Jest bezsporne, że nieruchomość, którą stanowi działka nr 19/29, w okresie

od

wybudowania

na

niej

urządzeń

infrastruktury

elektroenergetycznej

eksploatowanych przez wnioskodawczynię, a wcześniej przez jej poprzedników

prawnych, aż do dnia 19 listopada 1993 r., była przedmiotem własności

państwowej. Z tego względu od początku tego okresu aż do nadejścia dnia

1 października 1990 r., w którym przestał obowiązywać art. 177 k.c., niemożliwe

było nabycie przez zasiedzenie własności tej nieruchomości (art. 177 związku z art.

172 k.c.), ani obciążających ją służebności gruntowych (art. 177 związku z art. 292

zdanie drugie i art. 172 k.c.) W czasie poprzedzającym wejście w życie kodeksu

cywilnego, tj. przed 1 stycznia 1965 r., podobne konsekwencje w odniesieniu do tej

nieruchomości wynikały z art. 7 ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce

terenami w miastach i osiedlach (Dz. U. nr 32, poz. 159). Co do omawianych

ograniczeń zasiedzenia por. w szczególności: uchwała składu siedmiu sędziów

Sądu Najwyższego z dnia 31 stycznia 2002 r., III CZP 72/01 (OSNC 2002, nr 9,

poz. 107), oraz postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 7 marca 2002 r., II CKN

160/00 (LEX nr 54577), i z dnia 10 kwietnia 2008 r., IV CSK 21/08 (LEX nr 398485).

Zgodnie z art. 10 ustawy z dnia 28 lipca 1990 r. o zmianie ustawy – Kodeks

cywilny (Dz. U. nr 55, poz. 321 ze zm. – dalej: „ustawa nowelizująca”) w związku

z art. 292 zdanie drugie k.c., zasiedzenie służebności gruntowej obciążającej

nieruchomość państwową, które nie mogło ze względu na wskazane ograniczenia

biec przed 1 października 1990 r., rozpoczęło bieg od tego dnia. Od dnia

1 października 1990 r. należy więc liczyć upływ wymaganego do zasiedzenia

służebności

gruntowej

terminu,

dwudziestoletniego

lub

trzydziestoletniego,

w zależności od tego, czy nabycie posiadania służebności nastąpiło w dobrej lub

złej wierze. Wymieniony termin zasiedzenia podlega jednak skróceniu o czas

posiadania niemogącego prowadzić do zasiedzenia ze względu na to, że

nieruchomość była przedmiotem własności państwowej, nie więcej jednak niż

o połowę tego terminu, tj. nie więcej niż o dziesięć lub piętnaście lat (por.

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 7 marca 2002 r., II CKN 160/00).

Wynikającej z art. 10 ustawy nowelizującej w związku z art. 292 zdanie

drugie k.c. regulacji dotyczącej biegu i skracania terminu zasiedzenia służebności

gruntowej obciążającej nieruchomość państwową nie można było jednak w sprawie

zastosować.

Jak wiadomo, niemal przez cały okres, w którym sporna nieruchomość była

własnością

państwową,

znajdujące

się

na

niej

urządzenia

infrastruktury

elektroenergetycznej eksploatowali poprzednicy wnioskodawczyni mający status

przedsiębiorstwa państwowego. Przedsiębiorstwa państwowe były wprawdzie

w tym czasie zawsze osobami prawnymi (art. 2 dekretu z dnia 26 października

1950 r. o przedsiębiorstwach państwowych, jedn. tekst.: Dz. U z 1960 r. nr 18, poz.

111, oraz art. 1 ustawy z dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach

państwowych, obecnie jedn. tekst: Dz. U. z 2002 r. nr 112, poz. 981 ze zm.), jednak

obowiązujący do 31 stycznia 1989 r. art. 128 k.c. w pierwotnym brzmieniu wyrażał

zasadę jednolitego funduszu własności państwowej, w myśl której, zgodnie

z poglądem dominującym w praktyce, państwowe osoby prawne nie miały żadnych

praw

podmiotowych

do

zarządzanego

przez

nie

mienia,

które

mogłyby

przeciwstawiać państwu (por. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego

z dnia 16 października 1961 r., I CO 20/61, OSN 1962, nr II, poz. 41, uchwała Sądu

Najwyższego z dnia 27 czerwca 1984 r., III CZP 28/84, OSNC 1985, nr 1, poz. 11,

uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego – zasada prawna - z dnia

18 czerwca 1991 r., III CZP 38/91, OSNC 1991, nr 10-12, poz. 118, postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 4 października 2002, III CZP 62/02, OSNC 2004, nr 1,

poz. 7). Tak rozumiana zasada jednolitego funduszu własności państwowej leżała

u podstaw art. 4 ust. 1 pkt 1 i art. 8 ust. 2 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r.

o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości w pierwotnym brzmieniu

(Dz. U. nr 22, poz. 99), jak też art. 2 ust. 1 zdanie 1 ustawy z dnia 29 września

1990 r. o zmianie ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości

(Dz. U. nr 79, poz. 464) oraz art. 1 pkt 9 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o zmianie

ustawy o przedsiębiorstwach państwowych oraz o zmianie niektórych innych ustaw

(Dz. U. z 1991 r., nr 2, poz. 6).

Zasadę jednolitego funduszu własności państwowej rozumianą w powyższy

sposób

odnoszono

także

do

posiadania,

przyjmując,

że

w

wyniku

jej

obowiązywania Skarb Państwa był nie tylko właścicielem, ale i posiadaczem rzeczy

znajdujących się w zarządzie państwowych osób prawnych. W rezultacie, jeżeli

nieruchomość pozostająca w zarządzie państwowej osoby prawnej nie była

przedmiotem własności państwowej, jej zasiedzenie w razie ziszczenia się

przesłanek przewidzianych w art. 172 k.c. mogło nastąpić nie przez państwową

osobę prawną sprawującą zarząd, lecz przez Skarb Państwa. To samo

odpowiednio dotyczyło zasiedzenia służebności gruntowej, gdy posiadaczem takiej

służebności bez tytułu prawnego, obciążającej nieruchomość niepaństwową, była

państwowa osoba prawna (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia

4 października 2002, III CZP 62/02, i z dnia 31 maja 2006 r., IV CSK 149/05, LEX

nr 258681).

Uchylenie art. 128 k.c. w pierwotnym brzmieniu w dniu 1 lutego 1989 r. nie

spowodowało „uwłaszczenia” z tym dniem państwowych osób prawnych co do

składników mienia państwowego znajdujących się w ich zarządzie. Jak wyjaśnił

Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów – zasadzie prawnej - z dnia

18 czerwca 1991 r., III CZP 38/91, „uwłaszczenie” takie nastąpiło dopiero na

podstawie ustawy z dnia 29 września 1990 r. o zmianie ustawy o gospodarce

gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości oraz przepisów określających ustrój

majątkowy państwowych osób prawnych. Dopóty zatem, dopóki wspomniane

„uwłaszczenie” nie nastąpiło, państwowe osoby prawne nie mają samodzielnych

praw do składników mienia państwowego, którym dotychczas zarządzały; nadal

wykonywały w tym zakresie jedynie uprawnienia Skarbu Państwa.

Z powyższych wyjaśnień wynika, że nie tylko do 31 stycznia 1989 r. - jak

przyjęły Sądy orzekające w sprawie - ale aż do chwili wspomnianego

„uwłaszczenia”, przedsiębiorstwa państwowe będące poprzednikami prawnymi

wnioskodawczyni, korzystając z nieruchomości w zakresie niezbędnym do

eksploatacji znajdujących się na niej urządzeń infrastruktury elektroenergetycznej,

wykonywały jedynie uprawnienia należące do sfery mienia państwowego. To ich

działanie mieściło się zatem w sferze, którą był objęty również zarząd całą

nieruchomością, sprawowany w tym czasie przez inną jednostkę państwową. I tak

jak zarząd całą nieruchomością sprawowany przez tę inną jednostkę państwową,

również działania przedsiębiorstw państwowych – poprzedników prawnych

wnioskodawczyni w stosunku do nieruchomości były oparte na tytule prawnym.

W takim stanie nie było oczywiście możliwe zasiedzenie przez te przedsiębiorstwa

służebności pozwalającej na korzystanie z nieruchomości w zakresie niezbędnym

do

eksploatacji

znajdujących

się

na

niej

urządzeń

infrastruktury

elektroenergetycznej. Jak wyjaśnił już Sąd Okręgowy, funkcją zasiedzenia jest

eliminacja rozbieżności między stanem prawnym a stanem rzeczywistym.

Tym samym nie było także podstaw do zastosowania w sprawie regulacji

dotyczącej

biegu

i

skracania

terminu

zasiedzenia

służebności

gruntowej

obciążającej nieruchomość państwową, wynikającej z art. 10 ustawy nowelizującej

w związku z art. 292 zdanie drugie k.c. Założeniem tej regulacji było ułatwienie

zasiedzenia służebności gruntowych na nieruchomościach państwowych osobom,

które posiadały takie służebności przed 1 października 1990 r. i zachowały ich

posiadanie w tym dniu, a dotąd nie mogły ich nabyć przez zasiedzenie jedynie ze

względu na zakaz zawarty w art. 177 k.c. Nie odpowiada więc temu założeniu

skrócenie wymaganego do zasiedzenia służebności gruntowej czasu posiadania

o okresy, w których posiadanie było oparte na tytule prawnym, i w których nie

mogło ono tym samym prowadzić do zasiedzenia. Takie skrócenie byłoby

całkowicie sprzeczne z wskazywaną funkcją zasiedzenia. Należy podkreślić, że

cechą wszystkich znanych polskiemu prawu rozwiązań przewidujących skrócenie

zasiedzenia o pewien okres posiadania, podczas którego zasiedzenie nie biegło

według obowiązującego wówczas prawa, jest istnienie w tym okresie przesłanek

uzasadniających zasiedzenie według nowego prawa (por. postanowienia Sądu

Najwyższego: z dnia 7 marca 2002 r., II CKN 619/99, OSNC 2003, nr 2, poz. 30,

i z dnia 30 września 2004 r., IV 21/04, LEX nr 143170). Podobnie nie ulega

wątpliwości, że zgodnie z art. 176 k.c. – zarówno stosowanym w związku z art. 172

k.c., jak i w związku z art. 292 k.c. - posiadacz na potrzeby zasiedzenia do czasu

swego posiadania może doliczyć czas posiadania poprzednika tylko o tyle, o ile do

przeniesienia posiadania lub dziedziczenia doszło podczas biegu zasiedzenia, co

oczywiście wyklucza doliczenie przez obecnego posiadacza czasu posiadania

poprzednika, który był posiadaczem uprawnionym (por. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 20 listopada 1997 r., III CKU 73/97, niepubl.).

Skoro – jak wynika z dokonanych ustaleń – w dniu 1 października 1990 r.

oraz wcześniej poprzednicy prawni wnioskodawczyni korzystali ze spornej

nieruchomości w zakresie związanym z eksploatacją urządzeń infrastruktury

elektroenergetycznej na podstawie tytułu prawnego, to termin zasiedzenia, na które

powołuje się wnioskodawczyni mógł rozpocząć bieg dopiero po utracie przez nich

tego tytułu - jeżeli oczywiście do takiej utraty w ogóle doszło, nie można bowiem

wykluczyć przekształcenia wspomnianego tytułu w samodzielne uprawnienie

w ramach poruszonego wcześniej „uwłaszczenia”. Rozpatrywanie tej ewentualności

wykraczałoby jednak poza granice sprawy. Ubocznie tylko można zauważyć, że

poszukiwanie

przez

wnioskodawczynię

ochrony

na

podstawie

przepisów

o zasiedzeniu służebności zaskakuje. Jeżeli wcześniejszy poprzednik prawny

wnioskodawczyni nie uzyskał w wyniku „uwłaszczenia” skutecznego wobec

właściciela nieruchomości uprawnienia do korzystania z niej w zakresie

niezbędnym do eksploatacji urządzeń infrastruktury elektroenergetycznej, to

uprawnienie

takie

powinno

być

zapewnione

późniejszemu

poprzednikowi

prawnemu wnioskodawczyni przy okazji sprzedaży nieruchomości przez Agencję

Własności Rolnej Skarbu Państwa.

Ze względu na niemożność zastosowania w sprawie regulacji wynikającej

z art. 10 ustawy nowelizującej w związku z art. 292 zdanie drugie k.c. nie ulega

wątpliwości nieistnienie w sprawie podstaw do stwierdzenia upływu nawet

dwudziestoletniego terminu zasiedzenia.

Powołane w skardze kasacyjnej przepisy Konstytucji nie uzasadniają

odmiennej od przedstawionej wyżej wykładni art. 128, 172, 176, 177 i 292 k.c. i art.

10 ustawy nowelizującej w zakresie związanym z art. 292 k.c. Ponieważ nabycie

służebności gruntowej przez zasiedzenie następuje kosztem uprawnień właściciela

nieruchomości obciążonej, którym najczęściej jest podmiot należący do kręgu

adresatów rozdziału II Konstytucji, normującego wolności, prawa i obowiązki

człowieka i obywatela, regulacja prawna dopuszczająca zasiedzenie służebności

gruntowej podlega w szczególności ocenie z punktu widzenia wymagań art. 31 ust.

3 i art. 64 ust. 3 Konstytucji. W wyroku z dnia 25 maja 1999 r., SK 9/98 (OTK-ZU

1999, nr 4, poz. 78), Trybunał Konstytucyjny uznał art. 292 k.c. przewidujący

zasiedzenie służebności gruntowych za zgodny z art. 64 ust. 3 Konstytucji,

a nawiązując do wymagań stawianych przez art. 31 ust. 3 Konstytucji wyjaśnił, że

art. 292 k.c. nie pozbawia właściciela uprawnień do korzystania z nieruchomości,

ani nie wyklucza możliwości rozporządzania nią, co sprawia, iż nie można mu

zarzucić, że narusza istotę prawa własności.

Wykładając

i

stosując

przepisy

normujące

zasiedzenie

służebności

gruntowej należy więc mieć przede wszystkim na względzie to, że dotyczą one

ograniczenia prawa własności, podlegającego, jeżeli dotyka ono adresatów

rozdziału II Konstytucji, rygorom art. 31 ust. 3 i art. 64 ust. 3 Konstytucji. W tym

kontekście domaganie się przez wnioskodawczynię z powołaniem się na art. 32

i 64 Konstytucji szerszego zakresu zastosowania analizowanych wcześniej

przepisów dotyczących zasiedzenia służebności gruntowych niż to z tych przepisów

wynika, a mianowicie objęcia zakresem ich zastosowania także pewnych okresów

posiadania wykonywanego przez Skarb Państwa, wydaje się nieporozumieniem.

Wnioskodawczyni dąży bowiem do objęcia ochroną wynikającą z art. 32 i 64

Konstytucji podmiotów z sektora państwowego, a one nie są podmiotami

gwarantowanych w rozdziale II Konstytucji praw i wolności. Skarbu Państwa

i sposobu zarządzania jego majątkiem dotyczy art. 218 Konstytucji. Równie odległy

od zagadnień występujących w sprawie jest art. 20 Konstytucji.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 14 w związku z art. 13

§ 2 k.p.c. oddalił skargę kasacyjną, a o kosztach postępowania kasacyjnego orzekł

zgodnie z art. 520 § 2 k.p.c.