II CSK 314/06 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 314/06

POSTANOWIENIE

Dnia 31 stycznia 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Strus (przewodniczący)

SSN Józef Frąckowiak

SSN Jan Górowski (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku R. Z.

przy uczestnictwie W. B.

o orzeczenie zakazu z art. 373 ust. 1 prawa upadłościowego i naprawczego,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 31 stycznia 2007 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego w K.

z dnia 1 marca 2006 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę

Sądowi

Okręgowemu

w

K. do

ponownego

i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

rozpoznania

Uzasadnienie

Sąd

Rejonowy

w

K.,

uwzględniając

wniosek

wierzyciela

R. Z.,

postanowieniem z dnia 13 grudnia 2005 r. pozbawił W. B. na okres 5 lat prawa

prowadzenia działalności gospodarczej na własny rachunek oraz pełnienia funkcji

członka Rady Nadzorczej, reprezentanta lub pełnomocnika w spółce handlowej,

przedsiębiorstwie państwowym, spółdzielni, fundacji lub stowarzyszeniu.

Sąd ustalił, że w dniu 7 stycznia 2005 r. W. B. prowadzący Przedsiębiorstwo

„B.-B.” złożył wniosek o wszczęcie postępowania naprawczego, lecz 10 stycznia

2005 r. zakazano dłużnikowi jego wszczęcia.

Następnie dłużnik ten w dniu 25 stycznia 2005 r. wystąpił z wnioskiem

o upadłość, którą ogłoszono z opcją układu postanowieniem z dnia 1 lutego 2005 r.

W dniu 21 listopada 2005 r wierzyciele W. B. na zgromadzeniu przyjęli propozycje

układowe tego dłużnika. Niemal wszystkie ujawnione przez dłużnika wierzytelności

powstały w drugiej połowie 2004 r.

Nakaz zapłaty w sprawie V GNC …/03 obejmujący kwotę około 64 000 zł

został wydany w dniu 15 stycznia 2005 r., a więc dłużnik już wcześniej posiadał

zaległe i wymagalne zobowiązania wobec R. Z. i nie spłacał ich mimo, że miał

świadomość ich istnienia. Dłużnik zaprzestał spłaty swych zobowiązań już w

pierwszym półroczu 2004 r. Później zadłużenie wrastało lawinowo tak, że jego

wartość przekroczyła majątek dłużnika.

Według oceny Sądu Rejonowego wierzyciel wykazał, że W. B. zaprzestał

spłacać swych zobowiązań już na początku 2004 r i wówczas powinien złożyć

wniosek o ogłoszenie upadłości. Tymczasem po tym terminie dłużnik

zaciągał

nowe zobowiązania i gdy z nim wystąpił jego dług urósł do kwoty 5 500 000 zł.

Podkreślił, że ustawodawca chcąc wyeliminować trwanie niewypłacalnych firm i

lawinowe ich zadłużanie się w ustawie z dnia z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo

upadłościowe i naprawcze (Dz.U. Nr 60, poz. 535 ze zm., dalej „p.u.n.”)

zrezygnował

z

zapisu

zawartego

w

art.

Rozporządzenia

Prezydenta

Rzeczypospolitej z dnia 24 października 1934 r. prawo upadłościowe (tekst

jednolity Dz.U. z 1991r. Nr 118, poz. 512 ze zm.) stanowiącego, że krótkotrwałe

wstrzymanie płacenia długów, skutek przejściowych trudności nie jest podstawą

ogłoszenia upadłości. Restrykcyjna treść art. 10 i 11 p.u.n. w zw. z art. 373 ust. 1

p.u.n. została wprowadzona po to, aby zapobiec niekontrolowanemu zadłużaniu się

niewypłacalnego przedsiębiorcy i pomnażaniu liczby niespłaconych wierzytelności.

Złożenie przez W. B.

wniosku o ogłoszenie upadłości w terminie

spowodowałoby, że lista wierzycieli obejmowałaby tylko kilkanaście pozycji, gdy

tymczasem trwanie dłużnika w stanie niewypłacalności przez okres jednego roku i

zaciąganie nowych zobowiązań sprawiło, że liczba wierzycieli sięgnęła kilkuset

osób, a niespłacone zobowiązania kilku milionów. W rezultacie uznał, że istnieje

podstawa do orzeczenia zakazu na podstawie art. 373 ust. 1 i 2 p.u.n. na okres 5

lat.

W wyniku zażalenia dłużnika Sąd Okręgowy w K. postanowieniem z dnia 1

marca 2006 r. zmienił zaskarżone postanowienie w ten sposób, że wniosek oddalił.

W tym samym dniu wydał na posiedzeniu niejawnym postanowienie, którym

sprostował swe orzeczenie w ten sposób, że w sentencji w miejsce słów ”wniosek

oddalić” zawarł stwierdzenie „wniosek odrzucić”.

Sąd drugiej instancji dodatkowo ustalił, że w dniu 4 kwietnia 2005 r., już po

ogłoszeniu upadłości W. B., jego wierzyciel „M.” S.A. z siedzibą w G. wystąpiła o

orzeczenie zakazu prowadzenia przez tego dłużnika działalności gospodarczej.

Został on oddalony prawomocnym postanowieniem Sądu Rejonowego w K. z dnia

7 czerwca 2005 r., sygn. akt. VII Gzd …/05, który w działaniach dłużnika nie

dopatrzył się winy uznając, że przyczyną trudności finansowych dłużnika były

opóźnienia w zapłacie znaczącej wierzytelności ze strony Gminy P.

Wyraził pogląd, że skoro w sprawie wniosek o orzeczenie zakazu złożył inny

wierzyciel, powołując tę samą podstawę faktyczną i prawną to postanowienie przed

Sądem pierwszej instancji było nieważne i w rezultacie należało uchylić zaskarżone

postanowienie i wniosek odrzucić (art. 386 § 3 k.p.c. w zw. z art. 199 § 1 pkt 2

k.p.c.).

W skardze kasacyjnej wnioskodawca wniósł o uchylenie zaskarżonego

postanowienia i bądź przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania albo

oddalenie apelacji dłużnika. Skarżący zarzucił naruszenie przepisów postępowania

w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy tj. art. 523 k.p.c. w zw. z art. 366

k.p.c., art. art. 510 § 2 k.p.c. w zw. z art. 366 k.p.c., art. 510 § 2 k.p.c. w zw. z art.

373 p.u.n. i art. 350 .k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zagadnieniem

wstępnym

wymagającym

rozważenia

była

kwestia

dopuszczalności skargi kasacyjnej. Artykuł 376 ust. 3 p.u.n. stanowi, że od

postanowienia sądu drugiej instancji przysługuje kasacja (obecnie skarga

kasacyjna). Samo więc brzmienie przepisu wskazuje na szerokie ujęcie jego

hipotezy. Trafnie w związku z tym w literaturze podniesiono, że na wydane w tym

postępowaniu orzeczenie co do istoty sprawy przysługuje apelacja (art. 519 k.p.c.),

natomiast od postanowień sądu drugiej instancji zapadłych w wyniku tego środka

odwoławczego kończących postępowanie w sprawie przysługuje skarga kasacyjna

bez względu na ich treść. Za taką wykładnią przemawia także argument natury

systemowej. Skoro bowiem jest to specyficzne postępowanie nieprocesowe,

to z treści art. 5191 § 1 k.p.c. w zw. z art. 376 ust. 3 p.u.n. wynika też wniosek, że

od postanowienia sądu drugiej instancji w przedmiocie odrzucenia wniosku, bądź

umorzenia postępowania, choć są to orzeczenia formalne, przysługuje skarga

kasacyjna.

Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 24 lutego 2005 r., III CZP

87/04 (OSNC 2006, nr 2, poz. 19) od początku wprowadzenia do systemu

prawnego instytucji orzekania zakazu prowadzenia działalności gospodarczej

sprawy te podlegały rozpoznaniu w trybie nieprocesowym. Do tego postępowania

mają więc zastosowanie art. 506 – 526 k.p.c. z modyfikacjami wynikającymi z art.

373 - 377 p.u.n.

Wynikająca z art. 373 p.u.n. specyfika tego postępowania sprowadza się do tego,

że jego uczestnikami są tylko osoba, która złożyła wniosek o wszczęcie

postępowania (art. 376 ust. 1 p.u.n.) oraz dłużnik, którego postępowanie dotyczy

albo osoba, która była uprawniona do reprezentowania osoby prawnej lub spółki

handlowej mniemającej osobowości prawnej oraz innych przedsiębiorców (art. 374

ust. 1 i 2 p.u.n.). Jeżeli kilka osób uprawnionych w myśl art. 376 ust. 1 p.u.n. złożyło

wniosek o wszczęcie tego postępowania wszystkie są jego uczestnikami.

W sprawie wystąpił problem mocy wiążącej prawomocnego postanowienia

oddalającego wniosek o orzeczenie omawianego zakazu prowadzenia działalności

gospodarczej oraz jego powagi rzeczy osądzonej jako negatywnej przesłanki

procesowej.

Do prawomocności orzeczeń nieprocesowych i ich powagi rzeczy osądzonej

stosuje się na podstawie art. 13 § 2 k.p.c. przepisy art. 363 – 366 k.p.c. (por.

uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 11 listopada 1965 r. III CO 64/65, OSNCP 1966,

nr 6, poz. 92). Wydane więc w postępowaniu nieprocesowym merytoryczne

postanowienia uwzględniające lub oddalające wniosek korzystają z prawomocności

materialnej i z powagi rzeczy osądzonej (art. 366 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.).

Z treści art. 523 k.p.c. wynika, że prawomocne postanowienie co do istoty sprawy

ma moc wiążącą, podobnie jak wyrok w procesie a zatem wiąże nie tylko sąd, który

je wydał, ale także inne sądy i organy państwowe oraz zainteresowanych biorących

udział w postępowaniu. Z założenia więc ponowne postępowanie w tej samej

sprawie nie powinno być wszczęte i prowadzone nie tylko na skutek wniesienia

przez tego samego wnioskodawcę wniosku, ale przez każdego innego uczestnika

postępowania, czy z urzędu.

Nie uchyla powagi rzeczy osądzonej postanowień oddalających wniosek

zdanie drugie art. 523 k.p.c., albowiem unormowanie to otwiera możliwość jego

zmiany, ale tylko dopiero w razie zmiany okoliczności sprawy zaszłych po

uprawomocnieniu się takiego postanowienia. Powaga rzeczy osądzonej nie sięga

dalej niż do zmiany podstawy faktycznej, czyli ujmując problem inaczej,

prawomocność materialna trwa niezmiennie dopóty, dopóki podstawa faktyczna,

która stała się podstawą indywidualizacji normy prawnej w orzeczeniu nie uległa

zmianie. (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 kwietnia 1980 r., IV CR 85/80,

OSNC 1980, nr 11, poz. 214).

W judykaturze i doktrynie przeważa koncepcja, zgodnie z którą granicami

podmiotowymi powagi rzeczy osądzonej objęte są strony procesu i wnioskodawca

oraz uczestnicy postępowania nieprocesowego, a w wypadkach w ustawie

przewidzianych także inne osoby. Według tego ujęcia, dochodzi do połączenia

rozszerzonej prawomocności z powagą rzeczy osądzonej, mimo braku w art. 366

k.p.c., zawartego w art. 382 d.k.p.c. zastrzeżenia „jeżeli z ustaw inaczej nie wynika”

Na gruncie tego poglądu, wypadki rozszerzonej podmiotowo prawomocności

materialnej należy rozpatrywać nie tylko w aspekcie mocy wiążącej prawomocnego

orzeczenia (art. 365 k.p.c.), ale także w aspekcie powagi rzeczy osądzonej, jako

negatywnej przesłanki procesowej (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia

19 grudnia 2003 r. III CZP 95/03, OSNC 2005, nr 2, poz. 25 i tam powołane dalsze

orzeczenia).

Wnioskodawca nie występował w sprawie VII GZD …/05 Sądu Rejonowego

w K. i brak też podstawy prawnej aby przyjmować, że zapadłe w tej sprawie

prawomocne postanowienie oddalające wniosek wierzyciela „M.” S.A. miałoby mieć

rozszerzoną prawomocność co do dalszych wierzycieli dłużnika W. B. nie biorących

w niej udziału. R. Z., jak już wynika z powyższych uwag, nie składał wniosku w

czasie kiedy toczyło się to postępowanie, a wiec z mocy regulacji szczególnej

zawartej w art. 374 ust. 1 i 2 oraz art. 376 ust. 1 nie był zainteresowanym w jego

wyniku (art. 510 § 2 k.p.c.) ani legitymowanym do jego wznowienia na podstawie

art. 524 § 2 k.p.c.

Odrzucenie więc wniosku z powodu powagi rzeczy osądzonej nastąpiło

z naruszeniem art. 366 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. W rezultacie trzeba przyjąć,

że prawomocne oddalenie wniosku wierzyciela o orzeczenie zakazu prowadzenia

przez dłużnika działalności gospodarczej (art. 573 p.u.n.) nie pozbawia innego

wierzyciela, który nie brał udziału w tym postępowaniu możliwości wystąpienia

z takim wnioskiem.

Trafny jest także zarzut obrazy naruszenia art. 350 k.p.c. Odrzucenie

zamiast

oddalenia

wniosku,

czyli

zastąpienie

orzeczenia

merytorycznego

formalnym jest zmianą nie mieszczącą się w pojęciu sprostowania oczywistej

pomyłki czy niedokładności orzeczenia. Wymienione w hipotezie art. 350 k.c. wady

orzeczenia charakteryzować musi cecha oczywistości, która stanowi jednocześnie

granicę dopuszczalności sprostowania. Nie można w wyniku stosowania art. 350

k.p.c. doprowadzić do merytorycznej zmiany orzeczenia, czy zastąpienia

orzeczenia merytorycznego formalnym (por. postanowienia Sądu Najwyższego

z dnia 30 czerwca 1994 r., II CRN 67/94 i z dnia 20 sierpnia 1998 r., III CKU 35/97

niepublikowane). Tryb sprostowania przewidziany w art. 350 k.p.c. służy do

usuwania

z

tekstu

orzeczenia

niedokładności,

błędów

pisarskich

albo

rachunkowych lub innych oczywistych omyłek, a nie do naprawy poważniejszych

wad orzeczenia (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 lipca 1999 r., II CKN

395/98 niepublikowany).

Z tych względów orzeczono jak w sentencji (art. 39815 k.p.c.).

jz