II CSK 312/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 312/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 3 października 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Dariusz Zawistowski (przewodniczący)

SSN Marian Kocon

SSN Anna Kozłowska (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa I. F.

przeciwko Z. F.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 3 października 2012 r.,

skargi kasacyjnej pozwanego

od wyroku Sądu Okręgowego w K.

z dnia 1 kwietnia 2011 r.,

uchyla

zaskarżony wyrok w

punktach: pierwszym

oddalającym apelację pozwanego i drugim orzekającym

o kosztach pomocy prawnej i w tym zakresie przekazuje sprawę

Sądowi Okręgowemu w K. do ponownego rozpoznania

pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach

postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 14 października 2010 r. Sąd Rejonowy w K. zasądził od

pozwanego Z. F. na rzecz I. F. kwotę 59.432 zł z ustawowymi odsetkami od 23

kwietnia 2009 r., oddalił w pozostałej części powództwo i orzekł o kosztach

sądowych i kosztach procesu należnych powódce. W motywach rozstrzygnięcia

Sąd Rejonowy ustalił, że strony były małżeństwem, ich związek został rozwiązany

przez rozwód wyrokiem z dnia 25 października 2001 r. W czasie trwania

małżeństwa

powódka

nabyła

w

spółdzielni

mieszkaniowej

spółdzielcze

własnościowe prawo do lokalu położonego w K. Prawo to darowała córce, jednakże

umowa darowizny wyrokiem Sądu z dnia 19 października 2005 r. została uznana za

nieważną. Przed Sądem Rejonowym w K., w sprawie oznaczonej sygn. akt I Ns …

toczyło się postępowanie o podział majątku dorobkowego. Dokonując podziału

majątku wspólnego Sąd, postanowieniem z dnia 27 marca 2007 r., wspomniane

spółdzielcze prawo do lokalu przyznał Z. F.. Sąd ten przyjął też, że prace

wykończeniowe w lokalu zostały wykonane przez córkę stron i do rozliczenia przyjął

wartość lokalu w stanie surowym. Umową z dnia 22 stycznia 2008 r. powódka

nabyła od córki wierzytelność o zwrot nakładów poczynionych na lokal.

W sprawie oznaczonej sygn. akt I C …, z powództwa Z. F. przeciwko byłej

żonie, o wydanie lokalu, pozwana podniosła zarzut zatrzymania, do czasu zwrotu

przez pozwanego wartości nakładów dokonanych w lokalu przez córkę. W wyroku

jaki został w tej sprawie wydany w dniu 22 października 2008 r., nakazano I. F.

wydanie byłemu mężowi lokalu, za jednoczesną zapłatę przez niego kwoty 59.432

zł.

W niniejszej sprawie, I. F. domagała się zasądzenia od Z. F. tej kwoty.

Pozwany domagał się oddalenia powództwa, podnosił, że córka nie poczyniła na

lokal żadnych nakładów z uwagi na to, że w tamtym okresie nie miała na to

środków finansowych, a nakłady zostały poczynione ze środków stanowiących

majątek dorobkowy małżonków.

Dokonując oceny prawnej ustaleń faktycznych Sąd wskazał, że zgodnie

z art. 365 k.p.c. jest związany treścią prawomocnych orzeczeń wydanych

w sprawach I Ns … i I … . W sprawie o podział majątku dorobkowego zostało

ustalone, że mieszkanie zostało wykończone przez córkę stron. Również w sprawie

o eksmisję zostało ustalone, że nakłady zostały poczynione przez córkę, ustalono

też ich wysokość i został uwzględniony zarzut zatrzymania. Zdaniem Sądu, te

ustalenia wynikające z prawomocnych orzeczeń były wiążące, przeto zgłoszone

przez pozwanego dowody dla wykazania, że córka nie poczyniła na lokal żadnych

nakładów, zostały przez Sąd pominięte jako nie mające znaczenia dla sprawy.

Apelacje stron od wyroku Sądu Rejonowego, Sąd Okręgowy oddalił

wyrokiem z dnia 1 kwietnia 2011 r. Odnosząc się do apelacji pozwanego Sąd

odwoławczy wskazał, że kwestia o charakterze prejudycjalnym, a mianowicie, że

nakłady czynione były ze środków nie pochodzących z majątku wspólnego a przez

córkę stron, została rozstrzygnięta zarówno postanowieniem dokonującym podziału

majątku wspólnego jak i wyrokiem wydanym w sprawie eksmisyjnej w części

uwzględniającej zarzut zatrzymania. Rozstrzygnięcie to nie ma powagi rzeczy

osądzonej, ale wiązało sąd zgodnie z art. 365 k.p.c., stąd zasadne było zaniechanie

prowadzenia przez sąd pierwszej instancji postępowania dowodowego dla

udowodnienia okoliczności podnoszonych przez pozwanego.

W skardze kasacyjnej od wyroku Sądu Okręgowego, opartej na podstawie

z art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c., pozwany zarzucił naruszenie art. 365 § 1, art. 377 i art.

378 § 1 k.p.c. We wnioskach domagał się uchylenia zaskarżonego wyroku i wyroku

Sądu Rejonowego i przekazania sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z treścią art. 365 § 1 k.p.c. orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko

strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy oraz inne organy państwowe

i organy administracji publicznej, a w wypadkach w ustawie przewidzianych także

inne osoby. Wyrażona w tym przepisie moc wiążąca prawomocnego orzeczenia

sądu charakteryzuje się dwoma aspektami. Pierwszy odnosi się do faktu istnienia

prawomocnego orzeczenia, drugi przejawia się w mocy wiążącej rozstrzygnięcia

zawartego w treści orzeczenia. Stąd też orzeczenie prawomocne pociąga za sobą

tę konsekwencję, że nikt nie może negować faktu istnienia orzeczenia i jego

określonej treści, bez względu na to, czy był czy też nie był stroną w postępowaniu,

w wyniku którego zostało wydane to orzeczenie. Żaden zatem sąd i organ nie mogą

kwestionować faktu wydania orzeczenia, istnieje bowiem obowiązek poszanowania

prawomocnego orzeczenia przez wszystkie sądy i organy państwowe co nie

pozwala tymże organom na bezpośrednią jego zmianę lub uchylenie przy okazji

rozpoznawania

innych

spraw.

Natomiast

zagadnienie

rozstrzygnięcia zawartego w treści orzeczenia

mocy

wiążącej

wiąże się wyłącznie z sentencją

orzeczenia, a nie jego uzasadnieniem (wyrok SN z dnia 8 czerwca 2005 r., V CK

702/04). Nie mają zatem mocy wiążącej ani poglądy prawne wyrażone

w uzasadnieniu orzeczenia (wyrok SN z dnia 13 marca 2008 r., III CSK 284/07),

ani motywy i ustalenia faktyczne zawarte w uzasadnieniu (wyrok SN z dnia

15 listopada 2007 r., II CSK 347/07, wyrok SN z dnia 21 czerwca 2007 r., IV CSK

63/67). Przedmiotem prawomocności materialnej jest więc ostateczny rezultat

rozstrzygnięcia ujęty w sentencji, a nie przesłanki, które do niego doprowadziły.

Nie można oczywiście wykluczyć, w niektórych przypadkach, jak np. w razie

oddalenia powództwa, potrzeby ustalania zakresu mocy wiążącej prawomocnego

orzeczenia przy wykorzystaniu zawartych w uzasadnieniu motywów rozstrzygnięcia

(wyrok SN z dnia 29 września 2011 r. IV CSK 652/10). Walor prawny

rozstrzygnięcia zawartego w treści orzeczenia może też mieć takie znaczenie,

że będzie stanowić dla innej sprawy prejudykat. O prejudycjalnej naturze

prawomocnego wyroku dla innego postępowania można jednak mówić tylko

w przypadku, gdy w postępowaniu tym występują te same strony albo osoby objęte

rozszerzoną prawomocnością orzeczenia, a ponadto gdy pomiędzy prawomocnym

orzeczeniem oraz toczącą się sprawą zachodzi szczególny związek polegający na

tym, że prawomocne orzeczenie oddziałuje na rozstrzygnięcie toczącej się sprawy .

Z

uzasadnienia

zaskarżonego

wyroku

wynika,

że

Sąd

Okręgowy

rozstrzygnięciom wydanym w sprawie o podział majątku dorobkowego i w sprawie

o wydanie lokalu przypisał znaczenie prejudycjalne dla sprawy niniejszej.

Przyjął, że podnoszone przez pozwanego kwestie nie mogą być w sprawie

niniejszej badane. Jest to stanowisko nietrafne.

W odniesieniu do postanowienia wydanego w sprawie o podział majątku

dorobkowego,

zważywszy,

jak

to

wyżej

powiedziano,

że

moc

wiążąca

prawomocnego orzeczenia dotyczy jego sentencji, w sprawie niniejszej nie jest

dopuszczalne ustalenie, że rzeczy i prawa wymienione w tym postanowieniu jako

majątek wspólny, majątku tego nie stanowią, nie jest dopuszczalne kwestionowanie

prawa do rzeczy nabytych przez strony na skutek podziału majątku w naturze,

a także nie jest dopuszczalne kwestionowanie wysokości wierzytelności o jakiej

sąd orzekł. W tym przeto zakresie orzeczenie działowe miałoby znaczenie

prejudycjalne w sprawie niniejszej, o ile te kwestie byłyby niezbędną przesłanką

rozstrzygnięcia sprawy niniejszej. Nie istnieje natomiast związanie o charakterze

prejudycjalnym ustaleniami faktycznymi poczynionymi przez sąd działowy co do

osoby dokonującej nakładów na lokal i źródła ich sfinansowania.

Rozważając z kolei znaczenie wyroku wydanego w sprawie I C …, którym

orzeczono eksmisję powódki z lokalu, za jednoczesną zapłatą przez skarżącego na

jej rzecz kwoty 59.432 zł, nie można nie dostrzec, że Sąd Okręgowy wykluczył w

sprawie niniejszej res iudicata (art. 366 k.p.c.), ale jednocześnie przyjął

prejudycjalność rozstrzygnięcia (art. 365 k.p.c.) co do zarzutu zatrzymania czyli,

jak

należy

wnioskować,

okoliczności

faktycznych

uzasadniających

jego

zastosowanie i kwoty. Sąd Okręgowy ma o tyle rację, że uwzględnienie

w poprzednim procesie zarzutu zatrzymania i proces niniejszy, o zapłatę kwoty

objętej tym zarzutem, nie pozostają w relacji uzasadniającej zarzut powagi rzeczy

osądzonej. Nie mógł jednak Sąd pominąć, że oba przepisy art. 365 k.p.c. i art. 366

k.p.c. regulują w istocie dwa aspekty prawomocności materialnej orzeczenia

sądowego.

W myśl art. 366 k.p.c. prawomocny wyrok ma powagę rzeczy osadzonej

tylko co do tego co związku z podstawą sporu stanowiło przedmiot rozstrzygnięcia.

Granice

przedmiotowe

powagi

rzeczy

osądzonej

wyznacza

przedmiot

rozstrzygnięcia sądu w związku z podstawą sporu, zakresem zaś podmiotowym

powagi rzeczy osądzonej objęte są strony. Przedmiotem rozstrzygnięcia jest

natomiast roszczenie procesowe poddane pod osąd przez powoda, on to bowiem

konstruuje w pozwie żądanie przytaczając okoliczności faktyczne (art. 187 § 1

k.p.c.). Z prawa zatrzymania płynie dla dłużnika jedynie uprawnienie do

wstrzymania się ze spełnieniem świadczenia należnego wierzycielowi, aż do

zaspokojenia (zabezpieczenia) przez wierzyciela własnego roszczenia dłużnika.

Powołanie się na prawo zatrzymania w procesie czyni go zarzutem procesowym

obronnym. Jego podniesienie przez pozwanego ma

więc na celu osłabienie

roszczenia powoda i tego charakteru nie zmienia nawiązanie do tego niego

w sentencji wyroku. Ponieważ, w okolicznościach sprawy, na skutek uwzględnienia

zarzutu zatrzymania, nie doszło do częściowego oddalenia powództwa (co nie

byłoby wykluczone przy przyjęciu, że roszczenie realizowane przez powoda ma

mniejszy

zakres

niż

dochodzone)

to

mimo

poszerzenia

rozważań

sądu

o okoliczności faktyczne związane z tym zarzutem i ich ocenę prawną, nie ma

podstaw do przyjęcia, że zarzut został ,, osądzony”. Wyrok rozstrzyga o prawie

zgłoszonym przez powoda, stąd też tylko w tej części wyrok korzysta ze skutków

osądzenia sprawy o jakich stanowią zarówno art. 365 k.p.c. jak i art. 366 k.p.c.

W odniesieniu do sprawy I C …, skutki z art. 365 i z art. 366 k.p.c. dotyczą więc

wyłącznie rozstrzygnięcia o obowiązku I. F. wydania lokalu.

Powyższe powoduje, że

w niniejszym

procesie, o zapłatę kwoty

stanowiącej, według twierdzeń pozwu, równowartość nakładów poczynionych przez

córkę stron w lokalu spółdzielczym, którą to wierzytelność powódka nabyła przez

przelew, pozwany może nie tylko kwestionować wysokość wierzytelności, ale

również jej istnienie.

Powyższe powoduje, że zarzut naruszenia przez Sąd Okręgowy art. 365 § 1

k.p.c. okazał się trafny.

Odnosząc się do pozostałych zarzutów zawartych w skardze kasacyjnej:

zarzut naruszenia art. 377 k.p.c. oraz art. 378 § 1 k.p.c. są chybione. Pierwszy

z tych przepisów jest przepisem porządkowym, wskazującym jak w pierwszej fazie,

po wywołaniu sprawy, ma przebiegać rozprawa apelacyjna; uzasadnienie tego

zarzutu nie pozostaje w żadnym związku z treścią przepisu. Zarzut naruszenia art.

378 § 1 k.p.c. został uzasadniony przez nawiązanie do okoliczności faktycznych

sprawy, z tej przeto przyczyny jego zasadność nie mogła być przedmiotem

rozważań Sądu Najwyższego.

Przedstawione powyżej przyczyny uzasadniły uchylenie zaskarżonego

wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania, co

Sąd Najwyższy orzekł na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. O kosztach postępowania

kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 108 § 2 k.p.c. w związku z art. 39821

k.p.c.

jw