II CSK 306/07 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 306/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 21 listopada 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Stanisław Dąbrowski (przewodniczący)

SSN Antoni Górski (sprawozdawca)

SSN Dariusz Zawistowski

w sprawie z powództwa B. G. i B. L.

przeciwko B. D.

o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 21 listopada 2007 r.,

skargi kasacyjnej powódek

od wyroku Sądu Okręgowego w S.

z dnia 29 grudnia 2005 r.,

uchyla

zaskarżony

wyrok

i

przekazuje

sprawę

Sądowi

Okręgowemu w S. do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 24 maja 2005 r. Sąd Rejonowy w G. uwzględnił powództwo B.

G. i B. L. o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym

przez wykreślenie figurującego w dwóch księgach wieczystych o nr Kw […] prawa

własności w ½ nieruchomości na rzecz pozwanej B. D. i wpisanie w to miejsce prawa

własności na rzecz każdej z powódek po ¼ części do obu nieruchomości. Podstawą

tego rozstrzygnięcia były następujące ustalenia:

Właścicielami obu nieruchomości, dla których prowadzone są wskazane księgi

wieczyste, byli małżonkowie B. i M. G.

M. G., zamieszkujący na stale w Berlinie,

zmarł tam w dniu 27 maja 2002 r., pozostawiając spadkobierców ustawowych w

osobach żony B. G. i siostry B. L. Spadkodawca sporządził testament, którym do

spadku powołał B. D – obywatelkę Niemiec. Sąd Rejonowy w S. postanowieniem z

dnia 20 maja 2003 r. w sprawie Ns …/03 stwierdził, że dziedziczy ona całość spadku

po M. G. Na tej podstawie została ona wpisana we wspomnianych księgach

wieczystych jako współwłaścicielka w ½ części do obu nieruchomości. Pozwana nie

dopełniła jednak obowiązku wynikającego z art. 7 ust. 3 ustawy z dnia 24 marca 1920

r. o nabywaniu nieruchomości przez cudzoziemców (Dz. U. z 2004 r., nr 167, poz.

1758, ze zm. – dalej jako „unnc”) tj. nie wystąpiła z wnioskiem do Ministra Spraw

Wewnętrznych o uzyskanie zezwolenia na nabycie nieruchomości i takiego

zezwolenia nie uzyskała. Wobec tego na podstawie powołanego przepisu udziały

należące do niej w tych nieruchomościach przeszły z mocy prawa na rzecz

spadkobierców ustawowych, czyli na rzecz powódek. Dlatego uwzględnione zostało

ich roszczenie o dokonanie uzgodnienia stanu prawnego widniejącego w tych

księgach z rzeczywistym stanem prawnym przez wpisanie ich uprawnień w miejsce

udziałów pozwanej w prawie własności obu nieruchomości.

Na skutek apelacji pozwanej od tego orzeczenia, Sąd Okręgowy w S. wyrokiem

z dnia 29 grudnia 2005 r. zmienił je i oddalił powództwo. Sąd ten, pomijając obszerne

zarzuty i argumentację apelującej, uznał, że powódki mogą dochodzić swoich

uprawnień do nieruchomości dopiero po uzyskaniu zmiany stwierdzenia praw do

spadku po M. G. Powództwo oparte na przepisie art. 7 ust. 3 unnc było zatem

przedwczesne, w związku z czym Sąd Okręgowy zmienił wyrok Sądu Rejonowego i

oddalił ich roszczenia .

Wyrok Sądu Okręgowego zaskarżyły skargą kasacyjną powódki. W pierwszym

rzędzie zarzuciły naruszenie art. 7 ust. 3 unnc przez błędne przyjęcie, że do

uwzględnienia zmiany prawa własności na podstawie tego przepisu na ich rzecz

konieczna jest najpierw zmiana wcześniej wydanego postanowienia o stwierdzenia

nabycia spadku po M. G. Sformułowały też ewentualną podstawę skargi kasacyjnej w

postaci zarzutu uchybienia art. 378 k.p.c., polegającego na niedopuszczalnym

uwzględnieniu przez Sąd Odwoławczy apelacji na podstawie nie wskazanej w tym

środku odwoławczym, a uwzględnionej przez Sąd z urzędu. W konsekwencji wniosły

o uchylenie skarżonego wyroku i oddalenie apelacji pozwanej, ewentualnie o

przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Stosownie do art. 7 ust. 3 unnc w brzmieniu mającym zastosowanie w sprawie,

jeżeli cudzoziemiec, który nabył wchodzącą w skład spadku nieruchomość na

podstawie testamentu, nie uzyska zezwolenia ministra właściwego do spraw

wewnętrznych na podstawie wniosku złożonego w ciągu roku od dnia otwarcia

spadku, prawo własności nieruchomości lub prawo wieczystego użytkowania

nabywają osoby, które byłyby powołane do spadku z ustawy.

W doktrynie podkreśla się, że treść i charakter tego przepisu nie jest jasny.

Teoretycznie można rozumieć go dwojako. Pierwsza możliwość jest taka, że przy jego

zastosowaniu dochodzi do oddzielnego od reszty spadku dziedziczenia nieruchomości

położonej

w

Polsce

przez

spadkobierców

ustawowych,

co

łączyłoby

się

z koniecznością wydania uzupełniającego postanowienia o stwierdzeniu nabycia

spadku, ograniczającego się do tej nieruchomości. Takie rozumienie tego przepisu

prezentował

Sąd

Okręgowy,

przynajmniej

w

wersji

uzasadnienia

swojego

postanowienia przed dokonaniem jego sprostowania. Druga możliwość odczytania

tego przepisu polega na tym, że mamy tutaj do czynienia ze szczególnym

przypadkiem

ustawowego

zapisu

windykacyjnego

na

rzecz

spadkobierców

ustawowych. Zapis ten dochodzi do skutku w razie upływu rocznego terminu do

wystąpienia

przez

spadkobiercę

testamentowego,

będącego

cudzoziemcem,

z wnioskiem o wydanie zezwolenia na nabycie testowanej na jego rzecz

nieruchomości, albo w razie odmowy wydania tego zezwolenia. Należy zdecydowanie

opowiedzieć się za tą drugą wersją interpretacyjną. Pozostaje ona w zgodzie

z naczelną zasadą naszego systemu prawnego, którą jest jedność spadku (masy

spadkowej). Odstępstwo od tej zasady może wynikać jedynie z wyraźnej woli

ustawodawcy, jak to miało miejsce w poprzednim okresie w przypadku obowiązywania

szczególnych

przesłanek

dziedziczenia

gospodarstw

rolnych.

Tymczasem

gramatyczne brzmienie art. 7 ust. 3 unnc nie wskazuje na to, żeby w przepisie tym

ustanowiono kolejny wyłom od wspomnianej zasady. Z treści tej normy wynika, że jej

zastosowanie pociąga za sobą skutek rzeczowy w postaci przejścia z mocy prawa

własności jednego składnika spadku, ograniczającego się do nieruchomości

położonych w Polsce, z cudzoziemca – będącego spadkobiercą testamentowym - na

spadkobierców ustawowych testatora. Skarżący mają wiec rację, że ziszczenie się

dyspozycji tego przepisu powoduje jedynie wspomniane przesunięcie w sferze

majątkowej określonego przedmiotu spadku, pozostając bez wpływu na sam porządek

i krąg dziedziczenia. Tak więc powódki nie stały się spadkobierczyniami M. G, lecz

nabyły z mocy prawa własność należących do niego udziałów w prawie własności

nieruchomości położonych w Polsce. Tym samym nie ma potrzeby, ani prawnej

możliwości dokonywania jakiejkolwiek zmiany postanowienia o stwierdzeniu spadku

po tym spadkodawcy. Zaskarżone orzeczenie, wychodzące z odmiennych założeń,

nie może więc się ostać, co uzasadnia uwzględnienie skargi kasacyjnej (art. 398 15 w

zw. z art. 108 § 2 k.p.c.).

Uwzględnienie skargi kasacyjnej na podstawie, określonej przez skarżące jako

zasadnicza, zwalnia Sąd Najwyższy od szczegółowego ustosunkowywania się do

zarzutu naruszenia art. 378 k.p.c., powołanego w tak zwanej ewentualnej podstawie

tej skargi. Wypada jednak wskazać, że, sąd odwoławczy, jako sąd merytoryczny, jest

uprawniony, a nawet zobowiązany do zastosowania przepisu prawa niewskazanego

w apelacji, jeżeli uzna, że będzie to stanowić prawidłową subsumcję prawną

ustalonego stanu faktycznego. W konsekwencji należy więc przyjąć, wbrew

przekonaniu skarżących, że takie działanie sądu nie może być uznawane za

przekroczenie granic apelacji, a tym bardziej za prowadzące do nieważności

postępowania.