II CSK 305/07 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 305/07

POSTANOWIENIE

Dnia 21 listopada 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Stanisław Dąbrowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Antoni Górski

SSN Dariusz Zawistowski

w sprawie z wniosku Skarbu Państwa - Starosty Ś.

przy uczestnictwie Gminy L.

o wpis do KW Nr […],

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 21 listopada 2007 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego w Z.

z dnia 20 grudnia 2006 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w Z. do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Skarb Państwa oświadczeniem Starosty Ś. w formie aktu notarialnego z dnia

13 kwietnia 2006 r. zrzekł się na rzecz Gminy L. – stosownie do treści art. 179 k.c.

– własności nieruchomości położonej w tej Gminie i wniósł o wpisanie w księdze

wieczystej jako właścicielki Gminy L. w miejsce Skarbu Państwa. Wcześniej

Wojewoda L. zarządzeniem z dnia 24 marca 2003 r. wyraził zgodę na zbycie

nieruchomości z zasobu Skarbu Państwa.

Sąd Rejonowy w Ś. postanowieniem z dnia 18 października 2006 r. oddalił

wniosek. W uzasadnieniu Sąd Rejonowy stwierdził, że w dacie sporządzenia aktu

notarialnego, tj. w dniu 13 kwietnia 2006 r. obowiązywał art. 179 k.c. Na podstawie

tego przepisu mogła zrzec się własności nieruchomości osoba fizyczna, a także

osoba prawna nie będąca osobą państwową lub samorządową. Te ostatnie bowiem

osoby obejmuje art. 16 ust. 1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce

nieruchomościami, zgodnie z którym państwowa lub samorządowa osoba prawna

może zrzec się własności lub użytkowania wieczystego nieruchomości odpowiednio

na rzecz Skarbu Państwa lub jednostki samorządu terytorialnego.

Skarb Państwa jest także państwową osobą prawną, a zatem objęty jest

przepisem art. 16 ust. 1, który przyjmuje, że właścicielem staje się Skarb Państwa.

W myśl art. 14 ust. 1 ustawy o gospodarce nieruchomościami, nieruchomości

stanowiące przedmiot własności Skarbu Państwa mogą być sprzedawane

jednostkom samorządu terytorialnego za cenę niższą niż ich wartość rynkowa lub

oddawane tym jednostkom w użytkowanie wieczyste bez pobierania pierwszej

opłaty, a także – zgodnie z art. 13 ust. 2 tej ustawy – mogą być przedmiotem

darowizny na określony cel. Unormowania te mają charakter szczególny,

a w związku z tym – zdaniem Sądu Rejonowego Skarb Państwa nie mógł zrzec

się własności nieruchomości.

Apelację Skarbu Państwa – Starosty Ś. od powyższego postanowienia Sąd

Okręgowy – w Z. oddalił postanowieniem z dnia 20 grudnia 2006 r. W ocenie

Sądu Okręgowego art. 16 ustawy o gospodarce nieruchomościami wyłącza

możliwość zrzeczenia się własności gruntu stanowiącego własność Skarbu

Państwa.

W skardze kasacyjnej od postanowienia Sądu Okręgowego wnioskodawca

Skarb Państwa Starosta Ś. podniósł zarzut naruszenia prawa materialnego: art.

179 k.c., polegającego na niewłaściwej wykładni i przyjęcia, że Skarb Państwa nie

mógł na podstawie tego przepisu, i obowiązującego do dnia 15 lipca 2006 r. zrzec

się własności nieruchomości.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 179 k.c.

w brzmieniu obowiązującym od dnia 25 września 2003 r. do daty utraty mocy tego

przepisu w dniu 15 lipca 2006 r. właściciel mógł się wyzbyć własności

nieruchomości przez to, że się jej zrzekł. Zrzeczenie wymagało formy aktu

notarialnego. Nieruchomość, której właściciel się zrzekł stawała się własnością

gminy, na obszarze której nieruchomość była położona. Zrzeczenie się prawa

własności oraz użytkowania wieczystego przez państwowe lub samorządowe

osoby prawne reguluje przepis art. 16 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r.

o gospodarce nieruchomościami, który jako lex specialis wyłącza stosowanie art.

179 k.c. W związku z tym nasuwa się pytanie o zakres podmiotowy art. 16, czy

użyte w tym przepisie pojęcie państwowych i samorządowych osób prawnych

obejmuje także Skarb Państwa i jednostki samorządu terytorialnego mające

osobowość prawną, tj. gminy, powiaty i województwa.

Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 8 marca 2007 r., III CZP 18/07 wyjaśnił, że

treść art. 16 oraz art. 4 pkt 9a o gospodarce nieruchomościami nie pozostawia

wątpliwości, że samorządowe osoby prawne nie mogą być utożsamiane

z jednostkami samorządu terytorialnego. Podobnie wygląda relacja pomiędzy

państwowymi osobami prawnymi i Skarbem Państwa. Należy także zauważyć, że

w czasie uchwalenia i wejścia w życie ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r.

o gospodarce nieruchomościami art. 179 k.c. w brzmieniu wówczas obowiązującym

przewidywał, że skutkiem zrzeczenia się własności nieruchomości jest zawsze

nabycie własności przez Skarb Państwa. Zrzeczenie się więc własności

nieruchomości przez Skarb Państwa nie mogło prowadzić do skutków prawnych,

gdyż właścicielem i tak musiał pozostać Skarb Państwa. Zatem, brak było

jakichkolwiek racjonalnych motywów do szczególnej regulacji zrzeczenia się

własności nieruchomości przez Skarb Państwa. Dlatego też w art. 16 ustawy

o gospodarce nieruchomościami wymieniono państwowe osoby prawne, pomijając

Skarb Państwa. Przeciwko poglądowi, że w użytym w art. 16 pojęciu państwowych

osób prawnych mieści się także Skarb Państwa przemawia także dotychczasowa

praktyka z zakresu techniki legislacyjnej. Skarb Państwa chociaż ma przymiot

osobowości prawnej, to jest to osoba specyficzna i w regulacjach prawnych go

dotyczących wymieniany jest na ogół samodzielnie obok państwowych osób

prawnych.

Skoro art. 16 ustawy o gospodarce nieruchomościami nie ma zastosowania

do Skarbu Państwa, to brak szczególnej regulacji, która wyłączałaby stosowanie do

Skarbu Państwa ogólnego przepisu art. 179 k.c. Zasadnicza zmiana treści art. 179

k.c. nastąpiła z dniem 25 września 2003 r. tj. z chwilą wejścia w życie ustawy z dnia

14 lutego 2003 r. (Dz.U. Nr 49, poz. 408). Własność nieruchomości, której

właściciel się zrzekł stawała się własnością gminy, a nie – jak dotychczas – Skarbu

Państwa.

Ponieważ

szczególna

regulacja

art.

ustawy

o

gospodarce

nieruchomościami nie dotyczy Skarbu Państwa, zmiana art. 179 k.c. otworzyła

możliwość zrzeczenia się własności nieruchomości przez Skarb Państwa.

Ze względu na konstytucyjną ochronę samodzielności gmin, Trybunał

Konstytucyjny wyrokiem z dnia 15 marca 2005 r. (K 9/04) stwierdził, że art. 179 k.c.

jest niezgodny z art. 2 i art. 165 Konstytucji i traci moc z dniem 15 lipca 2006 r.

Czynności zrzeczenia się dokonane przed tą datą były jednak nadal dopuszczalne,

gdyż nie można przyjąć, aby Trybunał Konstytucyjny ustanawiał termin utraty mocy

przepisu niekonstytucyjnego dopiero na przyszłość, gdyby zdarzenia prawne

następujące pod rządem obowiązującego przepisu miały się okazać nieważne.

Nie można nie zauważyć, że także Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu

wspomnianego wyroku przyjął możliwość zrzeczenia się własności nieruchomości

przez Skarb Państwa. Nieograniczona formuła art. 179 k.c. każe uznać, że również

podmioty publicznoprawne mogą zrzekać się własności nieruchomości. „(...)

Zestawienie formuły art. 13 ust. 1 u.g.n. z treścią art. 179 k.c. prowadzi do wniosku,

że z dobrodziejstwa wyzbycia się niechcianych nieruchomości i przerzucenia

ciężaru ich utrzymania na gminę mogą korzystać inne, poza gminą, podmioty

publicznoprawne, w tym Skarb Państwa i pozostałe jednostki samorządu

terytorialnego (...).

Z powyższych względów na mocy art. 39815 k.p.c. Sąd Najwyższy orzekł jak

w sentencji postanowienia.