II CSK 294/06 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 294/06

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 13 grudnia 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Iwona Koper (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Gerard Bieniek

SSN Barbara Myszka

w sprawie z powództwa J. W. i A. W.

przeciwko Skarbowi Państwa reprezentowanemu przez Wojewodę W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 13 grudnia 2006 r.,

skargi kasacyjnej powoda J. W.

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 10 stycznia 2006 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w stosunku do powoda J. W. i

sprawę w tym zakresie przekazuje Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego

rozpoznania

postępowania kasacyjnego.

oraz

rozstrzygnięcia

o

kosztach

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 19 lutego 2003 r. Sąd Okręgowy w P. zasądził od

pozwanego Skarbu Państwa – Wojewody W. na rzecz powodów J. W. i A. W.

kwotę 1.562.400 zł z ustawowymi odsetkami.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że umową dzierżawy zawartą w styczniu

1977 r. na czas nieokreślony między wydzierżawiającym Wojewódzkim Funduszem

Turystyki i Wypoczynku w L. a dzierżawcą Ś. Zakładami Artykułów Technicznych w

Ś. oddano w dzierżawę teren leśny w B. obejmujący działkę nr 826/10 o

powierzchni 2.600 m2 z przeznaczeniem na zakładowy ośrodek rekreacyjnowypoczynkowy. W umowie tej przewidziano, że dzierżawcy przysługiwać będzie

uprawnienie do wzniesienia na dzierżawionym terenie obiektów trwałych zgodnie z

planem zagospodarowania przestrzennego na podstawie dokumentacji technicznej

uzgodnionej z wydzierżawiającym. W powołanej umowie zakazano ponadto

dzierżawcy przelewania na inne podmioty swoich praw wynikających z umowy.

Na podstawie ustawy z dnia 26 maja 1978 r. o utworzeniu Głównego

Komitetu Kultury Fizycznej i Sportu (Dz.U. Nr 14, poz. 59) wraz z przepisami

wykonawczymi majątek oraz zobowiązania Wojewódzkiego Funduszu Turystyki

i Wypoczynku

w

L. przejął

stroną przedmiotowego

Skarb

stosunku

Państwa,

dzierżawy.

stając

W

się

czasie

jednocześnie

jego

trwania,

gdy wydzierżawiającym był Wojewódzki Fundusz Turystyki i Wypoczynku w L.,

a następnie Skarb Państwa, dzierżawca wzniósł na dzierżawionej nieruchomości

wiele budynków i budowli.

Decyzją z dnia 4 września 1992 r. Wojewoda L. stwierdził nieodpłatne

nabycie z dniem 5 grudnia 1990 r. prawa użytkowania wieczystego m.in. działki

826/10 oraz prawa własności znajdujących się na niej budynków i urządzeń przez

Wojewódzkie

Przedsiębiorstwo

Turystyczne

w

nieruchomość ta pozostawała w dniu 5 grudnia 1990 r.

L.,

w

którego

zarządzie

W 1992 r. ogłoszona została upadłość Ś. Zakładów Artykułów Technicznych,

zaś umową z dnia 11 lipca 1994 r. syndyk masy upadłości tych zakładów sprzedał

powodom wierzytelności z tytułu nakładów poniesionych przez upadłego na

wybudowanie ośrodka wypoczynkowego. Przedmiotem umowy były wszystkie

nakłady, których upadły miał prawo dochodzić od właściciela gruntu. Ich wartość

odpowiadała kwocie zasądzonej przez Sąd pierwszej instancji.

W toku postępowania upadłościowego toczącego się po ogłoszeniu

upadłości Wojewódzkiego Przedsiębiorstwa Turystycznego w L. Sąd Rejonowy w

L. postanowieniem z 19 listopada 2002 r. oddalił wniosek powodów o wyłączenie z

masy upadłości prawa własności budynków. W 2004 r. powodowie wydali

przedmiotową nieruchomość.

Oceniając

przedstawiony

stan

faktyczny,

Sąd

Okręgowy

uznał,

że poczynione nakłady stały się na podstawie art. 47 § 1 k.c. własnością Skarbu

Państwa. Przyjął, że przewidziany w umowie dzierżawy z 1977 r. zakaz zbywania

przez dzierżawcę praw wynikających z umowy dotyczy prawa do użytkowania

terenu w B. i prawa wzniesienia obiektów trwałych, nie stanowi natomiast zakazu

zbycia wierzytelności z tytułu poczynionych nakładów. Jako podstawę prawną

zasądzonego roszczenia Sąd pierwszej instancji wskazał art. 694 w zw. z 676 k.c.

W apelacji pozwany Skarb Państwa zarzucał naruszenie art. 328 § 2 k.p.c.

oraz art. 694 w zw. z 676 k.c., art. 2 ust. 1-3 ustawy z dnia 29 września 1990 r.

o zmianie ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz.U. Nr

79, poz. 464 ze zm.) i art. 200 ust. 4 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r.

o gospodarce nieruchomościami (jedn. tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 261, poz. 2603).

Wyrokiem z dnia 15 czerwca 2004 r. Sąd Apelacyjny uwzględnił częściowo

apelację i zmienił zaskarżony wyrok w zakresie określenia początkowej daty

zasądzenia odsetek za opóźnienie.

Na skutek skargi kasacyjnej strony pozwanej, wyrokiem z dnia 10 czerwca

2005 r., II CK 737/04, Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę

Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania. Sąd Najwyższy uznał, że Sąd

Apelacyjny naruszył art. 676 w zw. z art. 694 k.c. przez ich zastosowanie mimo

braku dostatecznych ustaleń.

Wyrokiem z dnia 10 stycznia 2006 r. wydanym po ponownym rozpoznaniu

sprawy Sąd Apelacyjny zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji i powództwo oddalił.

Sąd drugiej instancji podniósł, że adresatem roszczenia przewidzianego

w art. 676 k.c. o zapłatę sumy odpowiadającej wartości ulepszeń może być tylko

podmiot, który był wynajmującym w chwili zakończenia stosunku najmu. Stwierdził

ponadto,

że

uwłaszczenia

Wojewódzkie

Przedsiębiorstwo

wstąpiło

trwający

w

Turystyczne

stosunek

w

L. wskutek

dzierżawy

w

miejsce

wydzierżawiającego. Podkreślił przy tym, że przedmiotowe roszczenie nie

przysługiwało wobec Skarbu Państwa ani powodom, ani też zbywcy wierzytelności,

a sytuacja powodów nie może w tym zakresie być lepsza niż jego sytuacja.

Skarga kasacyjna wniesiona jedynie przez powoda J. W.o oparta została na

obu podstawach.

W ramach podstawy naruszenia prawa procesowego skarżący zarzucał

naruszenie:

-

art. 386 § 6 k.p.c. w zw. z art. 39319 k.p.c. przez niewypełnienie wskazań

zawartych w uzasadnieniu wyroku Sądu Najwyższego z dnia 10 czerwca

2005 r.,

-

art. 328 § 2 k.p.c. przez niewyjaśnienie podstawy prawnej zaskarżonego

wyroku,

-

art. 385 k.p.c. przez jego niezastosowanie mimo bezzasadności apelacji

strony pozwanej.

W ramach podstawy naruszenia prawa materialnego zarzucono natomiast

naruszenie:

-

art. 65 § 1 i 2 k.c. przez błędną wykładnię treści umowy z 1977 r. i błędną jej

kwalifikację jako umowy dzierżawy,

-

art. 676 w zw. z 694 k.c. przez jego niewłaściwe zastosowanie mimo braku

wystarczających ustaleń,

-

art. 405 k.c. przez jego niezastosowanie.

We wnioskach kasacyjnych skarżący domagał się uchylenia w całości

zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności ocenić należało zasadność zarzutów podniesionych

przez skarżącego w ramach podstawy naruszenia prawa procesowego.

Sformułowany w ramach tej podstawy zarzut naruszenia art. 386 § 6 k.p.c.

w zw. z art. 39319 k.p.c. nie może być uwzględniony. Przede wszystkim zauważyć

trzeba, że art. 39319 k.p.c. został uchylony ustawą z dnia 22 grudnia 2004 r.

o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy – Prawo

o ustroju sądów powszechnych (Dz.U. z 2005 r. Nr 13, poz. 98), która weszła

w życie dnia 6 lutego 2005 r. Wejście w życie wskazanej ustawy nowelizującej

nastąpiło w toku postępowania przed Sądem Najwyższym zainicjowanego kasacją

od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 15 czerwca 2004 r., a przepisy

dotychczasowe – w tym art. 39319 k.p.c. – znajdowały zastosowanie jedynie do

rozpoznania tej kasacji (art. 3 ustawy nowelizującej). W toku ponownego

rozpoznawania sprawy przez Sąd drugiej instancji art. 393 19 k.p.c. nie mógł być już

więc stosowany. Niezależnie jednak od błędnego powołania przez skarżącego art.

39319

k.p.c.

(zamiast

art.

39821

k.p.c.,

stanowiącego

jego

odpowiednik

i obowiązującego w chwili wydawania zaskarżonego wyroku), zarzut naruszenia

art. 386 § 6 k.p.c. nie może być uznany za trafny. Przepis ten przewiduje związanie

sądów pierwszej i drugiej instancji przy ponownym rozpoznaniu sprawy oceną

prawną i wskazaniami co do dalszego postępowania zawartymi w uzasadnieniu

kasatoryjnego wyroku sądu drugiej instancji. Zakres związania stanowiskiem Sądu

Najwyższego wyrażonym w uzasadnieniu kasatoryjnego wyroku określony został

natomiast w art. 39820 k.p.c. Przepis ten stanowi, że sąd, któremu sprawa została

przekazana, związany jest wykładnią prawa dokonaną w tej sprawie przez Sąd

Najwyższy.

Zamieszczenie

przez ustawodawcę

w kodeksie

postępowania

cywilnego art. 39820, będącego przepisem szczególnym o postępowaniu przed

Sądem Najwyższym w rozumieniu art. 39821 k.p.c., wyłącza możliwość stosowania

art. 386 § 6 k.p.c. do określenia zakresu związania sądu pierwszej lub drugiej

instancji stanowiskiem Sądu Najwyższego. Ubocznie tylko należy dodać, że pojęcie

wykładni prawa, użyte w art. 39820 k.p.c., interpretować trzeba ściśle. Wyłącza to

przyjęcie, że Sąd drugiej instancji związany jest innymi niż wyjaśnienie treści

przepisów

wypowiedziami

Sądu

Najwyższego

zawartymi

w

uzasadnieniu

kasatoryjnego wyroku, w tym wskazaniami co do dalszego postępowania

(por. niepublikowane wyroki Sądu Najwyższego z dnia 15 stycznia 2004 r., II CK

162/03, z dnia 8 czerwca 2005 r., V CK 697/04, i z dnia 19 października 2005 r.,

V CK 260/05).

Chybiony okazał się również zarzut naruszenia art. 385 k.p.c. przez jego

niezastosowanie. Jak wielokrotnie wyjaśniał Sąd Najwyższy, naruszenie tego

przepisu polegać może na oddaleniu apelacji mimo uznania jej za zasadną przez

sąd drugiej instancji albo nieoddaleniu apelacji mimo uznania jej za bezzasadną.

Zarzut naruszenia art. 385 k.p.c. nie może przy tym stanowić samodzielnego

zarzutu skargi kasacyjnej, gdyż jego naruszenie stwierdzić można dopiero w razie

podniesienia trafnych zarzutów naruszenia przepisów prawa materialnego lub

przepisów prawa procesowego innych niż art. 385 k.p.c. (por. niepublikowane

postanowienia z dnia 8 maja 2002 r., III CKN 917/00, i z dnia 12 marca 2002 r.,

IV CKN 1697/00).

Na uwzględnienie nie zasługuje również zarzut naruszenia art. 328 § 2 k.p.c.

przez niewyjaśnienie podstawy prawnej zaskarżonego wyroku. W orzecznictwie

Sądu Najwyższego przyjmuje się jednolicie, że uchybienie przez Sąd drugiej

instancji art. 328 § 2 k.p.c. stanowić może usprawiedliwioną podstawę kasacyjną

jedynie wyjątkowo, gdy uzasadnienie zaskarżonego wyroku sporządzone zostało

w sposób uniemożliwiający jego kontrolę kasacyjną (por. niepublikowane wyroki

z dnia 28 lutego 2006 r., III CSK 149/05, z dnia 9 marca 2006 r., I CSK 147/05,

i z dnia 17 marca 2006 r., I CSK 63/05). Uzasadnienie zaskarżonego skargą

kasacyjną wyroku Sądu drugiej instancji nie jest natomiast dotknięte uchybieniami

tej rangi.

Wśród zarzutów ujętych

w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej

zasadnicze znaczenie ma zarzut naruszenia art. 676 w zw. z 694 k.c. Jak wyjaśnił

Sąd Najwyższy w wydanym w rozpoznawanej sprawie wyroku z dnia 10 czerwca

2005 r., II CK 737/04, do oceny roszczenia powodów – opartego na art. 676 w zw.

z 694 k.c. – podstawowe znaczenie miało wyjaśnienie następujących zagadnień.

Po pierwsze, czy po stronie Ś. Zakładów Artykułów Technicznych, które umową z

dnia 11 lipca 1994 r. dokonały przelewu na rzecz powodów roszczeń z tytułu zwrotu

nakładów dokonanych na przedmiotowej nieruchomości, powstało roszczenie o

zwrot wartości ulepszeń. Po drugie, przeciwko jakiemu podmiotowi roszczenie to

mogło powstać. Po trzecie, jaka jest jego podstawa prawna. Sąd Najwyższy

wskazał także na ewentualną potrzebę rozstrzygnięcia dalszych zagadnień

(określenia wymagalności roszczeń, czasu zwrotu rzeczy, powstania roszczeń w

ramach stosunku dzierżawy z 1977 r. lub z 1991 r., rozmiaru roszczeń). W

motywach powołanego orzeczenia wyjaśniono ponadto, że dla oceny roszczenia

cedenta o zwrot wartości nakładów, zbytego następnie powodom, decydujące

znaczenie ma zwrot rzeczy między stronami stosunku dzierżawy, a nie zwrot

rzeczy przez powodów. Sąd Najwyższy podniósł również, że wolę Skarbu Państwa

„zatrzymania ulepszeń” w rozumieniu art. 676 k.c. wiązać można z decyzją

uwłaszczeniową z dnia 4 września 1992 r., potwierdzającą m.in. nieodpłatne

przekazanie przedmiotowych budynków uwłaszczonemu podmiotowi. Wymienione

wskazania Sądu Najwyższego nie były wprawdzie – w świetle art. 39820 k.p.c. - dla

Sądu drugiej instancji wiążące, niemniej jednak, zajęcie przez ten Sąd

jednoznacznego stanowiska co do wymienionych zagadnień było niezbędne dla

oceny zasadności dochodzonych roszczeń.

W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sąd drugiej instancji ograniczył się do

wyrażenia zapatrywania, że roszczenie o zwrot wartości ulepszeń przysługuje

przeciwko

wydzierżawiającemu

w chwili

zakończenia

stosunku

dzierżawy.

Przyjmując ten – niewątpliwie trafny – pogląd, Sąd drugiej instancji zaniechał

jednak dokonania jednoznacznych ustaleń, czy i kiedy doszło do zakończenia

przedmiotowego stosunku dzierżawy z 1977 r. W konsekwencji, nie określił również

momentu zwrotu wydzierżawiającemu przez dzierżawcę przedmiotu dzierżawy,

ani nie przesądził kwestii, czy wydzierżawiający skorzystał z uprawnienia

do zatrzymania ulepszeń skutkującego powstaniem roszczenia o zwrot ich

wartości. Pominął również inne zagadnienia, na potrzebę rozstrzygnięcia których

wskazywał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 10 czerwca 2005 r. W tym stanie

rzeczy

przedwczesne

było

dokonywanie

oceny

wstąpienia

–

w

wyniku

uwłaszczenia – Wojewódzkiego Przedsiębiorstwa Turystycznego w L. w stosunek

dzierżawy w miejsce wydzierżawiającego Skarbu Państwa. Z tych przyczyn uznać

trzeba, że Sąd drugiej instancji dopuścił się naruszenia art. 676 w zw. z 694 k.c. ze

względu na brak ustaleń wystarczających do oceny dochodzonego przez powodów

roszczenia przewidzianego w tych przepisach.

Nietrafne okazały się natomiast zarzuty naruszenia art. 65 k.c. oraz art. 405

k.c. Odnośnie do pierwszego z nich stwierdzić trzeba, że w toku dotychczasowego

postępowania poza sporem pozostawała ocena umowy z 1977 r. jako umowy

dzierżawy. Nie można również pominąć okoliczności, że umowa ta oznaczona

została jako umowa dzierżawy, a w jej treści zamieszczono wszystkie elementy

przedmiotowo istotne (essentialia negotii) składające się na umowę dzierżawy

uregulowaną w dziale II tytułu XVII księgi trzeciej k.c. Wbrew stanowisku

skarżącego, nie ma zatem podstaw do uznania analizowanej umowy za umowę

nienazwaną lub mieszaną. Nie przemawia za tym w szczególności argument

skarżącego,

że

w

umowie

tej

zamieszczono

postanowienia

odbiegające

od ustawowej konstrukcji umowy dzierżawy, niesprecyzowane zresztą w skardze

kasacyjnej. W odniesieniu do zarzutu naruszenia art. 405 k.c. przypomnieć

natomiast należy wyrażany wielokrotnie w judykaturze pogląd, że przepis art. 676

k.c. wyłącza stosowanie do zwrotu wartości ulepszeń dokonanych przez najemcę

(dzierżawcę) przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu (por. wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 4 listopada 1980 r., II CR 394/80, OSNC 1981, nr 7, poz. 134,

z dnia 21 stycznia 2004 r., IV CK 362/02, niepubl., z dnia 7 kwietnia 2005 r., II CK

431/04, niepubl.). Wywodzenie przez powodów roszczenia dochodzonego

w rozpoznawanej sprawie z art. 676 w zw. z 694 k.c. wyłączało zatem obowiązek

Sądu drugiej dokonywania jego oceny w świetle przepisów o bezpodstawnym

wzbogaceniu.

Z podanych przyczyn, na podstawie art. 398 15 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy

orzekł jak w sentencji.