II CSK 291/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 291/10

POSTANOWIENIE

Dnia 24 listopada 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Antoni Górski (przewodniczący)

SSN Dariusz Zawistowski (sprawozdawca)

SSA Anna Kozłowska

w sprawie z powództwa E. T. Service Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w

R. przeciwko BRE Bank Spółce Akcyjnej w W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 24 listopada 2010 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od postanowienia Sądu Apelacyjnego

z dnia 22 grudnia 2009 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w S. postanowieniem z dnia 5 października 2009 r. odrzucił

pozew o zapłatę wniesiony przez E. T. Service sp. z o.o. w R. przeciwko BRE Bank

S.A., uznając, że strona pozwana zasadnie podniosła zarzut zapisu na sąd

polubowny. Sąd Okręgowy wskazał, że według stanowiska strony powodowej jej

roszczenie znajdowało oparcie w umowie rachunku bankowego. Dochodzona przez

nią kwota została w jej ocenie pobrana przez stronę pozwaną z rachunku

bankowego strony powodowej bezprawnie. Jednakże obciążenie rachunku

bankowego strony powodowej nastąpiło na podstawie postanowień umowy

walutowej transakcji zmiany stóp procentowych (umowy CIRS) zawartej przez

strony w dniu 14 sierpnia 2008 r. Umowa ta poddawała wszelkie spory wynikające z

jej interpretacji lub wykonania pod rozstrzygnięcie sądu polubownego przy Związku

Banków Polskich. Poddanie właściwości sądu polubownego sporów ze stosunku

umownego oznacza zaś, że właściwość sądu polubownego obejmuje roszczenia o

wykonanie umowy, roszczenia wynikające z niewykonania lub nienależytego

wykonania umowy, roszczenia o zwrot świadczenia spełnionego bez podstawy

prawnej w przypadku nieważności umowy lub odstąpienia od umowy, a także

roszczenia

deliktowe

wynikające

z

zdarzeń

stanowiących

równocześnie

niewykonanie lub nienależyte wykonanie umowy. Z tego względu zarzut zapisu na

sąd polubowny okazał się zasadny i pozew podlegał odrzuceniu na podstawie art.

1165 § 1 k.p.c.

Zażalenie powoda na postanowienie o odrzuceniu pozwu zostało oddalone

przez Sąd Apelacyjny postanowieniem z dnia 22 grudnia 2009 r. Sąd drugiej

instancji podzielił ocenę Sądu Okręgowego co do zasadności zarzutu strony

pozwanej dotyczącego zapisu na sąd polubowny. Sąd Apelacyjny przyjął, że skoro

obciążenie rachunku bankowego strony powodowej było konsekwencją wykonania

umowy CIRS, zawierającej zapis na sąd polubowny, to sprawa ogniskująca się

wokół sporu czy strona pozwana miała prawo do pobrania należności z tego

rachunku, podlegała właściwości sądu polubownego. Jednocześnie Sąd Apelacyjny

uznał za bezzasadny zarzut skarżącego, jakoby zapis na sąd polubowny naruszał

zasadę równości stron. Zarzut ten był związany z regulacją dotyczącą sposobu

wyboru tylko jednego z arbitrów. Twierdzenia strony powodowej, że zapis na sąd

polubowny

narusza

zasadę

równości

stron

opierał

się

na

podważaniu

bezstronności rozstrzygnięć Sądu Polubownego przy Związku Banków Polskich

w oparciu o materiały prasowe. Tymczasem w razie powzięcia przez stronę

wątpliwości co do bezstronności arbitra w danej sprawie możliwe jest żądanie jego

wyłączenia.

Skarga kasacyjna strony powodowej została oparta o podstawę naruszenia

przepisów postępowania. Zarzucono w niej niewłaściwe zastosowanie art. 1165 § 1

k.p.c. i art. 1161 § 2 k.p.c. W oparciu o te zarzuty skarżący wniósł o uchylenie

zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Podstawę do odrzucenia pozwu na podstawie art. 1165 § 1 k.p.c. stanowi

wniesienie do sądu powszechnego sprawy dotyczącej sporu objętego zapisem

na sąd polubowny. Sformułowanie o związaniu stron zapisem na sąd polubowny

w sprawach „dotyczących” sporu objętego zapisem, nakazuje podzielić ocenę

wyrażoną przez sądy obu instancji odnośnie istnienia szerokiej kategorii spraw

wynikających ze stosunków umownych, które są objęte właściwością sądu

polubownego. Wymaga jednak podkreślenia, że zarzut zapisu na sąd polubowny

jest rozpatrywany przed wdaniem się w spór co do istoty sprawy, a zatem na etapie

postępowania poprzedzającym merytoryczną ocenę żądania powoda. Dlatego też

ocena zasadności zarzutu dotyczącego zapisu na sąd polubowny powinna co do

zasady dotyczyć roszczenia w formie przedstawionej przez powoda (roszczenia

w znaczeniu procesowym). W rozpoznawanej sprawie powód twierdził, że żądanie

zapłaty kwoty określonej w pozwie jest wynikiem jej bezprawnego pobrania

z rachunku bankowego prowadzonego na podstawie umowy o prowadzenie

rachunku bankowego, w której nie zawarto zapisu na sąd polubowny. Mogłoby to

wskazywać, że tego rodzaju roszczenie nie jest istotnie objęte zapisem na sąd

polubowny zastrzeżonym w innej umowie (umowie CIRS). Nie można jednak

pomijać,

że

wśród

twierdzeń

przytoczonych

przez powoda

znalazło

się

stwierdzenie, że bezprawność działania strony pozwanej wyniku z braku po jej

stronie uprawnień, których istnienie wywodziła z zawartej umowy CIRS. W istocie

bezspornym jest, że strona pozwana pobrała środki z rachunku bankowego strony

powodowej uznając, że przysługują jej wobec strony powodowej wierzytelności na

podstawie umowy CIRS. W konsekwencji merytoryczna ocena żądania powoda

wymagałaby rozstrzygnięcia, czy strona pozwana istotnie bezprawnie obciążyła

rachunek strony powodowej, czy też stała się wierzycielem strony powodowej na

podstawie umowy CIRS. Rozstrzygnięcie sporu zawisłego przed sądem powszechnym

nie byłoby zatem ostatecznie możliwe bez dokonania oceny skutków zawarcia umowy

CIRS, której dotyczył zapis na sąd polubowny. W takiej sytuacji wykładnia art. 1165

§ 1 k.p.c., który wskazuje, że zapis na sąd polubowny obejmuje nie tylko spory

wprost objęte zapisem na sąd polubowny, ale także sprawy dotyczące takich

sporów nakazuje przyjąć, iż niedopuszczalność rozpoznania sprawy przez sąd

powszechny,

wynikająca z wiążącego zapisu na sąd polubowny (wobec braku

przesłanek określonych w art. 1165 § 2 k.p.c.), ma miejsce także wówczas, gdy

rozstrzygnięcie sprawy przedstawionej pod osąd sądu powszechnego nie jest

możliwe bez rozstrzygnięcia sporu objętego zapisem na sąd polubowny. Z przyczyn

wyżej wskazanych nieuzasadniony był zarzut naruszenia art. 1165 § 1 k.p.c.

Odmiennie przedstawia się ocena zarzutu naruszenia art. 1161 § 2 k.p.c.

Przepis ten był już przedmiotem zarzutu zawartego w zażaleniu strony powodowej.

Uzasadnienie zaskarżonego postanowienia wskazuje zaś, że został on błędnie

zinterpretowany przez Sąd Apelacyjny, który stwierdził, iż twierdzenia strony

powodowej o naruszeniu zasady równości oparte są wyłącznie o podważenie

bezstronności rozstrzygnięć Sądu Polubownego przy Związku Banków Polskich

w oparciu o materiały prasowe. Jest to stwierdzenie całkowicie nieuprawnione.

Strona powodowa podnosiła bowiem wyraźnie, że naruszenia zasady równości

upatrywała w tym, że regulamin wspomnianego wyżej sądu polubownego

przyznawał stronie pozwanej szerszy zakres uprawnień przy wyborze arbitrów.

Zarzuty strony powodowej nie dotyczyły zatem bezpośrednio kwestii bezstronności

arbitrów powoływanych do rozstrzygania sporów przed tym sądem.

Wymaga także podkreślenia, że Sąd Apelacyjny na gruncie art. 1161 § 2

k.p.c. błędnie rozważał naruszenie zasady równości w wyniku zapisu na sąd

polubowny, w sytuacji gdy przepis ten dotyczy bezskuteczności określonych

postanowień

zapisu

na

sąd

polubowny.

Sąd

drugiej

instancji

oceniając

postanowienia regulaminu Sądu Polubownego przy Związku Banków Polskich

dotyczące wyboru arbitrów stwierdził, że „tylko jeden” z arbitrów wybierany jest

z listy tworzonej przez prezydium tego sądu, które powołuje Zarząd Związku

Banków Polskich, na którego skład wpływ mają wyłącznie banki, w tym strona

pozwana. Tego rodzaju stwierdzenie budzi zasadnicze zastrzeżenia z punktu

widzenia zagwarantowania zasady równości stron, tym bardziej, że chodziło

o wybór arbitra przewodniczącego. Zasada równości wyrażona w art. 1161 § 2

zakłada bowiem, że żadna ze stron sporu, który ma rozstrzygnąć sąd polubowny,

nie powinna korzystać w postępowaniu przed tym sądem ze szczególnych

uprawnień. Dotyczy to niewątpliwie także sposobu wyboru arbitrów. Podkreśla to

wyraźnie art. 1169 § 3 stanowiąc, że postanowienia umowy przyznające jednej

ze stron więcej uprawnień przy powoływaniu sądu polubownego są bezskuteczne.

Należy to odnieść odpowiednio do sytuacji, kiedy tego rodzaju postanowienia

zawiera

regulamin

stałego

sądu

polubownego

wybranego

przez

strony.

Wobec zawartego w apelacji zarzutu naruszenia art. 1161 § 2 k.p.c. powinnością

Sądu Apelacyjnego było rozważenie, czy postanowienia regulaminu dotyczące

wyboru arbitrów w przypadku sporu, którego jedną stroną nie jest bank, nie

przyznają w tym zakresie większych uprawnień stronie będącej bankiem i tym

samym nie naruszają zasady równości. Ocena Sądu Apelacyjnego w tym zakresie,

z przyczyn wskazanych wyżej, była niedostateczna, co uzasadniało zarzut

naruszenia art. 1161 § 2 k.p.c. Wymaga w związku z tym podkreślenia, że

w przypadku stwierdzenia, że regulacja dotycząca wyboru jednego z arbitrów

narusza zasadę równości, konieczne stałoby z kolei rozważenie, jakie skutki dla

mocy zapisu na sąd polubowny miałoby to stwierdzenie.

Uwzględniając powyższe Sąd Najwyższy uchylił zaskarżone postanowienie

na podstawie art. 3941 § 3 k.p.c. w zw. z art. 39815 § 1 k.p.c.