II CSK 289/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 289/12

POSTANOWIENIE

Dnia 16 stycznia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jan Górowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Grzegorz Misiurek

SSN Anna Owczarek

w sprawie z wniosku Operatora Gazociągów Przemysłowych G. – S.

Spółki Akcyjnej z siedzibą w W.

przy uczestnictwie T. S. i Polskiego Górnictwa Naftowego

i Gazownictwa Spółki Akcyjnej z siedzibą w W.

o zasiedzenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 16 stycznia 2013 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 21 października 2011 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu

do

ponownego

rozpoznania

kosztach postępowania kasacyjnego.

i orzeczenia

o

Uzasadnienie

Operator Gazociągów Przemysłowych G. – S. S.A. z siedzibą w W. wniósł o

stwierdzenie, że w dniu 31 grudnia 2002 r. spółka Polskie Górnictwo Naftowe i

Gazownictwo S.A. (PGNiG S.A.) nabyła przez zasiedzenie służebność gruntową o

treści określonej we

wniosku

na nieruchomości

położonej w gminie

S.,

miejscowości G., stanowiącej działkę o numerze geodezyjnym 84/5, dla której Sąd

Rejonowy, VI Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi księgę wieczystą nr […], której

właścicielem jest T. S.

Postanowieniem z dnia 7 kwietnia 2011 r. Sąd Rejonowy wniosek oddalił.

Ustalił, że notarialną umową sprzedaży z dnia 23 grudnia 1986 r. T.S. wraz z

małżonką nabył nieruchomość położoną w G. stanowiącą część ówczesnej działki

nr 90, dla której prowadzono księgę wieczystą nr […]. Na jej podstawie z księgi

wieczystej nr […] odłączono działkę nr 84/5 (część działki nr 90) i przeniesiono do

nowoutworzonej księgi wieczystej nr […]. Następnie notarialną umową sprzedaży z

dnia 5 września 1992 r. uczestnik i jego małżonka zbyli nieruchomość A. S.- matce

uczestnika. Postanowieniem Sądu Rejonowego z dnia 23 czerwca 1997 r., sygn.

akt III Ns 2173/97 stwierdzono, że spadek po A. S., nabył w całości uczestnik

postępowania T. S.

Przez przedmiotową nieruchomość przebiega podziemna magistrala gazowa

relacji G. – P. – P. – S. i na odcinku przebiegającym przez działkę; T. S. nosi nazwę

Ś. – P. Gazociąg usytuowany jest poprzecznie działki uczestnika na długości około

500 metrów, równolegle do linii wysokiego napięcia Pierwsze wskazania

lokalizacyjne ogólne miały miejsce w 1967 r., a szczegółowe nastąpiły w 1968 r.

Gazociąg został wybudowany i oddany do eksploatacji w 1972 r. Protokół odbioru

końcowego nr 1/72 pochodzi z dnia 30 grudnia 1972 r. Na całej długości gazociąg

przez działkę 84/5 przebiega pod ziemią. Na nieruchomości znajduje się widoczny

betonowy słupek znacznikowy w kolorze białym z żółtą obwódką w górnej części i

rurą wychodzącą do góry, o wysokości około 2 metrów, sygnalizujący miejsce

skrzyżowania magistrali gazowej z torami kolejowymi. Słupek ten usytuowany jest

w zalesionej części działki przy torach kolejowych. Na przedmiotowej działce

znajduje się także słupek znacznikowy niski o barwie biało - żółtej, posadowiony

również w pobliżu torów kolejowych. Słupek niski jest koloru białego z żółtą

obwódką w górnej części; z uwagi na usytuowanie w gęstej wysokiej trawie i w

terenie zalesionym jest mało widoczny.

Początkowo gazociąg, którego część przebiega przez nieruchomość

stanowiącą działkę nr 84/5, był w zarządzie przedsiębiorstwa państwowego W.

Okręgowe Zakłady Gazownictwa. Następnie, od dnia 31 grudnia 1975 r. w

zarządzie przedsiębiorstwa państwowego W. Zakłady Gazownictwa i Górnictwa

Nafty i Gazu. W lutym 1982 r. zmieniono nazwę przedsiębiorstwa na W. Zakłady

Gazownictwa. Od 1 sierpnia 1982 r. zarząd gazociągu objęło przedsiębiorstwo

państwowe Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo, które powstało w wyniku

połączenia wielu przedsiębiorstw państwowych. Od dnia 11 października 1982 r., w

ramach tego przedsiębiorstwa państwowego utworzono zakład o nazwie W.

Okręgowy Zakład Gazownictwa, który zajmował się zarządem przedmiotowego

gazociągu. W dniu 30 września 1996r., rozporządzeniem Prezesa Rady Ministrów,

przekształcono

przedsiębiorstwo

państwowe

Polskie

Górnictwo

Naftowe

i

Gazownictwo w spółkę akcyjną, będącą jednoosobową spółką Skarbu Państwa.

Umową z dnia 15 października 2008 r. Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo

S.A, z siedzibą w W. przeniosło własność segmentu przesyłowego, w skład którego

wchodzi przedmiotowy gazociąg, na rzecz Skarbu Państwa, który z kolei wniósł go

jako wkład niepieniężny do Spółki Operator Gazociągów Przesyłowych G. – S. S.A.

W 1996 r. na zlecenie poprzednika prawnego wnioskodawcy została

wykonana inwentaryzacja geodezyjna gazociągu w celu ustalenia dokładnego jego

przebiegu. Nieruchomość T. S., w zakresie w jakim pod ziemią przebiega gazociąg,

jest niezabudowana i zgodnie z wypisem z ewidencji gruntów ma charakter rolny.

Uczestnik nie miał wiedzy o drodze przebiegu rurociągu gazowego przez jego

nieruchomość. Nie wiedział, że posadowione na nieruchomości słupki związane są

z gazociągiem. W jego przekonaniu urządzenia te były związane ze znajdującą się

obok nich linią kolejową. Pierwszy kontakt z pracownikami wnioskodawcy, którzy

wskazali uczestnikowi na istnienie gazociągu miał miejsce po dniu 30 grudnia 2002

r. W styczniu 2009 r. T. S. zawarł z Gminą S. porozumienie w przedmiocie

przeznaczenia spornej nieruchomości we wschodniej jej części do wydzielenia

między innymi 20 działek budowlanych, na które zostanie wydane prawo zabudowy

domami jednorodzinnymi. Ustalono, że kolejnym etapem zagospodarowania

nieruchomości jest podział i analogiczne przeznaczenie jej zachodniej i południowej

części. Przed zawarciem tego porozumienia uczestnik zapoznał się z dokumentacją

ośrodka geodezyjno-kartograficznego dotyczącą działki 84/5. Z analizy tych

dokumentów powziął wiedzę o przebiegu przez jego działkę magistrali gazowej, w

tym o dokładnej trasie jej przebiegu.

Sąd Rejonowy oceniając stan faktyczny sprawy wskazał, że żądanie zostało

oparte na unormowaniu zawartym w art. 292 k.c., a zgodnie z nim służebność

gruntowa może być nabyta przez zasiedzenie tylko w wypadku, gdy polega na

korzystaniu z trwałego i widocznego urządzenia. Podkreślił, że poprzednio

obowiązującym stanie prawnym w judykaturze i w doktrynie został ukształtowany

pogląd, że przepisy dotyczące służebności gruntowych winno się stosować także

do tzw. „służebności przesyłu" (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia

7 października 2008 r., III CZP 89/08, Biul. SN 2008, nr 10, s. 7), która została

wprost unormowana w kodeksie cywilnym art. 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 maja

2008 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr

116, poz. 731), a wszedł on życie z dniem 3 sierpnia 2008 r. Zgodnie z art. 3 k.c. do

zdarzeń mających miejsce pod rządami dotychczasowych przepisów, stosuje się te

unormowania, albowiem kodeks cywilny nie ma mocy wstecznej. Z tego względu

według jego oceny przedmiotem sprawy jest zasiedzenie służebności gruntowej

o treści odpowiadającej służebności przesyłu, a nie służebności przesyłu

w rozumieniu aktualnie obowiązujących art. 3051 - art 3054 k.c.

Ocenił, że w sprawie nie została wzruszona dobra wiara poprzednika

wnioskodawcy, gdyż jaka wynika z art. 7 k.c. Sąd jest związany jej domniemaniem

dopóki inny uczestnik postępowania, stosownie do art. 6 k.c. nie udowodni złej

wiary (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 kwietnia 1994 r., 1 CRN 44/94;

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 kwietnia 2008 r., I CSK 500/07). Z ustaleń

wynika, że przedsiębiorstwo państwowe, mające od dnia 31 grudnia 1972 r. we

władaniu urządzenia służące do wykonywania służebności gruntowej weszło

w dobrej wierze w posiadanie odpowiadające treści służebności. Dobra wiara

posiadacza w sprawie wynika z jego przekonania o służącym mu prawie do

ułożenia w ziemi rurociągu do przesyłu gazu, a następnie korzystania z niego w tym

celu. Przekonanie to miało podstawę prawną w przepisach obowiązujących

w czasie obejmowania w posiadanie rurociągu: art. 30 i 31 ustawy z dnia

31 stycznia 1961 r. o planowaniu przestrzennym (Dz.U. nr 7, poz. 47) i zarządzeniu

Ministra Budownictwa i Przemysłu z dnia 20 maja 1966 r. w sprawie ustalania

lokalizacji szczegółowej inwestycji budowlanych i stref ochronnych oraz wyrażania

zgody na zmianę sposobu wykorzystania terenu (Dz.U. nr 25, poz. 129) oraz

wydanej na ich podstawie dnia 25 kwietnia 1968 r. decyzji lokalizacyjnej.

W konkluzji Sąd Rejonowy stwierdził, że posiadanie służebności gruntowej

polegającej na korzystaniu z rurociągu ułożonego w gruncie przez przedsiębiorstwo

państwowe, zajmujące się przesyłem gazu, może być uznane za władanie w dobrej

wierze z chwilą jego objęcia, na podstawie przepisów powołanych aktów prawnych.

Przedsiębiorstwo to, przekształcone w jednoosobową spółkę Skarbu Państwa na

podstawie przepisów ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji z 1996 r., także dalej

przekształcane podmiotowo, mogłoby ewentualnie (w formie prawnej z dnia

wydania

postanowienia)

uzyskać

stwierdzenie

zasiedzenia

służebności

(por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 23 września 2010 r., III CSK 319/09,

Biul. SN 2011, nr 1, s. 1).

Niemniej podkreślił, że przez działkę uczestnika od samego początku

przekazania gazociągu do eksploatacji przewód gazowy w całości przebiega jednak

pod ziemią i nie jest on widoczny na zewnątrz. Na powierzchni gruntu, jedynie

w części tuż przy torach kolejowych, znajdują się dwa słupki (wysoki i niski) koloru

biało - żółtego. Słupki te nie są opisane, nie wskazują także na tor przebiegu

gazociągu. Pracownicy wnioskodawcy i jego poprzedników, nigdy nie byli na

nieruchomości uczestnika w celu bieżącej naprawy, czy konserwacji samego

rurociągu. Wykonywane było jedynie malowanie słupków - zawsze bez udziału

(lub choćby powiadomienia) uczestnika - i tzw. „obloty" helikopterem dotyczące

całego rurociągu. Wprawdzie więc poprzednicy prawni wnioskodawcy posiadali

służebność polegającą na korzystaniu z przewodów i urządzeń znajdujących się

pod gruntem, a służących do przesyłu gazu przez okres wymagany ustawą (20 lat),

niemniej zgodnie jednak z uregulowaniem zawartym w art. 292 k.c. służebność

gruntowa może być nabyta przez zasiedzenie tylko w wtedy, gdy polega na

korzystaniu z trwałego i widocznego urządzenia, znajdującego się na cudzej

nieruchomości, którego w sprawie brak.

Sąd Okręgowy postanowieniem z dnia 21 października 2011 r. oddalił

apelację wnioskodawcy. Podzielił dokonane przez Sąd pierwszej instancji ustalenia

faktyczne i wywiedzione z nich wnioski prawne.

Podkreślił, że urządzenie, o którym mowa w art. 292 k.c., obok cechy

trwałości musi być ono widoczne. Korzystanie z takiego widocznego urządzenia

stanowi ostrzeżenie dla właściciela nieruchomości o działaniu osób, które

korzystając z takiego widocznego urządzenia mogą doprowadzić do uzyskania

służebności o określonej treści. Tolerowanie przez właściciela takich działań przez

przewidziany przez ustawodawcę okres czasu może doprowadzić do uzyskania

w drodze zasiedzenia służebności o określonej treści.

Podzielił zapatrywanie Sądu pierwszej instancji, że urządzeniu znajdującemu

się pod powierzchnią nieruchomości T. S., z którego korzysta wnioskodawca, brak

cechy widoczności. Za „widocznością" omawianego urządzenia nie przemawiają

jego zdaniem dwa słupki znajdujące się na skraju nieruchomości uczestnika.

Zauważył, że w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 24 kwietnia 2002 r., V

CKN 972/00 (OSP 2003, nr 7-8, poz. 100) został wyrażony pogląd, że przesłanka

istnienia trwałego i widocznego urządzenia jest spełniona przez „posiadanie" przez

właściciela nieruchomości informacji o istnieniu takiego widocznego urządzenia, a

tymczasem uczestnik T. S. wiedzę o przebiegu gazociągu pod powierzchnią swej

nieruchomości uzyskał dopiero w 2009 r., przy czym poprzednik prawny

wnioskodawcy dokładny przebieg gazociągu poznał w 1996 r. , w drodze

wykonanej inwentaryzacji.

Postanowienie Sądu Okręgowego z dnia 21 października 2011 r. zostało

zaskarżone skargą kasacyjną przez wnioskodawcę w całości, który wniósł o jego

zmianę i orzeczenie co do istoty sprawy, ewentualnie uchylenie i przekazanie do

ponownego rozpoznania. Skarga kasacyjna została oparta na obu podstawach z

art. 3983 § 1 k.p.c. W ramach zarzutu naruszenia prawa materialnego skarżący

zarzucił obrazę art. 292 w zw. z art. 49 § 1 k.c.; § 8 ust. 4 rozporządzenia Ministra

Gospodarki z dnia 30 lipca 2001 r. w sprawie warunków technicznych, jakim

powinny odpowiadać sieci gazowe (Dz.U. Nr 97, poz. 1055); art. 292 w zd. 1 w zw.

z art. 51 § 1 k.c.; art. 292 k.c. w zw. z art. 8 § 1, 25, 57 § 3, 101 § 1 k.p.a. w zw. z

art. 30-33 ustawy z dnia 31 stycznia 1961 r. o planowaniu przestrzennym (Dz.U. Nr

7, poz. 47); art. 292 k.c. w zw. z art. 24 ust. 2 i ust. 3 pkt 2 ustawy z dnia 17 maja

1989 r. prawo geodezyjne i kartograficzne (Dz.U. z 2010 r., Nr 1193, poz. 1287 ze

zm.); art. 292 w zw. z art. 172 w zw. z art. 352 k.c. W ramach zarzutu naruszenia

prawa procesowego skarżący zarzucił obrazę art. 1 k.p.c.; 382 k.p.c. oraz 328 § 2

k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Artykuł 382 k.p.c. wyraża zasadę, że Sąd drugiej instancji rozpoznaje sprawę

i orzeka na podstawie materiału dowodowego zebranego w postępowaniu

w pierwszej instancji oraz apelacyjnym (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

22 lutego 2006 r., III CSK 128/05, OSNC 2005, nr 11, poz. 191). Skoro Sąd

Okręgowy nie prowadził uzupełniającego postępowania dowodowego i nie dokonał

odmiennych bądź uzupełniających ustaleń faktycznych, to nie miał obowiązku na

nowo oceniać zebranego w sprawie materiału dowodowego stosownie do reguł

zawartych w art. 233 § 1 k.p.c. (por. np. wyrok Sadu Najwyższego z dnia

15 stycznia 1998 r., III CKN 316/97 niepublikowany). Powołana decyzja

lokalizacyjna nr 5/68 z dnia 25 kwietnia 1968 r. stanowiła przedmiot ustaleń sądu,

podobnie jak wynikało z nich, że sporny gazociąg był oznaczony na mapie

zasadniczej obejmującej działkę uczestnika nr 84/5. Skoro ten materiał dowodowy

był wykorzystany do skonstruowania podstawy faktycznej zaskarżonego wyroku, to

nie można było zasadnie twierdzić, że przy ferowaniu przez Sądy meritii wyroków

zapadłych w sprawie została pominięta część materiału dowodowego (por. np.

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 26 marca 1998 r., II CKN 815/97,

Wokanda 1999, nr 1, s. 6).

Nietrafny był zarzut obrazy art. 2 § 3 i art. 177 § 1 pkt 3 k.p.c. oraz art. 16

i 97 § 1 pkt 4 k.p.a., przez nieuwzględnienie w postępowaniu cywilnym mocy

wiążącej decyzji o lokalizacji szczegółowej nr 5/68 z dnia 25 kwietnia 1968 r.

w zakresie jej poprawności formalnej, co zdaniem skarżącej „skutkować winno

przyjęciem jej jako źródła potencjalnej wiedzy o usytuowaniu i przebiegu

gazociągu, a tym samym przesłanki widoczności urządzenia”. Przede wszystkim

wskazywane przez spółkę domniemanie jej doręczenia właścicielowi ówczesnej

działki ewidencyjnej nr 90 nie stało w opozycji do ustalenia o braku wiedzy

uczestnika o jej wydaniu do stycznia 1990 r., jeśli zauważyć, że z dalszych faktów

stanowiących podstawę faktyczną zaskarżonego wyroku wynikało, iż uczestnik T.

S. wraz z małżonką nabył działkę ewidencyjną nr 84/5 (część działki nr 90) dopiero

w dniu 23 grudnia 1986 r.

Sąd Apelacyjny nie naruszył także w istotny sposób, tj. mający wpływ na

wynik sprawy art. 378 § 1 k.p.c. Przede wszystkim wskazać należy, że podniesione

w apelacji zarzuty nie wyznaczają jej granic (por. uchwałę siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z dnia 31 stycznia 2008 r., III CZP 49/07, OSNC 2008, nr 6, poz. 55).

Z powołanych w skardze kasacyjnej jako naruszone

przepisów materialnych

w apelacji został wskazany jako naruszony tylko art. 292 k.c. Z uzasadnienia

zaskarżonego wyroku wprost wynika, że zarzuty apelacyjne zostały rozpoznane.

Dodać trzeba, że Sąd drugiej instancji nie narusza wskazanego unormowania jeżeli

wszystkie zarzuty rozpoznaje, choć uznaje je, chociażby nawet nietrafnie, za

bezpodstawne.

W judykaturze utrwalony jest pogląd, że obraza art. 328 § 2 k.p.c. w zw.

z art. 391 § 1 k.p.c. może stanowić usprawiedliwioną podstawę skargi kasacyjnej

tylko wtedy, gdy uzasadnienie zaskarżonego wyroku nie zawiera wszystkich

koniecznych elementów, bądź zawiera tak kardynalne braki, które uniemożliwiają

kontrolę kasacyjną (por. np. orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 8 października

1997 r., I CKN 312/97, z 19 lutego 2002 r., IV CKN 718/00, z dnia 18 marca 2003 r.,

IV CKN 11862/00, z dnia 20 lutego 2003 r., I CKN 65/01, z dnia 22 maja 2003 r.,

II CKN 121/01, niepublikowane i z dnia 10 listopada 1998 r., III CKN 792/98,OSNC

1999, nr 4, poz. 83). Uzasadnienie zaskarżonego orzeczenia takich braków nie

zawiera.

Dodać należy, że artykuł 328 § 2 k.p.c. ma odpowiednie zastosowanie

w postępowaniu kasacyjnym przez odesłanie zawarte w art. 391 § 1 k.p.c. Zakres

tego zastosowania zależy od rodzaju wydanego orzeczenia, oraz od czynności

procesowych podjętych przez sąd odwoławczy, wynikających z zarzutów

apelacyjnych, limitowanych granicami kognicji sądu drugiej instancji. Jeżeli sąd

odwoławczy, jak miało miejsce w sprawie, oddalając apelację orzeka na podstawie

materiału zgromadzonego w postępowaniu w pierwszej instancji nie musi

powtarzać dokonanych ustaleń, gdyż wystarczy stwierdzenie, że przyjmuje

je za własne (por. np. orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 13 grudnia 1935 r.,

C III 680/34. Zb. Urz. 1936, poz. 379, z dnia 14 lutego 1938 r., C II 2172/37

Przegląd Sądowy 1938, poz. 380 i z dnia 10 listopada 1998 r., III CKN

792/98,OSNC 1999, nr 4, poz. 83).

Nie można natomiast odeprzeć zarzutów dotyczących obrazy prawa

materialnego. Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 31 grudnia 1962 r., II CR

1006/62 (OSPiKA 1964, poz. 91) wskazał, że art. 33 pr. rzecz. stanowiący

podstawę do ustanowienia postanowieniem służebności drogi koniecznej (obecnie

art. 145 k.c.) ze względów społeczno-gospodarczych dopuszcza możliwość

ustanowienia przez sąd odpowiedniej służebności gruntowej umożliwiającej

doprowadzenie linii elektrycznej do nieruchomości, która nie jest przyłączona do

sieci elektrycznej. Orzeczenie to spotkało się z pełną aprobatą doktryny. Taka

wykładnia została przyjęta w okresie obowiązywania prawa rzeczowego, pomimo

że przewidywało ono oprócz służebności osobistej i gruntowej, służebność na rzecz

przedsiębiorcy (art. 175 pr. rzecz.). W drodze zatem nie budzącej wątpliwości

wykładni w judykaturze i literaturze przesądzono wtedy, że może istnieć służebność

przesyłowa jako służebność gruntowa.

Oddziaływanie

na

nieruchomość

sąsiednią

za

pomocą

przewodów

gazowych, wodociągowych, elektrycznych lub innych urządzeń podobnych stanowi

immisję bezpośrednią. Artykuł 144 k.c. nie zawiera ostatniego zdania art. 31 pr.

rzecz. stanowiącego zakaz oddziaływania na nieruchomość sąsiednią za pomocą

przewodów

lub

innych

urządzeń.

Niezamieszczenie

przez

ustawodawcę

w kodeksie cywilnym wprost tego zakazu pozostawało w związku z gazyfikacją

i elektryfikacją kraju, jak i budową innej infrastruktury. Dla realizacji tych zadań,

przepisy szczególne w interesie ogólnym nie tylko przewidywały ingerencję

w prawo własności, ale nawet nakładały w związku z budową różnej kategorii sieci,

obowiązki na właścicieli nieruchomości (por. uzasadnienie postanowienia Sądu

Najwyższego z dnia 23 września 2010 r., III CSK 319/09, Biul. SN 2011, nr 1,

poz. 9).

Mając na uwadze zasygnalizowane względy oraz niewprowadzenie do

kodeksu cywilnego w chwili jego wejścia w życie unormowania zawartego w art.

175 pr. rzecz. Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 3 czerwca 1965 r., III CO 34/65

(OSNC 1966, nr 7-8, poz. 109) wyjaśnił, że dopuszczalne jest ustanowienie przez

sąd służebności gruntowej obciążającej nieruchomość mającą bezpośrednią

łączność z siecią wodociągową i polegającej na doprowadzeniu do tej sieci

przewodów wodociągowych do nieruchomości, która nie jest do sieci przyłączona

i nie ma z nią bezpośredniej łączności. Także zatem na gruncie kodeksu cywilnego

od początku jego obowiązywania przyjęto możliwość istnienia służebności przesyłu

jako służebności gruntowej. Ma to istotne znaczenie, gdyż jak trafnie zauważono

w piśmiennictwie dopuszczalność umownego i sądowego ustanowienia takiej

służebności implikowała możliwość jej zasiedzenia na podstawie zawartej w art.

292 k.c. (por. także np. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 30 stycznia 1991 r.,

III CZP 73/91, OSNC 1992 nr 5, poz. 53, wyroki Sądu Najwyższego z dnia

11 marca 2005 r., II CK 489/04, LEX nr 301735 i z dnia 31 maja 2006 r., IV CSK

149/05 LEX nr 258681

oraz postanowienie

Sądu Najwyższego

z dnia

4 października 2006 r., II CSK 119/06, M. Prawn. 2006, nr 21, poz. 1128).

Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 17 stycznia 2003 r., III CZP 79/02 (OSNC

2003 r., nr 11, poz. 142) wyraził zapatrywanie, że okoliczność, iż nieruchomość

władnąca wchodzi w skład przedsiębiorstwa przesyłowego sama przez się nie

wyklucza

możliwości

zrealizowania

przez

strony

umowy

o

ustanowienie

służebności gruntowej celu określonego w art. 285 § 2 k.c. Także i ten pogląd

w przeważającej mierze został zaaprobowany w piśmiennictwie. Nie sposób

bowiem pominąć, że skoro przedsiębiorstwo stanowi zorganizowany zespół

składników majątkowych, to zwiększenie jego użyteczności jako całości skutkuje

automatycznie zwiększeniem użyteczności nieruchomości wchodzących w jego

skład i wykorzystanych do instalacji urządzeń przesyłowych. Kontynuując tę

jednolitą linię judykatury Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 7 października 2008 r.

III CZP 89/08 (Biul. SN 2008 nr 10 s. 7) wyjaśnił, że przed ustawowym

uregulowaniem w kodeksie cywilnym służebności przesyłu (art. 3051 - 3054 k.c.)

dopuszczalne było nabycie w drodze zasiedzenia służebności odpowiadającej

treści służebności przesyłu na rzecz przedsiębiorstwa. W uzasadnieniu podkreślił,

że ustanowiona na rzecz przedsiębiorstwa służebność gruntowa lub nabyta przez

przedsiębiorstwo w drodze zasiedzenia taka służebność, jako prawo korzystania

z nieruchomości

obciążonej

w

zakresie

związanym

z

działaniem

tego

przedsiębiorstwa odpowiada treści i funkcji nowo kreowanej służebności przesyłu.

Tak

jak

dla

ustanowienia

na

rzecz

przedsiębiorcy

lub

nabycia

przez

przedsiębiorstwo w drodze zasiedzenia służebności przesyłu tak i dla ustanowienia

na rzecz przedsiębiorstwa lub nabycia przez przedsiębiorstwo w drodze

zasiedzenia służebności gruntowej odpowiadającej treści służebności przesyłu,

nie ma potrzeby oznaczenia „nieruchomości władnącej”.

Mając na względzie ukształtowaną i jednolitą w omawianej kwestii

zasygnalizowaną wyżej judykaturę, trzeba podnieść, że wyrażone w piśmiennictwie

uwagi krytyczne do dokonanej w tej ostatniej uchwale wykładni nie są

przekonywujące. Przede wszystkim, jak wynika wprost z art. 3054 k.c. także

unormowana obecnie w kodeksie cywilnym służebność przesyłu może być nabyta

przez zasiedzenie, a poza tym art. 3054 k.c. stanowi wprost, że do służebności

przesyłu stosuje się odpowiednio przepisy o służebnościach gruntowych. W tym

stanie rzeczy zgoła nietrafny jest podniesiony w literaturze argument jakoby

służebność przesyłu w istocie była służebnością osobistą. Wyklucza to treść art.

296 k.c., który jednoznacznie zawęża możliwość ustanowienia takiej służebności

tylko na rzecz osoby fizycznej.

Ponadto w istocie rzeczy odstąpienie w drodze wykładni od konieczności

określenia w czynności prawnej bądź orzeczeniu nieruchomości władnącej, na

rzecz której wystąpił ex lege skutek zasiedzenia, nastąpiło w rezultacie odwołania

się do pojęcia przedsiębiorstwa w ujęciu przedmiotowym i przyjęcia domniemania,

że składnikiem przedsiębiorstwa przesyłowego jest zawsze taka nieruchomość.

Założenie to nie zostało podważone w piśmiennictwie i wyeksponowane także

zostało już w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 8 września 2006 r., II CSK

112/06 (M. Prawn. 2006 r., nr 19, s. 1016). Przy tego rodzaju koncepcji brak

określenia nieruchomości władnącej jest tylko technicznym uproszczeniem

służącym przyspieszeniu postępowania i nie świadczy o braku wystąpienia

przesłanki merytorycznej w postaci nieruchomości władnącej. Sieci gazowe

stanowią bowiem układ połączonych i współpracujących instalacji służących do

przesyłania gazu, tj. obejmują podziemne gazociągi z naziemnymi częściami

składowymi w postaci występujących co 10-20 km zespołów zaporowo spustowych

i kolumn wydmuchowych zlokalizowanych przy skrzyżowaniach z drogami i liniami

kolejowymi ale także stacje gazowe oraz tłocznie gazu.

Skoro na gruncie prawa cywilnego od końca 1962 r. przyjęto, że istnieje

możliwość istnienia służebności przesyłu jako służebności gruntowej, to odstąpienie

obecnie od tej wykładni stanowiłoby czynnik destabilizujący stosunki gospodarcze

(por. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 28 października 2003 r., P 3/03, OTK

ZU 2003, nr 8A, poz. 82). Taka więc zmiana interpretacji prowadziłaby do

rozstrzygnięcia naruszającego tę istotną wartość chronioną prawem (por. wyrok

Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości w Luksemburgu z dnia 8 kwietnia 1976 r.

w sprawie 43/75 Gabrielle Defrenne przeciwko Societe Anonyme belge de

navigation aerienne Sabena, Lex Polonica nr 1150855).

Przystępując do oceny zarzutu obrazy art. 292 k.c. stwierdzić na wstępie

należy, że urządzenie, którego ma dotyczyć posiadanie, powinno stanowić wynik

celowego działania ludzkiego, uzewnętrzniony w trwałej postaci widocznych

przedmiotów czy urządzeń, będących efektem ludzkiej pracy (por. np. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 10 stycznia 1969 r., II CR 516/68, OSNC 1969, nr 12, poz.

220). Gazociąg jest urządzeniem, które ma charakter trwały i widoczny, dla

właściciela nieruchomości już w czasie realizacji inwestycji. Linie przesyłowe

z natury rzeczy dzielą się na urządzenia napowietrzne i podziemne. Gazociągi,

wodociągi i kanalizacje, to w przeważającej części urządzenia podziemne i już

z tego względu nieracjonalna jest interpretacja art. 292 k.c., której wynikiem byłoby

wymaganie, aby rura gazowa w toku biegu terminu zasiedzenia była widoczna dla

właściciela

każdej

nieruchomości

przez

którą

to

urządzenie

przebiega

(por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 6 lipca 2011 r., I CSK 157/11, Biul.

SN 2011, nr 11, s. 12, i z dnia 24 kwietnia 2002 r., V CKN 972/00, OSP 2003, nr 7-

8, poz. 100). Przy urządzeniach podziemnych w omawianym unormowaniu chodzi

o możliwość ich stwierdzenia w toku biegu terminu zasiedzenia przy pomocy

wzroku, ale po dokonaniu odkrywki. Trzeba zgodzić się ze skarżącym, że

w omawianej regulacji ustawodawca posłużył się bowiem pojęciem „widocznego

urządzenia” a nie „urządzenia naziemnego”. Omawiane unormowanie nie wymaga

więc aby widoczność urządzenia była na powierzchni gruntu.

Oczywiście

ostrzeżenie

urządzenie

przed

powinno

działaniem

stanowić

podmiotu,

który

dla

właściciela

korzystając

z

wyraźne

urządzenia

przesyłowego umiejscowionego w gruncie może doprowadzić do uzyskania

odpowiedniej służebności gruntowej i z tego względu należy przyjąć, że w wypadku

urządzenia podziemnego, każdoczesny właściciel nieruchomości powinien mieć

zapewnioną możliwość uzyskania wiedzy o usytuowaniu na jego nieruchomości

urządzenia przesyłowego. Jeżeli każdoczesny właściciel nieruchomości w toku

biegu zasiedzenia miał wiedzę o zlokalizowaniu na niej gazociągu, to spełnienie

przesłanki widoczności urządzenia wątpliwości budzić nie może. Jeżeli natomiast

wystąpił brak takiej wiedzy u kolejnego właściciela, to należy przyjąć, że omawiana

przesłanka jest spełniona, jeżeli urządzenie zostało tak oznakowane, że właściciel

obiektywnie oceniając mógł i powinien taką wiedzę posiadać - magistrale

przesyłowe są bowiem trwale oznakowane w terenie (§ 8 ust. 4 rozporządzenia

Ministra Gospodarki z dnia 30 lipca 2001 r. w sprawie warunków technicznych,

jakim powinny odpowiadać sieci gazowe).

Miało więc w sprawie znaczenie usytuowanie dwóch słupków znacznikowych

gazociągu na nieruchomości uczestnika oraz ich konserwacja przez przedstawicieli

skarżącej spółki. Ich położenie i widoczność nie budziła wątpliwości, a zatem już

z chwilą

nabycia

nieruchomości

uczestnik

powinien

był

ustalić

w oparciu

o dokumentację geodezyjną, że są to urządzenia znakujące sporny gazociąg.

Innymi słowy, usytuowanie słupków znacznikowych na nieruchomości wskazuje

przedsiębiorstwu

energetycznemu,

jak

i

właścicielowi nieruchomości

trasę

gazociągu w rozumieniu art. 292 k.c.

W tym stanie rzeczy zaskarżone postanowienie należało uchylić i sprawę

przekazać do ponownego rozpoznania (art. 39815 § 1 k.p.c.).