II CSK 276/08 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 276/08

POSTANOWIENIE

Dnia 30 października 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Kwaśniewski (przewodniczący)

SSN Irena Gromska-Szuster

SSA Dariusz Dończyk (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku W. T.

przy uczestnictwie M. T.

o wpis w księdze wieczystej,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 30 października 2008 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od postanowienia Sądu Okręgowego w P. z dnia 22

stycznia 2008 r., sygn. akt II Ca (…),

1)

oddala skargę kasacyjną;

2)

zasądza od wnioskodawcy na rzecz uczestniczki postępowania kwotę 120 zł

(sto

dwadzieścia

złotych)

tytułem

zwrotu

kosztów

postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Wnioskodawca W. T. na podstawie art. 124 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r.

Prawo upadłościowe i naprawcze wniósł o wpisanie w dziale II księgi wieczystej Kw nr

(...) prowadzonej przez Sąd Rejonowy w S. prawa własności W. T. w związku z

ogłoszeniem w dniu 25 maja 2004 r. upadłości wnioskodawcy. W księdze wieczystej Kw

nr (...) ujawnionymi właścicielami nieruchomości byli: W. T. i M. T. w ustawowej

wspólności majątkowej. W dniu 22 października 2007 r. Sąd Rejonowy w S. wpisał w

dziale II księgi wieczystej prawo własności W. T. zgodnie z wnioskiem.

Apelację od wpisu w księdze wieczystej wniosła uczestniczka postępowania M.

T., która zarzuciła, że przepis art. 124 Prawa upadłościowego i naprawczego nie

stanowi podstawy do zmian w zakresie własności składników wchodzących w skład

majątku wspólnego. Postanowieniem z dnia z dnia 22 stycznia 2008 r.

Sąd Okręgowy w P. na skutek uwzględnienia apelacji uczestniczki uchylił zaskarżony

wpis i oddalił wniosek o wpis. W ocenie tego Sądu ogłoszenie upadłości jednego z

małżonków, powoduje zgodnie z art. 124 ust. 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo

upadłościowe i naprawcze (Dz. U. Nr 60, poz. 535 z późn. zm.), że ustaje z mocy prawa

z dniem ogłoszenia upadłości wspólność ustawowa, a majątek wspólny wchodzi w skład

masy upadłości. Cel tej regulacji jest taki, że majątek wspólny małżonków ma służyć

zaspokojeniu wierzycieli także wtedy, gdy dłużnikiem jest tylko jeden z małżonków. Od

chwili

ogłoszenia

upadłości

między małżonkami

powstaje

ustrój

rozdzielności

majątkowej, w którym prawo własności poszczególnych przedmiotów przysługuje im

obojgu w dalszym ciągu, jednakże już jako współwłasność w częściach ułamkowych.

Małżonkowi upadłego przysługuje zatem udział we współwłasności nieruchomości

wynoszący ½ (domniemanie z art. 43 § 1 k.r.o.) z ograniczeniami, które obowiązują w

okresie

trwania

postępowania

upadłościowego

w

postaci

braku

możliwości

rozporządzania udziałem, zarządzania nim oraz zgłoszenia żądania o podział majątku.

Ogłoszenie upadłości dłużnika nie pozbawia jego małżonka prawa do udziału w majątku

wspólnym oraz w poszczególnych składnikach należących do tego majątku. Przyjęcie

odmiennej koncepcji prowadziłoby do pokrzywdzenia małżonka upadłego, gdyż z mocy

uregulowania zawartego w art. 372 ust. 1 i 2 ustawy - Prawo upadłościowe i naprawcze,

zmiany stosunków prawnych dokonane na podstawie przepisów ustawy obowiązują

upadłego i drugą stronę również po umorzeniu lub zakończeniu postępowania

upadłościowego, a także w razie uchylenia tego postępowania. Ustanie małżeńskiej

wspólności majątkowej, na skutek ogłoszenia upadłości jednego z małżonków, ma

charakter definitywny w zakresie składników tego majątku zgromadzonych do dnia

ogłoszenia upadłości. Na przyszłość w zakresie tych składników, obowiązywać będzie

więc ustrój rozdzielności majątkowej. Przyjęcie koncepcji podziału majątku wspólnego z

przejściem wszystkich składników tego majątku na upadłego w razie zakończenia

postępowania upadłościowego bez podziału składników masy (w sytuacji uregulowanej

w art. 361 pkt 2 i 3 ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze) prowadziłoby do

nieuprawnionego przyznania określonego składnika niegdyś wspólnego majątku

małżonków na rzecz jednego z nich. Zważywszy na treść art. 372 ustawy Prawo

upadłościowe i naprawcze oraz art. 53 k.r.o. małżonek upadłego nie miałby zatem

możliwości odzyskania praw do składników majątku wspólnego oraz żądania

przywrócenia stosownych wpisów w księgach wieczystych.

Od

postanowienia

Sądu

Okręgowego

w

P. skargę

kasacyjną

wniósł

wnioskodawca, który zaskarżył je w całości, wskazując jako podstawę naruszenie prawa

materialnego: - art. 124 ust. 1 i 3 w związku z art. 61 i 62 Prawa upadłościowego i

naprawczego poprzez błędną wykładnię i przyjęcie, że z faktu, iż majątek wspólny

małżonków wchodzi do masy upadłości jako całość, nie wynika, że następuje

przesunięcie majątkowe konkretnego przedmiotu z majątku wspólnego małżonków do

majątku upadłego i że w rezultacie upadły nabywa na wyłączną własność przedmiot

wspólności ustawowej oraz, że sam fakt ogłoszenia upadłości nie może prowadzić do

zmiany w strukturze własności poszczególnych przedmiotów wchodzących w skład

majątku wspólnego małżonków i nie stanowi podstawy wpisu w księdze wieczystej; - art.

124 ust. 3 w związku z art. 361 pkt 2 i 3, art. 372 Prawa upadłościowego i naprawczego

oraz art. 53 k.r.o., w związku z art. 70 Prawa upadłościowego i naprawczego poprzez

błędną wykładnię i przyjęcie, że ogłoszenie upadłości dłużnika nie pozbawia jego

małżonka prawa do udziału w majątku wspólnym oraz w poszczególnych składnikach

należących do tego majątku, gdyż w razie umorzenia postępowania „małżonek upadłego

nie miałby możliwości odzyskania praw do składników majątku wspólnego oraz żądania

przywrócenia stosownych wpisów w księgach wieczystych”, w sytuacji, gdy: a) zgodnie z

dyspozycją przepisu art. 124 ust. 3 Prawa upadłościowego i naprawczego małżonek

upadłego może dochodzić w postępowaniu upadłościowym należności z tytułu udziału w

majątku wspólnym, zgłaszając tę wierzytelność sędziemu-komisarzowi, b) zgodnie z

dyspozycją art. 70 Prawa upadłościowego i naprawczego składniki mienia nienależące

do majątku upadłego podlegają wyłączeniu z masy upadłości, tym samym małżonek

upadłego może domagać się wyłączenia z masy upadłości tych przedmiotów

majątkowych, które stanowią jego majątek odrębny, c) zgodnie z dyspozycją art. 361 pkt

2 i 3 Prawa upadłościowego i naprawczego w związku z art. 124 § 3 Prawa

upadłościowego i naprawczego małżonek dłużnika może złożyć zaliczkę na koszty

postępowania albo odmówić zgody na umorzenie postępowania upadłościowego,

albowiem z racji zgłoszenia wierzytelności sędziemu-komisarzowi staje się wierzycielem

w postępowaniu upadłościowym; - art. 5 k.c. w związku z art. 124 ust. 1 i 3 Prawa

upadłościowego i naprawczego w związku z art. 62, 61 i art. 372 Prawa upadłościowego

i naprawczego poprzez przyjęcie, że przyznanie wyłącznie upadłemu własności

przedmiotów należących do majątku wspólnego jego i jego małżonka, któremu to

małżonkowi

przysługuje

następnie

możność

dochodzenia

w

postępowaniu

upadłościowym należności z tytułu udziału w majątku wspólnym poprzez zgłoszenie

wierzytelności, prowadziłoby do pokrzywdzenia małżonka dłużnika. Wnioskodawca

wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy sądowi drugiej

instancji do ponownego rozpoznania albo uchylenie zaskarżonego postanowienia i

oddalenie apelacji uczestniczki postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przed ogłoszeniem upadłości nieruchomość objęta wnioskiem zapisana w

księdze wieczystej Kw nr (...) prowadzonej przez Sąd Rejonowy w S. stanowiła

własność dwóch osób – upadłego (wnioskodawcy) i jego żony (uczestniczki

postępowania) na prawach ustawowej wspólności majątkowej. Ogólnie rzecz ujmując

zniesienie stosunku współwłasności tej nieruchomości i przejście prawa własności na

rzecz tylko jednej osoby – wnioskodawcy (upadłego) mogło nastąpić w drodze

czynności prawnej, orzeczenia sądu, bądź ex lege. Rozważenia wymaga tylko ta

ostatnia podstawa albowiem jako podstawę wniosku o wpis prawa własności

wnioskodawcy do nieruchomości wskazano przepisy prawa - art. 124 ust. 1 i 3 ustawy z

dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz. U. Nr 60, poz. 535 z

późn. zm.).

Upadłość wnioskodawcy została ogłoszona postanowieniem z dnia 25 maja 2004

r., a z dniem 20 stycznia 2005 r. weszła w życie ustawa z dnia 17 czerwca 2004 r. o

zmianie ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z

2004 r. Nr 162, poz. 1691), która wprowadziła istotne zmiany dotyczące skutków

ogłoszenia upadłości osoby pozostającej w związku małżeńskim oraz związane z

uchyleniem, umorzeniem bądź zakończeniem postępowania upadłościowego. Zmiany te

dotyczyły m.in. treści przepisów zawartych w art. 42, 46 i 53 k.r.o. Zgodnie z art. 5 ust. 1

ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (...)

przepisy ustawy stosuje się do stosunków prawnych w niej unormowanych, chociażby

powstały przed jej wejściem w życie, chyba że przepisy ust. 2–7 stanowią inaczej.

Według art. 5 ust. 4 tej ustawy, jeżeli w dniu wejścia w życie ustawy stosunki majątkowe

między małżonkami nie podlegały wspólności ustawowej ani nie były określone przez

umowę majątkową małżeńską, między małżonkami istnieje przymusowy ustrój

majątkowy w rozumieniu ustawy. Przepis ten będzie miał zastosowanie do stosunków

majątkowych

małżeńskich

między

wnioskodawcą

i

uczestniczką

postępowania

istniejących w okresie już po ogłoszeniu upadłości, gdy ustała między nimi wspólność

ustawowa. Sprawa, w której wniesiono skargę kasacyjną, dotyczy konsekwencji

prawnych w odniesieniu do nieruchomości stanowiącej składnik majątku wspólnego

wnioskodawcy i uczestniczki postępowania w chwili ogłoszenia upadłości. Do oceny

tego stanu prawnego będą miały zastosowanie przepisy kodeksu rodzinnego i

opiekuńczego obowiązujące w chwili ogłoszenia upadłości wnioskodawcy albowiem

zgodnie z art. 5 ust. 5 pkt 3 ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r. o zmianie ustawy –

Kodeks rodzinny i opiekuńczy (...) przepisy dotychczasowe stosuje się do: podziału

majątku wspólnego małżonków (...), jeżeli wspólność majątkowa małżeńska ustała

przed wejściem ustawy w życie. Zważywszy na treść tego przepisu uzasadnione będzie

stosowanie do oceny konsekwencji prawnych ogłoszenia upadłości wnioskodawcy

przepisów art. 42 oraz art. 46 k.r.o. w brzmieniu obowiązującym w chwili ogłoszenia

upadłości wnioskodawcy, które wiążą się z podziałem majątku wspólnego małżonków

(art. 46 k.r.o.) w następstwie ustania wspólności ustawowej i powstania wspólności, do

której stosuje się odpowiednio przepisy o wspólności ułamkowej (art. 42 k.r.o.).

Powołany przez wnioskodawcę przepis art. 124 ust. 1 ustawy - Prawo

upadłościowe i naprawcze ma zastosowanie zarówno do upadłości likwidacyjnej

(o której mowa w art. 15 ustawy), jak i upadłości z możliwością zawarcia układu (o której

mowa w art. 14 ust. 1 ustawy). Przepis art. 124 ust. 1 ustawy Prawo upadłościowe i

naprawcze nie stanowi expressis verbis, że z chwilą ogłoszenia upadłości osoby

pozostającej w związku małżeńskim, w którym obowiązywał ustawowy ustrój majątkowy

małżeński, mienie wchodzące w skład majątku wspólnego upadłego i jego małżonka,

staje się własnością upadłego. Do takiego wniosku nie prowadzi także wykładnia tego

przepisu.

Art. 124 ust. 1 zdanie pierwsze ustawy - Prawo upadłościowe i naprawcze

stanowi m.in. że w razie ogłoszenia upadłości jednego z małżonków z mocy prawa z

dniem ogłoszenia upadłości ustaje wspólność ustawowa między małżonkami. Ustanie

wspólności ustawowej wywiera według przepisów kodeksu rodzinnego i opiekuńczego

skutki prawne odnoszące się do przedmiotów majątkowych nabytych w trakcie

obowiązywania wspólności ustawowej (majątku wspólnego), co do którego zgodnie z

art. 42 k.r.o. – według tego artykułu w brzmieniu obowiązującym w chwili ogłoszenia

upadłości wnioskodawcy - stosuje się odpowiednio przepisy o współwłasności

ułamkowej, a ponadto wywiera skutki prawne na przyszłość, gdyż następstwem ustania

wspólności ustawowej było powstanie rozdzielności majątkowej między małżonkami (art.

54 k.r.o. w brzmieniu poprzednio obowiązującym). Dalsze skutki prawne są

następstwem

przekształcenia

wspólności

ustawowej

o

charakterze

łącznym

(bezułamkowym) we wspólność majątkową ułamkową. Skutki te są ściśle związane z

charakterem tej wspólności, do której mają zastosowanie, przepisy o współwłasności

rzeczy, o której mowa w art. 196 § 1 k.c. Oboje małżonkowie posiadają określone

udziały w majątku wspólnym, które co do zasady zawartej w art. 43 § 1 k.r.o., są równe.

Z tą chwilą zarząd dotychczasowymi składnikami majątku wspólnego poddany jest

regulacji prawnej dotyczącej współwłasności (art. 200-209 k.c. w związku z poprzednio

obowiązującą treścią art. 42 k.r.o., a obecnie w związku z art. 46 k.r.o. i art. 1035 k.c.).

Od tej też chwili dopuszczalne jest rozporządzanie przez małżonków zarówno udziałem

każdego z nich w majątku wspólnym (art. 198 k.c. w związku z poprzednio obowiązującą

treścią art. 42 k.r.o., a obecnie w związku z art. 46 k.r.o. i art. 1035 k.c.), jak też

udziałem w poszczególnych składnikach tego majątku (art. 46 k.r.o. w związku z art.

1036 k.c.). Dopuszczalne jest, zarówno żądanie podziału quoad usum, umowne

zniesienie stosunku wspólności majątkowej (art. 46 k.r.o. w związku z art. 1037 § 1 k.c.),

jak również żądanie sądowego zniesienia tego stosunku w drodze podziału majątku (art.

46 k.r.o. w związku z art. 1037 k.c.). Możliwe jest przy tym żądanie ustalenia nierównych

udziałów w majątku wspólnym (art. 43 § 2 k.r.o.). Co istotne – dla rozstrzygnięcia o

zasadności skargi kasacyjnej - ustanie wspólności ustawowej, według przepisów k.r.o.,

powoduje jedynie zmianę rodzaju wspólności (ta obejmuje rzeczy i prawa wchodzące w

skład majątku wspólnego) łącznej (bezudziałowej) we wspólność, do której mają

odpowiednie zastosowanie przepisy o współwłasności ułamkowej. Podmioty, tj.

małżonkowie, do których należą rzeczy i prawa wchodzące w skład majątku wspólnego,

nie zmieniają się tylko na skutek ustania wspólności ustawowej.

Powyższe konsekwencje prawne wynikające z ustania wspólności ustawowej o

charakterze łącznym (bezułamkowym) i przekształcenia jej we wspólność o charakterze

ułamkowym, podlegają istotnej modyfikacji w regulacji zawartej w art. 124 ust. 1 i 3

ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze, według których po ogłoszeniu upadłości –

skutkiem czego jest ustanie wspólności ustawowej - majątek wspólny wchodzi do masy

upadłości, wyłączony jest podział majątku wspólnego, a ponadto małżonek upadłego

może jedynie dochodzić należności z tytułu udziału w majątku wspólnym zgłaszając tę

wierzytelność sędziemu-komisarzowi. Przepisy ustawy - Prawo upadłościowe i

naprawcze nie zawierają odrębnej regulacji dotyczącej zasad zarządu składnikami

majątku wspólnego, jak również możliwości rozporządzania udziałem małżonka

upadłego w majątku wspólnym, czy w poszczególnych składnikach tego majątku. W

przypadku ogłoszenia upadłości likwidacyjnej mieniem wchodzącym w skład masy

upadłości zarządza i rozporządza wyłącznie syndyk masy upadłości (art. 173 w związku

z art. 75 ust. 1 ustawy), w przypadku zaś ogłoszenia upadłości z możliwością zawarcia

układu – zarządca (art. 182), bądź upadły w razie ustanowienia zarządu własnego

upadłego (art. 76). Ze względu na wyłączenie podziału majątku wspólnego dochodzenie

ustalenia nierównych udziałów w majątku wspólnym uznać należy za dopuszczalne

jedynie w ramach i na potrzeby badania zgłoszonej sędziemu-komisarzowi, w trybie art.

124 ust. 3 ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze, wierzytelności małżonka upadłego

obejmującej należność z tytułu udziału w majątku wspólnym. Za niedopuszczalne należy

uznać rozporządzenie udziałem w majątku wspólnym, bądź udziałem w poszczególnych

jego składnikach należących do upadłego bądź jego małżonka albowiem w skład masy

upadłości wchodzi „majątek wspólny” jako całość składników majątkowych wchodzących

do tak określonej masy majątkowej, nie zaś udziały w tej masie majątkowej upadłego i

jego małżonka, co będzie bliżej wyjaśnione w dalszej części uzasadnienia.

Powyższe

następstwa

prawne będące skutkiem ogłoszenia upadłości i

wynikające z art. 124 ust. 1 i 3 ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze, odbiegają w

istotny sposób od konsekwencji prawnych z art. 42 k.r.o. - według treści obowiązującej

do dnia 20 stycznia 2005 r. - w związku z art. 196 i następne kodeksu cywilnego

w przypadku ustania wspólności ustawowej i stosowania odpowiednio do majątku, który

był nią objęty, przepisów o współwłasności w częściach ułamkowych, jak również

odbiegają od konsekwencji prawnych wynikających z art. 46 k.r.o. Te odmienne

konsekwencje prawne dotyczą wyłączenia możliwości podziału majątku wspólnego,

zasad zarządu majątkiem wspólnym, możliwości rozporządzania udziałem w majątku

wspólnym, bądź udziałem w poszczególnych przedmiotach należących do tego majątku,

czy też sposobu dochodzenia przez małżonka upadłego ustalenia nierównych udziałów

w majątku wspólnym. Część z tych następstw – dotycząca zarządu, wyłączenia

rozporządzania udziałem i poszczególnymi składnikami majątku wspólnego, czy

wyłączenia możliwości podziału – nie jest przy tym odbiciem praw, jakie do składników

majątku wspólnego przysługują upadłemu i jego małżonkowi, lecz tego jedynie, że

składniki majątku wspólnego są objęte postępowaniem upadłościowym stanowiącym

rodzaj postępowania egzekucyjnego o charakterze uniwersalnym, co wiąże się –

podobnie jak w egzekucji singularnej (por. art. 855 k.p.c., art. 931 k.p.c., art. 930 § 2 i 3

k.p.c.) – z ograniczeniami w zakresie zarządu, czy rozporządzania rzeczą i prawami

objętymi takim postępowaniem.

Wykładnia językowa przy uwzględnieniu reguły, że tym samym pojęciom

ustawodawca nie nadaje różnych znaczeń, prowadzi do wniosku, że w skład masy

upadłości wchodzą składniki majątku wspólnego stanowiącego nadal wspólność

upadłego i jego małżonka. „Majątek wspólny” oznacza bowiem zespół rzeczy i praw

stanowiących wspólność majątkową upadłego i jego małżonka. Przepisy kodeksu

rodzinnego i opiekuńczego posługują się pojęciem „majątku wspólnego” nie tylko

wówczas, gdy trwa wspólność ustawowa (tak w art. 31 k.r.o.), ale także wówczas, gdy

wspólność ta ustała i przekształciła się we wspólność, do której mają zastosowanie

przepisy o współwłasności ułamkowej (tak w art. 43 k.r.o.). W takim wypadku chodzi

jednak o majątek, który był objęty wspólnością ustawową (tak obecnie w art. 46 k.r.o.

oraz w art. 42 k.r.o. w brzmieniu poprzednio obowiązującym). Również przepisy

kodeksu postępowania cywilnego (art. 566-567), które dotyczą podziału majątku

wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej, posługują się pojęciem majątku

wspólnego w stosunku do tych rzeczy i praw, które wchodziły w skład majątku

wspólnego, gdy istniała wspólność ustawowa i które są przedmiotem podziału majątku

wspólnego. Z powyższych uregulowań wyprowadzić należy wniosek, że pojęcie

„majątku wspólnego” jest nierozerwalnie związane z istnieniem zarówno węzła

wspólności majątkowej o charakterze łącznym – gdy trwa wspólność ustawowa, jak

również ułamkowym - od chwili ustania wspólności ustawowej i przekształcenia jej we

wspólność ułamkową. Pojęciem „majątku wspólnego” można posługiwać się tylko do

czasu zniesienia wspólności ułamkowej orzeczeniem sądu bądź umową zawartą między

małżonkami. Dopiero z chwilą dokonania umownego bądź sądowego podziału majątku

wspólnego, tj. zniesienia stosunku współwłasności, przestaje istnieć majątek wspólny

obejmujący przedmioty nabyte przez małżonków od chwili powstania do chwili ustania

wspólności ustawowej.

O tym, że w skład masy upadłości wchodzą rzeczy i prawa stanowiące nadal

wspólność upadłego i jego małżonka przekonuje także treść art. 124 ust. 3 ustawy

Prawo upadłościowe i naprawcze, w którym jest mowa o należnościach małżonka

upadłego z tytułu udziału w majątku wspólnym. Małżonek upadłego posiada więc nadal

udział w majątku wspólnym, z tym że jego uprawnienia wiążące się z takim udziałem

przekształcają się w prawo zgłoszenia wierzytelności pieniężnej sędziemu-komisarzowi.

W art. 124 ust. 1 zdanie drugie ustawy - Prawo upadłościowe i naprawcze

wyłączono podział majątku wspólnego, który wchodzi do masy upadłości. Gdyby

konsekwencją prawną wejścia do masy upadłości przedmiotów należących do majątku

wspólnego upadłego i jego małżonka było nabycie ex lege ich własności przez

upadłego, to zbędne byłoby formułowanie przez ustawodawcę wyłączenia podziału tego

majątku. Wyłączenie podziału majątku ma sens wówczas, gdy istnieje wspólność

majątkowa obejmująca przedmioty wchodzące w skład majątku wspólnego. Odmienna

wykładnia prowadziłaby do wniosku, że ustawa zawiera przepis zbędny. Takiemu

wnioskowaniu sprzeciwia się zakaz dokonywania wykładni per non est. Posłużenie się

konstrukcją wyłączenia podziału majątku, który a contrario wobec braku takiego

wyłączenia, podlegałby podziałowi świadczy o tym, że pojęcie majątku wspólnego nie

obejmuje jedynie składników majątkowych tak definiowanych poprzez kryterium

zaliczenia ich do tego majątku przed zniesieniem wspólności ustawowej, lecz

obejmujące aktywa stanowiące nadal przedmiot wspólności upadłego i jego małżonka.

Wykładnia art. 124 ust. 1 ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze, według której

przepis ten przewiduje podział majątku wspólnego ex lege byłaby nielogiczna albowiem

z normy wyłączającej expressis verbis podział majątku wspólnego wyprowadzałoby się

wniosek o ustawowym podziale tego majątku następującym ex lege.

Za przyjętą wykładnią przepisu art. 124 ust. 1 ustawy Prawo upadłościowe i

naprawcze, wykluczającą przejście ex lege na upadłego z chwilą ogłoszenia upadłości

składników majątku wspólnego, przemawiają także dalsze argumenty wykładni

systemowej i funkcjonalnej. Przepis art. 124 zawarty jest w rozdziale ustawy Prawo

upadłościowe i naprawcze dotyczącym wpływu ogłoszenia upadłości na stosunki

majątkowe małżeńskie upadłego. Ustanie wspólności ustawowej nie powoduje, według

przepisów kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, przesunięć majątkowych między

małżonkami co do składników wchodzących do majątku wspólnego, a jedynie

przekształcenie wspólności ustawowej o charakterze łącznym (bezułamkowym) we

wspólność ułamkową. Odmienne od wynikających z ogólnych uregulowań zawartych w

przepisach kodeksu rodzinnego i opiekuńczego skutki prawne ustania wspólności

ustawowej małżeńskiej w następstwie ogłoszenia upadłości jednego z małżonków

powinny wyraźnie wynikać z regulacji przewidującej wyjątkowe rozwiązania w stosunku

do rozwiązań ogólnie przyjętych z uwagi na zakaz dokonywania wykładni rozszerzającej

wyjątków wyraźnie określonych w ustawie.

W ramach postępowania egzekucyjnego singularnego dochodzi do zajęcia rzeczy

bądź praw majątkowych dłużnika, z których następuje – po ich spieniężeniu –

zaspokojenie wierzyciela. Samo zajęcie rzeczy, chociażby stanowiących własność

osoby trzeciej, nie powoduje w egzekucji singularnej zmiany osoby, do której należy

zajęta rzecz bądź prawo. Zmiany takie wywołuje dopiero sprzedaż egzekucyjna.

Postępowanie upadłościowe jest swego rodzaju postępowaniem egzekucyjnym o

charakterze uniwersalnym i zmierza do zaspokojenia wierzytelności wielu wierzycieli z

całego majątku jednego dłużnika. Również wszczęcie postępowania upadłościowego, w

trakcie którego następuje zaliczenie określonego składnika majątkowego do masy

upadłości, nie powoduje zmian w sferze praw osoby trzeciej do danego składnika

majątkowego, gdyż zaliczenie określonego składnika do masy upadłości ma skutki

prawne podobne do zajęcia w postępowaniu egzekucyjnym. Również sam upadły nie

traci przysługujących mu praw do składników mienia zaliczonych do masy upadłości.

Takie zmiany są dopiero następstwem sprzedaży dokonanej w postępowaniu

upadłościowym (art. 313 ust. 1 ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze). Pozbawienie

tych praw małżonka upadłego w następstwie samego tylko ogłoszenia upadłości jego

małżonka byłoby od tej zasady wyjątkiem.

Zważywszy na cel postępowania upadłościowego zasadnie Sąd Okręgowy

zwrócił uwagę na to, że ratio legis ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze było

dążenie do zagwarantowania jak najpełniejszego zaspokojenia wierzycieli, nie zaś do

poprawienia sytuacji majątkowej upadłego i to kosztem majątku jego małżonka. Stąd też

cel regulacji ustawowej – wyrażony wprost w art. 1 ustawy - Prawo upadłościowe i

naprawcze

–

musi

być

uwzględniony

przy

wykładni

budzących

wątpliwości

interpretacyjne przepisów zawartych w art. 124 tej ustawy. W tym kontekście należało

rozważyć konsekwencje prawne wynikające z art. 372 ustawy Prawo upadłościowe i

naprawcze, według którego zmiany stosunków prawnych dokonane na podstawie

przepisów ustaw obowiązują upadłego i drugą stronę również po umorzeniu lub

zakończeniu postępowania upadłościowego, nadto z wyjątkami określonymi w art. 372

ust. 2 tej ustawy, w razie uchylenia postępowania upadłościowego. Przepis art. 372

ustawy ma także zastosowanie do zmian w stosunkach majątkowych małżeńskich

spowodowanych ogłoszeniem upadłości. Przyjęcie, że z chwilą ogłoszenia upadłości

upadły nabywałby ex lege składniki majątku wspólnego prowadziłoby do definitywnego i

nieodwracalnego nabycia przez upadłego do jego majątku osobistego tych składników

majątkowych, które nie uległy zbyciu w ramach likwidacji masy upadłości po umorzeniu,

zakończeniu bądź uchyleniu postępowania upadłościowego. Taka sytuacja mogłaby

mieć miejsce nie tylko w przypadkach podanych przez Sąd Okręgowy, objętych

przepisami art. 361 pkt 2 i 3 ustawy - Prawo upadłościowe i naprawcze, ale także wtedy,

gdy doszłoby np. do uchylenia postępowania upadłościowego (art. 371 ustawy).

Tymczasem postanowienie o ogłoszeniu upadłości jest skuteczne i wykonalne w dniu

jego wydania. Późniejsze uchylenie wszczętego postępowania upadłościowego na

skutek prawomocnego odrzucenia bądź oddalenia wniosku o upadłość pozostałoby bez

wpływu na stosunki prawne dotyczące przedmiotów wchodzących w skład majątku

wspólnego upadłego i jego małżonka i to niezależnie od tego, czy małżonek upadłego,

względnie na skutek zajęcia tego uprawnienia wierzyciel małżonka upadłego, zgłosił

sędziemu-komisarzowi wierzytelność, o której mowa w art. 124 ust. 3 ustawy Prawo

upadłościowe i naprawcze. Wbrew stanowisku wyrażonemu w skardze kasacyjnej, w

przypadkach, których dotyczącą przepisy art. 361 pkt 2 i 3 ustawy Prawo upadłościowe i

naprawcze, małżonek upadłego jako wierzyciel miałby bardzo ograniczony wpływ na

zapobieżenie umorzeniu postępowania upadłościowego. Przepisy art. 361 pkt 2 i 3

Prawa

upadłościowego

i

naprawczego

dotyczą

umorzenia

postępowania

upadłościowego z powodu: nie złożenia przez wierzycieli zaliczek na koszty

postępowania upadłościowego przy braku płynnych funduszów na te koszty (art. 361 pkt

2) oraz z powodu żądania umorzenia postępowania przez wszystkich wierzycieli, którzy

zgłosili swoje wierzytelności (art. 361 pkt 3). Tylko w tym ostatnim wypadku małżonek

upadłego miałby realny wpływ na to by nie doszło do umorzenia postępowania

upadłościowego, a w konsekwencji, aby była możliwość zgłoszenia, ewentualnie później

zaspokojenia z funduszy masy upadłości wierzytelności, o której mowa w art. 124 ust. 3

Prawa upadłościowego i naprawczego. Można wprawdzie bronić stanowiska, że nabycie

przez upadłego składników majątku wspólnego służyłoby zasadniczemu celowi

postępowania upadłościowego, tj. dążeniu do zaspokojenia wierzycieli, ten cel jednak

odpadałby

w

razie

umorzenia,

zakończenia

bądź

uchylenia

postępowania

upadłościowego bez zbycia wszystkich składników masy upadłości, obejmujących

składniki majątku wspólnego. Założenie przejęcia przez upadłego składników majątku

wspólnego tym bardziej jest nieuzasadnione w postępowaniu upadłościowym z

możliwością zawarcia układu, którego celem jest uniknięcie zaspokojenia wierzycieli w

drodze likwidacji majątku upadłego. Negatywne, majątkowe skutki dla małżonka

upadłego wynikające z ogłoszenia upadłości i nabycia ex lege przez upadłego

przedmiotów wchodzących do majątku wspólnego, obciążałyby dalej małżonka

upadłego, a także jego wierzycieli. Wszczęcie postępowania upadłościowego i

zaliczenie majątku wspólnego do masy upadłości eliminuje możliwość skierowania do

składników majątku wspólnego egzekucji przez wierzycieli małżonka upadłego dłużnika.

Stan taki trwałby nadal także po zakończeniu, umorzeniu bądź uchyleniu postępowania

upadłościowego, gdyby z chwilą wszczęcia postępowania upadłościowego następował

ex lege podział majątku wspólnego w ten sposób, że składniki tego majątku

przypadałyby upadłemu. W ten sposób doszłoby do polepszenia sytuacji majątkowej

upadłego kosztem majątku jego małżonka, który jedynie zachowywałby wierzytelność

pieniężną obejmującą należności z tytułu jego udziału w majątku wspólnym.

Wykluczenie dążenia ustawodawcy do osiągnięcia celu w postaci poprawy sytuacji

majątkowej upadłego kosztem sytuacji majątkowej jego małżonka nie jest konsekwencją

zastosowania w sprawie przez sąd drugiej instancji przepisu art. 5 k.c., lecz reguły –

stanowiącej podstawę procesu wykładni prawa – że ustawodawca dąży do osiągnięcia

racjonalnych i zgodnych z zasadami współżycia celów. Dlatego bezzasadny był

podniesiony w tym kontekście w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia art. 5 k.c. w

związku z art. 124 ust. 1 i 3, art. 61, 62 i art. 372 Prawa upadłościowego i naprawczego.

Przepisy prawa materialnego zawarte w kodeksie rodzinnym i opiekuńczym

przewidują możliwość zaspokojenia się wierzyciela jednego z małżonków pozostającego

w ustroju ustawowej wspólności majątkowej z przedmiotów majątkowych wchodzących

w skład majątku wspólnego (art. 41 k.r.o.), czemu odpowiadają odpowiednie regulacje

proceduralne związane z postępowaniem klauzulowym i egzekucyjnym (por. art. 787

k.p.c., art. 7871 k.p.c. i art. 7872 k.p.c.). Wówczas małżonek dłużnika musi znosić

postępowanie egzekucyjne skierowane do składników majątku wspólnego stanowiących

ich współwłasność łączną. Wymaga przy tym podkreślenia, że małżonek dłużnika w

postępowaniu egzekucyjnym singularnym może odpowiadać wobec wierzycieli swojego

małżonka-dłużnika tylko tymi składnikami, które wchodzą w skład majątku wspólnego, a

więc objętego wspólnością łączną (bezułamkową) obu małżonków. W regulacji zawartej

w art. 124 ust. 1 ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze można dostrzec również

określenie zasady odpowiedzialności wobec wierzycieli upadłego majątkiem wspólnym

upadłego i jego małżonka, z tą różnicą, że dotyczącej wszystkich wierzycieli oraz całego

majątku wspólnego upadłego i jego małżonka. Masa upadłości, jak stanowi art. 61

ustawy - Prawo upadłościowe i naprawcze, służy zaspokojeniu wierzycieli. Z uwagi na

zasadniczy cel postępowania upadłościowego określony w art. 1 ust. 1 ustawy Prawo

upadłościowe

i

naprawcze

–

wspólne

dochodzenie

roszczeń

wierzycieli

od

niewypłacalnego dłużnika - przejście ex lege na rzecz upadłego przedmiotów

wchodzących w skład majątku wspólnego jest zbędne dla realizacji tego celu

postępowania upadłościowego. Zaliczenie składników majątku wspólnego do masy

upadłości z wyłączeniem podziału tego majątku uzasadnione jest względami

pragmatycznymi i ma służyć sprawnemu przebiegowi postępowania upadłościowego –

które mogłoby zostać spowolnione toczącym się w tym czasie postępowaniem o podział

majątku wspólnego - jak również ma umożliwić spieniężenie składników majątku

wspólnego w ramach likwidacji masy upadłości i uzyskanie z tego majątku funduszów

masy upadłości. Realizacja tych celów nie wymaga przejścia na rzecz upadłego

wyłącznego

prawa

do

wszystkich

składników

majątku

wspólnego,

gdyż

jest

zagwarantowana także wtedy, gdy zaliczenie majątku wspólnego do masy upadłości z

wyłączeniem możliwości podziału tego majątku oznacza jedynie konieczność znoszenia

przez małżonka upadłego egzekucji uniwersalnej, jaką jest postępowanie upadłościowe.

W

zamian

za

konieczność znoszenia

objęcia postępowaniem upadłościowym

składników majątku wspólnego oraz wyłączenia prawa podziału tego majątku małżonek

upadłego uzyskuje uprawnienie zgłoszenia sędziemu-komisarzowi wierzytelności

obejmującej należności z tytułu udziału w majątku wspólnym, wchodzącym do masy

upadłości (art. 124 ust. 3 Prawa upadłościowego i naprawczego). Sama potencjalna

możliwość zgłoszenia takiej wierzytelności przez małżonka upadłego sędziemukomisarzowi nie oznacza, że ex lege upadły nabywa prawa majątkowe do wszystkich

składników

majątku

wspólnego.

Tym

bardziej

należy

wykluczyć

taki

zamiar

ustawodawcy w sytuacji, gdy postanowienie o ogłoszeniu upadłości jako skuteczne i

wykonalne z chwilą jego ogłoszenia jest obarczone pewną dozą ryzyka, że wszczęte na

tej

podstawie

postępowanie

upadłościowe

może

zostać

uchylone

na

skutek

prawomocnego odrzucenia bądź oddalenia wniosku o upadłość względnie umorzone z

powodu braku odpowiednich środków na to postępowanie, czy też na skutek żądania

wszystkich wierzycieli.

Przyjęcie, że w skład masy upadłości wchodzą rzeczy i prawa stanowiące nadal

wspólność majątkową upadłego i jego małżonka nie przesądza kwestii rodzaju tej

wspólności, a mianowicie, czy jest to nadal wspólność łączna (bezułamkowa), czy też

ułamkowa, jak to przyjął Sąd Okręgowy. W przypadku przekształcenia się, na podstawie

art. 42 k.r.o. wspólności ustawowej (bezułamkowej) we wspólność ułamkową – w

miejsce trzech mas majątkowych – majątków osobistych upadłego i jego małżonka oraz

majątku wspólnego, powstają dwie masy majątkowe: majątki osobiste upadłego i jego

małżonka, w skład których wchodzą rzeczy i prawa z ich majątków osobistych przed

ustaniem wspólności ustawowej oraz udziały w poszczególnych przedmiotach majątku

wspólnego. W takim wypadku składniki majątku upadłego należące do niego w chwili

ogłoszenia upadłości wchodziłyby do masy upadłości na podstawie art. 61 i art. 62

ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze. Posłużenie się w art. 124 ust. 1 ustawy Prawo

upadłościowe i naprawcze pojęciem majątku wspólnego obejmującego udziały

ułamkowe w majątku wspólnym upadłego i jego małżonka byłoby więc metodologicznie

niewłaściwe, gdyż w stosunku do udziału ułamkowego upadłego w majątku wspólnym

ustawodawca regulowałby tę samą materię co przepisami art. 61 i art. 62 ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze. Takiemu wnioskowi sprzeciwia się zakaz wykładni

per non est. Użycie w art. 124 ust. 1 ustawy - Prawo upadłościowe i naprawcze pojęcia

„majątku wspólnego” oznacza, że do masy upadłości wchodzą wszystkie składniki

majątku wspólnego, objętego wspólnością łączną w chwili ogłoszenia upadłości i w

takiej właśnie postaci. Ze względu na wejście tych składników do masy upadłości z

chwilą ogłoszenia upadłości nie następuje przekształcenie majątku wspólnego we

wspólność o charakterze ułamkowym, mimo ustania wspólności ustawowej. Skutek

wynikający z art. 42 k.r.o. – w postaci powstania wspólności ułamkowej – może spełnić

się dopiero wtedy, gdy postępowanie upadłościowe zostanie umorzone, uchylone, bądź

zakończone bez zbycia wszystkich składników majątku wspólnego, które weszły do

masy upadłości. Z tą bowiem chwilą mienie wchodzące w skład majątku wspólnego

przestanie wchodzić do masy upadłości, a co się z tym wiąże, nie będzie objęte

wyłączeniem podziału z art. 124 ust. 1 ustawy - Prawo upadłościowe i naprawcze, który

jest funkcjonalnie związany z samym postępowaniem upadłościowym. Taką wykładnię

uzasadnia posłużenie się przez ustawodawcę terminem „majątku wspólnego”, który

wchodzi do masy upadłości, co oznacza, że majątek ten zostaje objęty postępowaniem

upadłościowym w takiej postaci prawnej, jaka istniała w chwili ogłoszenia upadłości.

Ponadto ustawodawca posłużył się konstrukcją wyłączenia podziału majątku wspólnego

po ogłoszeniu upadłości jednego z małżonków. Tego rodzaju konstrukcja jest cechą

charakterystyczną wspólności łącznej (por. art. 35 k.r.o. oraz art. 863 § 2 k.c.), nie zaś

wspólności ułamkowej. Przekształcenie wspólności ustawowej (bezułamkowej) we

wspólność ułamkową wiąże się zawsze z koniecznością ustalenia wysokości udziałów

małżonków w majątku wspólnym, gdyż udziały w majątku wspólnym, zgodnie z art. 43 §

1 k.r.o., są równe tylko co do zasady. Z ważnych powodów, według art. 43 § 2 k.r.o.,

każdy z małżonków może żądać ustalenia nierównych udziałów. Tego rodzaju żądanie,

po ogłoszeniu upadłości, może być jedynie rozpoznane w ramach zgłoszonej

wierzytelności, o której mowa w art. 124 ust. 3 ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze.

Wówczas takie żądanie będzie badane przez sędziego komisarza jako przesłanka

rozstrzygnięcia o wierzytelności małżonka zgłoszonej do masy upadłości. Dlatego nie

jest możliwe określenie wysokości udziału małżonków w majątku wspólnym poza

zgłoszeniem wierzytelności zgodnie z art. 124 ust. 3 ustawy - Prawo upadłościowe i

naprawcze. Mogło by to prowadzić do niespójności pomiędzy rozstrzygnięciem

sędziego-komisarza a np. wpisami w księgach wieczystych, które mogłyby jedynie

odzwierciedlać zasadę wynikającą z art. 43 § 1 k.r.o. Zasadniczy jednak argument

wykluczający przekształcenie się wspólności łącznej we wspólność ułamkową wynika

stąd, że w takim wypadku w skład masy upadłości nie wchodziłyby składniki objęte

bezułamkową wspólnością majątkową upadłego i jego małżonka, lecz udziały upadłego i

jego małżonka w majątku wspólnym i poszczególnych składnikach tego majątku. Masa

upadłości obejmowałaby mienie stanowiące własność upadłego (art. 61 i 62 ustawy

Prawo upadłościowe i naprawcze) oraz osoby trzeciej – małżonka upadłego, stanowiące

jego

majątek

osobisty.

Brak

byłoby

racjonalnego

wytłumaczenia

pominięcia

w przepisach ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze, regulacji prawnej pozbawiającej

małżonka upadłego prawa zarządu tą częścią jego majątku osobistego. Zasada

odpowiedzialności małżonka upadłego wobec wierzycieli upadłego wynikająca z art. 124

ust. 1 ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze – podobnie jak w regulacji zawartej w

przepisach k.r.o. – dotyczy odpowiedzialności małżonka dłużnika składnikami majątku

wspólnego (objętego wspólnością łączną), które nie tracą takiego charakteru w związku

z objęciem ich postępowaniem upadłościowym prowadzonym przeciwko upadłemu

pozostającemu w związku małżeńskim.

Przyjętej wykładni art. 124 ust. 1 ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze nie

wyklucza treść art. 372 tej ustawy analizowana w kontekście przepisu art. 53 § 2 k.r.o.,

zgodnie z którym w razie umorzenia, ukończenia lub uchylenia postępowania

upadłościowego, między małżonkami powstaje ustawowy ustrój majątkowy. Przepis art.

53 § 2 k.r.o. – obowiązujący od 20 stycznia 2005 r. - działa na przyszłość dopiero do

przedmiotów nabywanych przez upadłego i jego małżonka po uchyleniu, umorzeniu

bądź zakończeniu postępowania upadłościowego, a nie do składników majątku

wspólnego istniejących w chwili ogłoszenia upadłości.

Wymaga rozważenia także argument podnoszony przez wnioskodawcę, że

przyjęcie, iż małżonek upadłego z chwilą ogłoszenia upadłości nie traci udziału w

majątku wspólnym oznacza, że w razie umorzenia postępowania upadłościowego, jego

uchylenia bądź zakończenia z uwagi na treść przepisu art. 372 ustawy Prawo

upadłościowe i naprawcze zachowa on zarówno udział w majątku wspólnym, jak

również wierzytelność, o której mowa w art. 124 ust. 3 tej ustawy. Ocena tego

zagadnienia wymaga określenia celu uregulowania zawartego w art. 124 ust. 3 ustawy

Prawo upadłościowe i naprawcze. Treść tego przepisu jest ściśle związana z art. 124

ust. 1 tej ustawy wyłączającym podział majątku wspólnego, mimo ustania wspólności

ustawowej, jak również zaliczającym majątek wspólny do masy upadłości, która służy

zaspokojeniu

wierzycieli

upadłego.

Z

tego

względu

w

czasie

postępowania

upadłościowego może dojść – co jest zasadą - do zbycia składników majątku wspólnego

wchodzących w skład masy upadłości. W takim wypadku w razie późniejszego

uchylenia, umorzenia bądź zakończenia postępowania upadłościowego nie istniałby już

majątek wspólny, który podlegałby podziałowi. Interes majątkowy małżonka upadłego

nie byłby w żaden sposób chroniony. Regulacja zawarta w art. 124 ust. 3 ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze służy złagodzeniu tych negatywnych dla sfery praw

majątkowych małżonka upadłego skutków prawnych będących następstwem zaliczenia

majątku

wspólnego

do

masy

upadłości

i

ponoszenia

tą

częścią

majątku

odpowiedzialności wobec wierzycieli upadłego. Z tego względu małżonek może zgłosić

wierzytelność sędziemu-komisarzowi, a po umieszczeniu jej na liście wierzytelności,

może

uczestniczyć

w

podziale

funduszy

masy

upadłości,

według

kolejności

przewidzianej w art. 342 ust. 1 pkt 3 ustawy - Prawo upadłościowe i naprawcze. Źródłem

zaspokojenia tej wierzytelności są fundusze masy upadłości pochodzące m.in. ze

spieniężenia składników majątku upadłego i majątku wspólnego upadłego i jego

małżonka. Wysokość wierzytelności małżonka, o której mowa w art. 124 ust. 3 ustawy

Prawo upadłościowe i naprawcze, powinna odpowiadać wysokości udziału, jaki w

majątku wspólnym miałby ten małżonek, gdyby dochodziło do podziału majątku

wspólnego (art. 43 § 1 k.r.o.). W ramach postępowania dotyczącego zgłoszenia

wierzytelności możliwe jest przy tym żądanie ustalenia nierównych udziałów w majątku

wspólnym. W ramach badania zgłoszonej przez małżonka upadłego wierzytelności ma

przy tym zastosowanie domniemanie zawarte w art. 124 ust. 4 ustawy - Prawo

upadłościowe i naprawcze, według którego domniemywa się, że majątek wspólny

powstały w okresie prowadzenia przedsiębiorstwa przez upadłego został nabyty ze

środków pochodzących z dochodów uzyskanych z prowadzenia tego przedsiębiorstwa.

Zgodnie z art. 372 ust. 1 ustawy - Prawo upadłościowe i naprawcze zmiany

stosunków prawnych dokonane na podstawie przepisów ustawy obowiązują upadłego i

drugą stronę również po umorzeniu lub zakończeniu postępowania upadłościowego. Z

wyjątkami określonymi w art. 372 ust. 2 tej ustawy zasada ta ma odpowiednie

zastosowanie także w razie uchylenia postępowania upadłościowego. Przepisy te

dotyczą także zmian w sferze stosunków majątkowych małżeńskich między upadłym i

jego małżonkiem. Oznacza to, że utrzymują się skutki prawne będące następstwem

ogłoszenia upadłości, tj. ustanie wspólności ustawowej oraz powstanie rozdzielności

majątkowej od chwili ogłoszenia upadłości do chwili umorzenia, ukończenia bądź

uchylenia postępowania upadłościowego. Ustają natomiast skutki wynikające z art. 124

ust. 1 polegające na tym, że składniki majątku wspólnego wchodziły w skład masy

upadłości. Dlatego też z tą chwilą składniki majątku wspólnego, które nie zostały zbyte w

postępowaniu upadłościowym, stają się wspólnością - upadłego i jego małżonka – do

której mają odpowiednie zastosowanie przepisy o współwłasności ułamkowej (art. 42

k.r.o. według brzmienia tego przepisu przed zmianą, obecnie art. 46 k.r.o. w związku z

art. 1035 k.c.). Przestaje także obowiązywać wyłączenie możliwości dokonania podziału

tego majątku. Jak bowiem już wcześniej zaznaczono, wyłączenie podziału majątku

wspólnego jest ściśle związane z zapewnieniem sprawnego przebiegu postępowania

upadłościowego w celu zaspokojenia wierzycieli upadłego. Wyłączenia podziału majątku

wspólnego, o którym mowa w art. 124 ust. 1 ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze,

nie można uznać za zmianę stosunków prawnych dokonaną na podstawie przepisów

ustawy, o której mowa w art. 372 ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze, która

miałaby obowiązywać do składników majątku wspólnego po uchyleniu, umorzeniu bądź

zakończeniu postępowania upadłościowego. Zważywszy na treść art. 372 oraz art. 263

ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze małżonek upadłego zachowuje prawo do

dochodzenia wierzytelności (albo jej nieuznanej części) w stosunku do upadłego,

o której mowa w art. 124 ust. 3 tej ustawy, także po umorzeniu bądź zakończeniu

postępowania upadłościowego: w całości - gdy w toku postępowania upadłościowego

doszło do zbycia wszystkich składników majątku wspólnego – bądź w ograniczonym

zakresie – pomniejszonym o wartość udziału tego małżonka w tych składnikach majątku

wspólnego, które nie zostały zbyte w trakcie postępowania upadłościowego. W

przypadku

umieszczenia

na

liście

wierzytelności

zgłoszonej

przez

małżonka

wierzytelności wymienionej w art. 124 ust. 3 ustawy - Prawo upadłościowe i naprawcze,

w razie zachowania części majątku wspólnego uwzględniając przepis art. 264 ust. 1

ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze – według którego po zakończeniu lub

umorzeniu postępowania upadłościowego wyciąg z zatwierdzonej przez sędziego

komisarza listy wierzytelności jest tytułem egzekucyjnym przeciwko upadłemu – możliwe

jest wniesienie przez upadłego powództwa przeciwegzekucyjnego w razie zachowania

całości bądź części składników majątku wspólnego po umorzeniu bądź zakończeniu

postępowania upadłościowego.

Przyjętej wykładni przepisów art. 124 ust. 1 i 3 ustawy Prawo upadłościowe i

naprawcze wykluczającej nabycie przez upadłego z mocy prawa z chwilą ogłoszenia

upadłości składników wchodzących do majątku wspólnego upadłego i jego małżonka nie

sprzeciwia się treść art. 61 i 62 tej ustawy. Przepis art. 61 określa datę powstania masy

upadłości oraz cel, do którego służy masa upadłości, natomiast art. 62 określa skład

masy upadłości. Z uregulowań zawartych w tych przepisach wynika, że masę upadłości

tworzy majątek należący do upadłego w dniu ogłoszenia upadłości oraz nabyty przez

upadłego w toku postępowania upadłościowego. Przepisy art. 61 i art. 62 ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze nie stanowią podstawy do nabycia przez upadłego

jakiegokolwiek nowego składnika majątkowego z chwilą ogłoszenia upadłości, a

odnoszą się jedynie do majątku, który należał już w chwili ogłoszenia upadłości do

upadłego oraz który upadły nabył po ogłoszeniu upadłości. Część majątku upadłego

pozostającego w związku małżeńskim w chwili ogłoszenia upadłości stanowią

przedmioty wchodzące w myśl art. 31 k.r.o. do majątku wspólnego upadłego i jego

małżonka, objętego w chwili ogłoszenia upadłości wspólnością ustawową (łączną). Tak

określona masa majątkowa, stanowiąca nadal wspólność upadłego i jego małżonka,

jako majątek wspólny, wchodzi, na mocy odrębnej regulacji zawartej w art. 124 ust. 1

ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze, w skład masy upadłości. Masa upadłości, przy

uwzględnieniu normy art. 124 ust. 1 ustawy - Prawo upadłościowe i naprawcze,

obejmuje więc nie tylko składniki należące do upadłego w dniu ogłoszenia upadłości

oraz nabyte przez upadłego w toku postępowania upadłościowego (art. 61 i 62 Prawa

upadłościowego i naprawczego), ale także składniki wchodzące do majątku wspólnego

upadłego i jego małżonka. Majątek ten nie obejmuje rzeczy i praw, które należą

wyłącznie do majątku osobistego osoby trzeciej – małżonka upadłego. Dlatego nie

można przyjąć, że są to składniki mienia nienależące do upadłego, o których jest mowa

w art. 70 Prawa upadłościowego i naprawczego. Wyłączeniu z masy upadłości, na

podstawie tego przepisu, podlegają jedynie przedmioty wchodzące w skład majątku

osobistego małżonka upadłego albowiem te nie stanowią mienia upadłego, lecz należą

wyłącznie do małżonka upadłego.

Mając na uwadze to, że zaskarżone postanowienie, mimo częściowo błędnego

uzasadnienia odpowiada prawu, Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 14 k.p.c.

w związku z art. 13 § 2 k.p.c. oddalił skargę kasacyjną. O kosztach postępowania

kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 520 § 3 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c.,

art. 39821 k.p.c. i art. 13 § 2 k.p.c.