II CSK 273/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 273/10

POSTANOWIENIE

Dnia 10 listopada 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (przewodniczący)

SSN Wojciech Katner (sprawozdawca)

SSA Jan Kremer

w sprawie z wniosku C. T. i K. T.

przy uczestnictwie Skarbu Państwa - Lasów Państwowych Nadleśnictwo w Ł.

o ustanowienie drogi koniecznej,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 10 listopada 2010 r.,

skargi kasacyjnej uczestnika postępowania

od postanowienia Sądu Okręgowego w S. z dnia 16 grudnia 2009 r., sygn. akt Ca (…),

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 16 grudnia 2009 r. Sąd Okręgowy w S. oddalił apelację

Skarbu Państwa - Lasów Państwowych Nadleśnictwa w Ł. od postanowienia Sądu

Rejonowego w Z. W. z dnia 31 sierpnia 2009 r. w sprawie z wniosku C. T. i K. T. o

ustanowienie drogi koniecznej.

Z ustalonego stanu faktycznego wynika, że nieruchomość wnioskodawców leży

przy drodze gminnej położonej na terenach leśnych, wykorzystywanej wyłącznie w celu

dojazdu do działek leżących wzdłuż niej, nie mając połączenia z inną drogą publiczną.

Nadleśniczy Nadleśnictwa wyraził zgodę na wydzielenie drogi dojazdowej, położonej na

terenach leśnych umożliwiającej właścicielom działek dojazd do drogi publicznej.

Zainteresowani właściciele nieruchomości sfinansowali koszty wydzielenia. W 2008 r.

została zawarta między Nadleśniczym a trzynastoma właścicielami nieruchomości

pisemna umowa o udostępnienie jako drogi wydzielonej w następstwie podziału gruntów

Skarbu Państwa, działki oznaczonej numerem (…)/10 stającej się drogą dojazdową do

drogi publicznej oznaczonej numerem (…)/20. W umowie określono wynagrodzenie za

korzystanie z drogi i przewidziano możliwość rozwiązania umowy z trzymiesięcznym

okresem

wypowiedzenia

przez

Nadleśnictwo.

Mimo

tego,

organ

samorządu

terytorialnego odmówił wnioskodawcom wydania decyzji określającej warunki zabudowy

nieruchomości, wskazując jako przyczynę brak zapewnienia wystarczającego dostępu

do drogi publicznej. W uzasadnieniu decyzji odmownej wskazano, że jej przyczyną jest

możliwość rozwiązania umowy przez Nadleśnictwo, co nie zapewnia odpowiedniego

dostępu do drogi publicznej. Stanowisko to podzieliło Samorządowe Kolegium

Odwoławcze w S. W tej sytuacji wnioskodawcy wystąpili do Nadleśniczego o zawarcie w

formie aktu notarialnego umowy ustanawiającej służebność drogi koniecznej, co

spotkało się z odmową, uzasadnianą już zawartą umową pisemną. To spowodowało

wniesienie o sądowe ustanowienie służebności.

Uwzględniając wniosek Sąd pierwszej instancji na podstawie art. 145 k.c.

ustanowił służebność drogi koniecznej przez wymienioną działkę nr (…)/10, jako

udostępnioną w dotychczasowej umowie drogę dojazdową, za wynagrodzeniem

określonym także w tej umowie. Ustalenia faktyczne oraz ocenę prawną w

postanowieniu tego Sądu podzielił Sąd drugiej instancji i oddalił apelację.

Skarga kasacyjna Skarbu Państwa wniesiona przez Prokuratorię Generalną

Skarbu Państwa zarzuca zaskarżonemu postanowieniu naruszenie prawa materialnego,

tj. art. 145 § 1 k.c. przez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na uznaniu, że

nieruchomość wnioskodawców nie ma odpowiedniego dostępu do drogi publicznej w

sytuacji zawartej umowy o udostępnieniu dojazdu drogą leśną, a także określenie

wynagrodzenia,

które

w

kwocie

złotych

rocznie

nie

jest

„odpowiednim

wynagrodzeniem”; art. 145 § 2 zdanie drugie k.c. przez nierozważenie możliwości

poprowadzenia drogi koniecznej przez grunty będące przedmiotem czynności prawnej,

na skutek której wystąpiła potrzeba ustanowienia drogi koniecznej. Skarżący wniósł o

uchylenie postanowienia w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania z

zasądzeniem kosztów postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skargę kasacyjną należy oddalić.

Bezpodstawne jest zarzucanie zaskarżonemu orzeczeniu naruszenie art. 145 § 2

k.c. Co prawda przepis ten nakazuje przeprowadzić drogę konieczną, jeśli to jest

możliwe przez grunty, które były przedmiotem czynności prawnej, w następstwie której

nieruchomość została pozbawiona odpowiedniego dostępu do drogi publicznej, ale

dotychczas w niniejszej sprawie potrzeba zastosowania tego przepisu w ogóle nie była

przez uczestnika podnoszona. Z ustaleń faktycznych wynika, że nieruchomość ta jest

położona na terenie leśnym, a jak wskazuje uczestnik w uzasadnieniu skargi kasacyjnej

wnioskodawcy nabyli działkę od Państwowego Funduszu Ziemi. Wbrew twierdzeniom

skargi Sąd nie miał obowiązku rozważać zastosowania powołanego przepisu, skoro

uczestnik nie tylko że nie kwestionował potrzeby posiadania przez wnioskodawców

dostępu do ich działki poprzez drogę leśną którą Sąd oznaczył jako drogę konieczną ale

twierdził, że niezasadność ustanowienia służebności gruntowej orzeczeniem sądowym

wynika z już wcześniej zawartej umowy między stronami, a zatem zrealizowaniem

żądania wniosku zgodnie z jego treścią. Skarżący nie wskazuje ani przez jakie inne

nieruchomości miałaby być przeprowadzona droga, ze względu na powoływaną

wcześniejszą czynność prawną wnioskodawców, ani o jaką konkretnie czynność chodzi.

Orzecznictwo sądowe wielokrotnie wypowiadało się na temat znaczenia art. 145 § 2

k.c., ale nie wymagało jego zastosowania z urzędu, jeśli nie było żadnych ku temu

okoliczności znanych w rozpoznawanej sprawie. Dlatego Sądy rozpoznając niniejszą

sprawę prawidłowo pominęły ten przepis w części podnoszonej przez skarżącego,

zastosowały go wszakże w tej części, w jakiej art. 145 § 2 k.c. wymaga

przeprowadzenia drogi koniecznej z uwzględnieniem potrzeb nieruchomości nie mającej

dostępu do drogi publicznej. Ponadto trafnie drogę tę określono po już biegnącym

szlaku, skoro to było możliwe, a nawet niekwestionowane przez uczestnika (por.

postanowienie SN z dnia 6 kwietnia 2004 r., I CK 552/03, OSNC 2005, nr 4, poz. 70).

Podnoszenie przez skarżącego naruszenia art. 145 § 2 k.c. jest bezpodstawne

również z powodu zarzucenia zaskarżonemu postanowieniu, że w ogóle ustanawianie

służebności w niniejszej sprawie było niezasadne na podstawie art. 145 § 1 k.c., skoro

nieruchomość wnioskodawców miała zapewniony dostęp do drogi publicznej wskutek

zawartej umowy, będącej źródłem stosunku obligacyjnego (por. postanowienie SN z

dnia 26 maja 2008 r., V CSK 81/06, Lex nr 421045). W rezultacie takiego twierdzenia

skarżący nie neguje, że w stanie faktycznym sprawy należało zorganizować

wnioskodawcom dostęp do drogi publicznej przez drogę już wydzieloną na terenach

leśnych, ale uważa, iż ze względu na zawartą umowę nie było prawnych przesłanek

określonych w art. 145 § 1 k.c. do ustanawiania służebności drogi koniecznej.

Stanowisko skarżącego jest błędne. Nie bierze pod uwagę, że istotą służebności

gruntowej jest zapewnienie trwałego korzystania przez każdoczesnego właściciela

nieruchomości władnącej - w określonym zakresie – z nieruchomości obciążonej (art.

285 k.c.). Jeżeli zatem zostanie zawarta umowa o ustanowienie takiej służebności, dla

której ważności, jako ograniczonego prawa rzeczowego, wymaga się notarialnego

oświadczenia właściciela nieruchomości obciążonej (art. 245 § 2 zdanie drugie k.c.), to

powstaną takie same skutki ustanowienia tej służebności, jak w przypadku wydania

orzeczenia sądowego, jeśli w ogóle prawo przewiduje w danej sytuacji roszczenie o

ustanowienie służebności.

W przypadku drogi koniecznej jest możliwe ustanowienie służebności albo

poprzez zawarcie umowy z notarialnym oświadczeniem właściciela nieruchomości przez

którą przebiega droga (nieruchomość służebna), albo poprzez orzeczenie sądowe

wydane na wniosek właściciela nieruchomości pozbawionej odpowiedniego dostępu do

drogi publicznej (nieruchomość władnąca), ponieważ w braku takiego dostępu

ustawodawca w art. 145 § 1 k.c. przyznał należne roszczenie.

Ze względu na skutki prawne ustanowienia ograniczonego prawa rzeczowego,

jakim jest służebność gruntowa, jej doniosłość jest oczywiście znacznie większa, niż

umowy nie ustanawiającej takiego prawa, lecz mającej wyłącznie skutki obligacyjne.

Umowa zawarta w niniejszej sprawie pomiędzy Nadleśnictwem a właścicielami

kilkunastu

działek

pozbawionych

dostępu

do

drogi

publicznej,

podobnie

jak

wnioskodawcy, pomimo jej wskazania zawarcia „na czas nieokreślony" przewidziała nie

tylko uprawnienie Nadleśnictwa do jej wypowiedzenia z trzymiesięcznym okresem

wypowiedzenia, bez podania przyczyn (§ 3 umowy), ale w razie nie przestrzegania jej

postanowień przez któregokolwiek z trzynastu podpisanych pod nią użytkowników,

uprawniała Nadleśnictwo do jej natychmiastowego rozwiązania z nimi wszystkimi bez

okresu wypowiedzenia (§ 9 umowy). Postanowienia te towarzyszyły jednoczesnemu

stwierdzeniu w umowie (§ 2), że droga ta stanowi jedyny dojazd do działek, których

właścicielami są użytkownicy drogi. Trudno w tym stanie sprawy nie podzielić

argumentów

organów

administracyjnych,

które

[s.

(…)

uzasadnienia

decyzji

Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. z dnia 31 stycznia 2007 r.] wśród

przyczyn odmowy ustalenia warunków dla inwestycji zamierzonej przez wnioskodawców

podały brak dostępu do drogi publicznej.

Z tego wynika, że zarzuty odnoszące się do naruszenia przez zaskarżone

orzeczenie art. 145 k.c. przez brak przesłanek do ustanowienia służebności drogi

koniecznej są pozbawione podstaw, w sytuacji odmówienia przez skarżącego zawarcia

stosownej umowy o ustanowienie tej służebności w formie prawem przewidzianej, a

jednocześnie

wystąpienia

wszystkich

przesłanek

do

jej

ustanowienia,

według

powołanego przepisu kodeksu cywilnego. Stosunek obligacyjny łączący strony umowy

dotyczącej zgody na korzystanie z drogi umożliwiającej dostęp z nieruchomości do drogi

publicznej powoduje inne i słabsze skutki, niż umowa lub orzeczenie sądowe

ustanawiające służebność gruntową drogi koniecznej (art. 145 § 1 k.c.). Służebność ta

jako ograniczone prawo rzeczowe daje każdoczesnemu właścicielowi nieruchomości

władnącej uprawnienie do korzystania z nieruchomości obciążonej w sposób i przez

czas wynikający z treści służebności (art. 285 § 1 i 2 k.c.). Podniesione przez

skarżącego argumenty sprzeciwiające się tej tezie są chybione, a powołane

orzecznictwo (np. postanowienie SN z dnia 11 marca 1970 r., III CRN 36/70, OSNC

1970, nr 11, poz. 207) i poglądy doktryny zmierzają w zupełnie odmiennym kierunku, niż

twierdzi się w skardze, zwłaszcza gdy chodzi o spełnienie (niespełnienie, zdaniem

skarżącego) w niniejszej sprawie przez wnioskodawców przesłanek warunkujących

słuszność roszczenia o ustanowienie drogi koniecznej.

Wskazane w uzasadnieniu skargi kasacyjnej zarzuty odnoszące się do wysokości

wynagrodzenia za ustanowienie służebności również są niezasadne. Po pierwsze,

kwota 20 złotych rocznie dotyczy, zgodnie z umową każdego z trzynastu właścicieli

nieruchomości korzystających z drogi, co dawało łącznie uczestnikowi - mając na

uwadze tę umowę nadal aktualną wobec pozostałych właścicieli działek - kwotę 360

złotych rocznie wynagrodzenia (bez opodatkowania). Nie jest to odszkodowanie

stosownie do przepisów prawa cywilnego o odpowiedzialności odszkodowawczej, lecz

opłata, tak nazwana, za korzystanie z działki stanowiącej drogę, której wydzielenie

zostało przez właścicieli działek opłacone i do nich zgodnie z umową miało należeć

pokrywanie w 13/14 lub w całości kosztów utrzymania drogi, z zapewnieniem praw

Nadleśnictwa do korzystania z niej dla jego potrzeb (§ 4 umowy, art. 289 k.c.). Także

właścicieli działek miały dotyczyć wszelkie inne opłaty o charakterze publicznoprawnym

(§ 10 umowy). Po drugie, kwota opłaty została ustalona w umowie, a więc w czynności

prawnej stron zgodnej z ich wspólną wolą, jako odpowiadająca wzajemnym

świadczeniom. Po trzecie, ma rację skarżący, że w art. 145 § 1 k.c. jest mowa o

wynagrodzeniu, ale skoro w toku postępowania dotychczas ustalona kwota opłaty nie

była przez uczestnika kwestionowana, jako zbyt mała, to na jakiej podstawie Sąd miał ją

zmieniać, mając w dodatku świadomość obciążeń w tym zakresie innych właścicieli

działek. Mając zaś na uwadze łączną kwotę należną Nadleśnictwu za korzystanie z tej

samej przecież drogi przez pozostałych właścicieli nieruchomości nie wydaje się ona

nieodpowiednia - jak się zarzuca w skardze - na gruncie art. 145 § 1 k.c. W końcowej

części uzasadnienia skargi skarżący popada w sprzeczność co do istoty sporu,

ponieważ dopominając się o wyższą kwotę wynagrodzenia stwierdza, że kwota ta nie

powinna być, tak jak to uczynił Sąd taka sama za silniejsze prawo rzeczowe, jak jest za

„chwiejne i niepewne” prawo obligacyjne. Jednak to nie Sąd, jak twierdzi skarżący w

uzasadnieniu, lecz on sam jest niekonsekwentny w swoich wywodach tej kwestii

dotyczących, bo kwestionując potrzebę ustanowienia służebności sam określa

dotychczasowy stan prawny, mający źródło w umowie między stronami mianem

chwiejnego i niepewnego, a więc w rezultacie słabszego, niż w przypadku

ograniczonego prawa rzeczowego - służebności gruntowej.

Z tego względu na podstawie art. 39814 k.p.c. należało skargę kasacyjną oddalić.