II CSK 273/09 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 273/09

POSTANOWIENIE

Dnia 3 grudnia 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Kwaśniewski (przewodniczący)

SSN Marian Kocon

SSN Krzysztof Strzelczyk (sprawozdawca)

Protokolant Anna Banasiuk

w sprawie z wniosku K.R.

przy uczestnictwie W.R.

o podział majątku wspólnego,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 3 grudnia 2009 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni

od postanowienia Sądu Okręgowego w S.

z dnia 30 grudnia 2008 r., sygn. akt [..],

uchyla zaskarżone postanowienie w punkcie II (drugim)

w części

oddalającej

apelację

wnioskodawczyni

od

postanowienia Sądu Rejonowego w S. z dnia 25 września 2008 r.

obejmującego

określenie

składnika

majątku

wspólnego

opisanego w punkcie 4 (czwartym) i w tym zakresie przekazuje

sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w S.

pozostawiając

temu

Sądowi

postępowania kasacyjnego.

rozstrzygnięcie

o

kosztach

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy w S. w sprawie z wniosku K.R. z udziałem W.R. o podział

majątku wspólnego postanowieniem wstępnym z dnia 25 września 2008 r. ustalił,

że w skład majątku wspólnego K.R. i W.R., objętego małżeńską wspólnością

ustawową, która ustała wobec orzeczenia rozwodu wyrokiem Sądu Okręgowego w

S. z dnia 11 grudnia 2006 r. wchodzi w szczególności wierzytelność z tytułu

poczynionego z majątku wspólnego nakładu na majątek osobisty uczestnika równa

wartości rynkowej 1757 udziałów w „T.” Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością

oraz taka wierzytelność na majątek osobisty wnioskodawczyni równa rynkowej

wartości 180 udziałów w opisanej wyżej spółce.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że K.R. i W.R. zawarli związek małżeński w

dniu 5 sierpnia 1978 r. Po zawarciu związku małżeńskiego uczestnik postępowania

W.R. do roku 1989 pracował w przedsiębiorstwie państwowym „T.". W lipcu 1992

roku został ogłoszony konkurs na stanowisko dyrektora firmy państwowej „T."

powstałej z odłamu firmy T., na bazie majątku tego przedsiębiorstwa. W.R.

przystąpił

do

konkursu

i

wygrał

go,

będąc

następnie

dyrektorem

tego

przedsiębiorstwa państwowego do roku 1993. Od początku powstania spółki W.R.

pełnił funkcję prezesa jej zarządu.

W roku 1995 „T.” miał 120 udziałowców obejmujących wszystkie 7841

udziałów. W momencie powstania spółki uczestnik W.R. nabył 256 udziałów o

wartości łącznej 128.000.000 złotych przed denominacją. W.R. w okresie od 1996 r.

do 2002 r. skupował udziały od innych udziałowców. W roku 2003 i 2007 nabył

jeszcze ostatnie udziały w ilości kilkunastu. Ostatecznie skupił w swoim ręku 2127

udziałów.

W.R.

sam

zawierał

umowy

kupna

udziałów

bez

obecności

wnioskodawczyni. Na zakup udziałów przeznaczał przede wszystkim środki z

dywidend, pożyczek z kasy zapomogowo pożyczkowej oraz ze swojego

wynagrodzenia za pracę. Z ustaleń poczynionych przez Sąd pierwszej instancji

wynika, że wnioskodawczyni K.R. wiedziała, że jej mąż inwestuje w zakup udziałów

spółki, której był prezesem ich wspólne pieniądze, ale nigdy aż do czasu kryzysu

małżeńskiego stron tj. przełomu 2004 i 2005 roku nie domagała się dopuszczenia

jej do aktywnego uczestnictwa w działalności przedmiotowej spółki.

Strony z małżeństwa mają jednego syna P., któremu w dniu 30 grudnia 2002

roku W.R. darował 190 udziałów w spółce „T.", z racji pobierania nauki przez niego

na studiach o kierunku biznesowym.

Kryzys w małżeństwie wnioskodawczyni i uczestnika rozpoczął się w drugiej

połowie 2005 roku. Wtedy też K.R. zaczęła domagać się, aby mąż przeniósł na jej

rzecz część udziałów w spółce „T.". W dniu 10 maja 2005 roku doszło do zawarcia

umowy darowizny, na mocy której W.R. darował swojej żonie K.R. 180 udziałów w

przedmiotowej spółce. Od tego momentu K.R. brała udział w zgromadzeniu

wspólników.

W dniu 11 grudnia 2006 roku wyrokiem Sądu Okręgowego w S. małżeństwo

W. i K.R. zostało rozwiązane przez rozwód z winy obu stron.

Na podstawie tak ustalonego stanu faktycznego Sąd pierwszej instancji

uznał,

że

zachodzi

potrzeba

wydania

postanowienia

wstępnego

w celu

rozstrzygnięcia spornej kwestii przynależności do majątku wspólnego nabywanych

wyłącznie przez W.R. w trakcie trwania związku małżeńskiego uczestników za

środków pochodzących z tego majątku, udziałów w spółce z o.o. „T.". Poza sporem

było bowiem, że od początku istnienia tej spółki wyłącznie uczestnik postępowania

początkowo obejmował jako pracownik, a potem skupował udziały od innych

pracowników spółki, przeznaczając na ten cel środki ze swojego wynagrodzenia za

pracę, dywidendy wypłaconej ze spółki, a także pieniądze uzyskane z pożyczek z

kasy zapomogowo-pożyczkowej, spłacanych także z wynagrodzenia za pracę

uczestnika.

Sąd Rejonowy zwrócił uwagę na rozbieżne, zarówno w doktrynie jak

i orzecznictwie stanowiska, co do przynależności do majątku wspólnego udziałów

nabytych przez jednego z małżonków ze środków pochodzących z tego majątku.

Wskazał, że są zwolennicy poglądu zgodnie z którym należy respektować

generalną normę art. 31 k.r.i.o., to zaś oznacza, że jeśli udziały w spółce prawa

handlowego zostały nabyte ze środków pochodzących z majątku wspólnego

małżonków, to wchodzą w konsekwencji takiego nabycia do majątku wspólnego

i oboje małżonkowie stają się wspólnikami spółki, nawet wówczas gdy nabycia

formalnie dokonuje tylko jedno z nich. Inny pogląd zakłada zaś, że zakup udziałów

w spółce przez jednego z małżonków za środki z majątku wspólnego powoduje,

iż wspólnikiem staje się jedynie małżonek będący stroną takiej czynności prawnej,

ale wszelkie prawa majątkowe z tym związane wchodzą do majątku wspólnego.

W doktrynie prezentowane jest także stanowisko zakładające, iż nabyte przez

jednego z małżonków udziały w spółce z o.o. wchodzą do majątku osobistego tego

małżonka albowiem jest to nierozerwalnie związane z wykonywaniem praw

korporacyjnych wspólnika. Samo nabycie jest zaś związane z uprzednim

przesunięciem środków na ten cel przeznaczonych z majątku wspólnego do

osobistego. Sąd pierwszej instancji przywołał również w tym względzie stanowisko

Sądu Najwyższego wyrażone w wyroku z dnia 5 października 2005 roku, IV CK

99/05, OSNC 2006/7-8/127, że udział w spółce z o.o. nabyty przez jednego

z małżonków ze środków z majątku wspólnego, może stać się składnikiem tego

majątku, jeżeli małżonkowie tak postanowili (art. 184 k.h. oraz 184 k.s.h.). Wobec

tego zasadą jest przynależność tak nabytego udziału do majątku osobistego

małżonka, który dokonał nabycia. Odstąpienie zaś od tej reguły następuje jedynie

w przypadku zawarcia przez małżonków umowy o przynależności takiego udziału

do majątku wspólnego.

Sąd Rejonowy w postanowieniu wstępnym podzielił ten pogląd i wskazał,

że wnioskodawczyni nie udowodniła faktu istnienia porozumienia i nie była

w żadnej

mierze

zainteresowana

nabywaniem

tych

udziałów,

zwłaszcza

w początkowej fazie powstawania spółki i dalej aż do czasu zaistnienia kryzysu

małżeńskiego,

który ostatecznie

doprowadził do

rozwodu.

Sąd

milczenie

wnioskodawczyni i dokonywania czynności nabycia udziałów za jej wiedzą ocenił

jako zgodę na dokonanie nakładów poprzez przesunięcie środków finansowych

z majątku wspólnego do majątku osobistego uczestnika. Jest to czynność prawnie

dopuszczalna nawet w trakcie trwania małżeństwa w świetle uchwały składu

7 sędziów S.N. z dnia 10 kwietnia 1991 r., III CZP 76/90 OSNCP 1991, Nr 10-K2,

poz. 117). Wierzytelność z tego tytułu podlega zaś rozliczeniu między małżonkami

w trybie art. 45 k.r.i.o. stosowanego w drodze analogii.

Sąd Rejonowy odnosząc się do kwestii zasad, które należy stosować przy

ustaleniu wartości nakładu z majątku wspólnego odwołał się do poglądu

wyrażonego przez Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 13 marca 2008 r. w sprawie

III CZP 9/08 (OSNC 2009/4/54), że wartość nakładu z majątku wspólnego

małżonków na nabycie należącego do jednego z nich udziału w spółce

z ograniczoną odpowiedzialnością ustala się według ceny rynkowej tego udziału.

Powyższe orzeczenie zostało zaskarżone zarówno przez wnioskodawczynię

jak i przez uczestnika postępowania. Wnioskodawczyni zarzuciła naruszenie prawa

materialnego przez błędną wykładnię, a w konsekwencji nietrafne zastosowanie art.

31 § 1, art. 33 i 35 k.r.o. przez przyjęcie, że udziały w spółce z o.o. „T." w liczbie

1937 w odpowiedniej ich ilości stanowią majątek odrębny każdego z byłych

małżonków, a strony mogą jedynie rozliczać nakłady z majątku wspólnego na

majątek odrębny każdego z nich.

Sąd Okręgowy w S. postanowieniem z dnia 30 grudnia 2008 r. oddalił obie

apelacje uznając je za bezzasadne. Podzielił zasadniczą ocenę Sądu Rejonowego,

co do statusu prawnego udziałów spółce z o.o. W ramach rozpatrywanej kolizji dóbr

– z jednej ochrony majątku małżonków, samej rodziny, a z drugiej strony ochrony

interesów podmiotów gospodarczych, w których uczestniczą lub mogą uczestniczyć

inne osoby, nie można – zdaniem sądu – przyjąć prymatu przepisów k.r.o. nad

przepisami prawa regulującymi działalność spółek handlowych – w tym spółki z o.o.

a członkowie danej korporacji gospodarczej muszą mieć pewność czy kupowane

przez członka udziały stanowią tylko jego własność. Bez przyjęcia jasnej zasady, że

jest to majątek osobisty nabywcy, o ile nic innego nie wynika z umowy ich nabycia,

wprowadza się element niepewności – na wypadek zwłaszcza konfliktu

małżeńskiego – i pozbawia się pozostałych udziałowców możliwości podjęcia

stosownych decyzji (np. wycofanie oferty sprzedaży udziałów, wycofanie się ze

spółki w przewidywaniu jej zagrożenia konfliktem małżeńskim przekładającym się

na działalność spółki).

Wnioskodawczyni wniosła skargę kasacyjną od powyższego orzeczenia

w części oddalającej jej apelację odnoszącą się do przyjęcia, że w skład majątku

wspólnego wchodzą jedynie wierzytelności z tytułu poczynionych z majątku

wspólnego

nakładów

na

majątek

osobisty

wnioskodawczyni

i

uczestnika

postępowania a odnoszących się odpowiednio do 180 i 1757 udziałów w spółce „T.”

spółce z ograniczoną odpowiedzialnością, wskazując jako podstawę kasacyjną

naruszenie przepisów prawa materialnego przez błędną jego wykładnię i

niewłaściwe zastosowanie, tj. art. 31 § 1, 33 i 35 kr. i op. oraz art. 1831 i art. 184

k.s.h., przy czym z uzasadnienia tej podstawy skargi kasacyjnej można wnosić, iż

skarżąca zarzuca naruszenie przepisów kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w

aktualnie obowiązującym brzmieniu.

Zarzucając

powyższe

skarżąca

wniosła

o

uchylenie

zaskarżonego

postanowienia z jednoczesnym wydaniem orzeczenia co do istoty sprawy,

a mianowicie ustalenia, że łącznie 1.937 udziałów „T.” sp. z o.o. wchodzi w skład

majątku wspólnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zasadnicze znaczenie dla oceny skargi kasacyjnej ma rozstrzygnięcie

kwestii przynależności do majątku wspólnego lub odrębnego (osobistego) jednego

z małżonków udziałów w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością nabytych ze

środków pochodzących z majątku wspólnego.

Ze względu na daty objęcia i nabycia przedmiotowych udziałów, do skutków

tych zdarzeń, także, co do przynależności do majątku wspólnego nabytych

w drodze czynności prawnych udziałów w spółce, mają przede wszystkim

zastosowanie

przepisy

kodeksu

rodzinnego

i

opiekuńczego

w

brzmieniu

obowiązującym do dnia 20 stycznia 2005 r. Wprawdzie przepis art. 5 ust. 1 ustawy

z dnia 17 czerwca 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz

niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 162, poz. 1691) nakazuje stosować nowe

przepisy m.in. także do stosunków majątkowych małżonków powstałych przed jej

wejściem w życie (tj. przed 20 stycznia 2005 r.) ale tylko wówczas, jeżeli przepisy

art. 5 ust. 2-7 nie stanowią inaczej. Według jednego z wyjątków, zawartego w art.5

ust. 2, o zaliczeniu w ramach wspólności ustawowej do majątku wspólnego lub

majątków osobistych przedmiotów majątkowych nabytych przed dniem wejścia

w życie wymienionej ustawy zmieniającej, tj. przed dniem 20 stycznia 2005 r.

decydują dotychczasowe przepisy. Pomimo wprowadzonych z dniem 20 stycznia

2005 r. zmian do kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, obejmujących wymienione

w skardze kasacyjnej art. 31 i 33 k.r. i op., zasady kwalifikowania do dorobku lub

majątku wspólnego przedmiotów majątkowych nabytych w czasie w czasie trwania

wspólności majątkowej przez oboje małżonków lub przez jednego z nich ze

środków pochodzących z majątku wspólnego nie uległy zmianie. Poza tym istotne

w sprawie zasady przynależności poszczególnych składników do majątku

odrębnego (osobistego) nie uległy zmianom każdego z małżonków, a to pozwala

podjąć ocenę słuszności zarzutu uznania udziałów w spółce z ograniczoną

odpowiedzialnością

nabytych

przez

jednego

z małżonków

ze

środków

pochodzących z majątku wspólnego za składnik majątku osobistego.

Z jednoznacznych ustaleń faktycznych Sądu II instancji wynika, że udziały

w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością zostały nabyte przez uczestnika ze

środków pochodzących z majątku wspólnego małżonków. Z tym faktem wiąże się

konieczność analizy dwóch różnych działów prawa cywilnego a mianowicie prawa

handlowego i rodzinnego i opiekuńczego. Pojawiające się dotychczas na tym tle

trudności interpretacyjne doprowadziły do zmian kodeksu spółek handlowych

polegających na wprowadzeniu art. 1831 i podobnego art. 3321 dotyczącego spółki

z akcyjnej, które miały wyeliminować wątpliwości związane z objęciem udziałów

(akcji) przez małżonków pozostających w ustroju wspólności majątkowej. Zmiany

zostały jednak wprowadzony do kodeksu spółek handlowych dopiero dnia

15 stycznia 2004 r. (art. 7 ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r. o zmianie ustawy –

Kodeks spółek handlowych oraz niektórych innych ustaw – Dz. U. Nr 229,

poz. 2276) i dlatego nie mają one zastosowania do nabywania przez uczestnika

w okresie

od

1996

r.

do

2003

r.

udziałów

w

spółce

z

ograniczoną

odpowiedzialnością. Zmiana stanu prawnego w tej części ma jednak ten walor,

że może stanowić dodatkowe wsparcie dla dotychczasowej wykładni norm prawa

rodzinnego na tle obowiązującego wówczas w innej wersji kodeksu spółek

handlowych.

Zwrócił na to uwagę Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 21 stycznia 2009 r.

(sygn. akt II CSK 446/08, niepubl.), wydanym w podobnym stanie faktycznym

i prawnym tyle, że w odniesieniu do nabycia akcji imiennych przez jednego

z małżonków ze środków pochodzących z majątku wspólnego. Przyjął w nim,

że akcje te wchodzą w skład majątku wspólnego a akcjonariuszem staje się tylko

małżonek uczestniczący w tej czynności. Stanowisko i zawartą w tym wyroku

argumentację, które mają odpowiednie zastosowanie do nabycia udziałów w spółce

z ograniczoną odpowiedzialnością podziela w całości Sąd Najwyższy w obecnym

składzie.

W doktrynie i orzecznictwie podejmowane były różne próby rozwiązania

problemu przynależności akcji (udziałów) nabytych przez jednego z małżonków ze

środków pochodzących z majątku wspólnego do tego majątku lub majątku

odrębnego małżonka, który był stroną czynności prawnej dotyczącej objęcia lub

nabycia akcji (udziałów).

Według jednej koncepcji, akcje (udziały) nabyte w ten sposób wchodziły do

majątku odrębnego małżonka, który był stroną umowy. Opierała się ona na

założeniu niezbywalności praw korporacyjnych wynikających z udziału lub akcji

i zakazie ich rozszczepiania z wynikającymi z tych samych udziałów lub akcji

prawami majątkowymi. Podobne do tej koncepcji poglądy, uzasadniające

przynależność udziału, akcji do majątku odrębnego, przewidywały pierwotne

przesunięcia z majątku wspólnego do majątku odrębnego małżonka będącego

wobec spółki stroną czynności prawnej traktowane jako nakłady podlegające

rozliczeniu na podstawie art. 45 k.r. i op. (por. uchwałę Sądu najwyższego z dnia

15 września 2004 r. III CZP 46/04, OSNC 2005/8/152). Trafnie podniósł Sąd

Najwyższy w wymienionym wyżej wyroku, że przyjęcie któregokolwiek z tych

rozwiązań, prowadziłoby, do sprzecznego z art. 32 k.r. i op. (obecnie art. 31 § 1

k.r. i op.) uszczuplenia majątku wspólnego, który zaliczał do majątku wspólnego

małżonków przedmioty majątkowe nabyte w czasie trwania wspólności ustawowej

przez oboje małżonków lub przez jednego z nich. Uszczuplenie to następowałoby

nie tylko w chwili objęcia akcji (udziałów) przez jednego z małżonków, ale

rozciągałoby się także na przypadki obrotu akcjami (udziałami). Środki uzyskane

w zamian za zbyte akcje (udziały) także wchodziłyby do majątku odrębnego

jednego z małżonków. Poza tym należy uwzględnić, że zbywalność udziałów lub

akcji spółek kapitałowych jest regułą wyrażoną wprost w art. 182 § 1 i art. 337 § 1

k.s.h.

Kolejnej, prezentowanej w literaturze koncepcji, uznającej przynależność

nabytych w tych samych okolicznościach udziałów (akcji) do odrębnej masy

majątkowej zasadnie zarzuca się, że kodeks rodzinny i opiekuńczy nie przewidywał

istnienia takiego majątku poza majątkiem wspólnym i odrębnym.

W wyroku z dnia 20 maja 1999 r. Sąd Najwyższy (I CKN 1146/97, OSNC

1999/12/209) słusznie odrzucił inną koncepcję, w myśl której pokrycie udziału

(podobnie akcji) z majątku wspólnego miałoby przesądzać o uczestnictwie w spółce

w charakterze wspólników (akcjonariuszy) obojga małżonków. Wskazał na

aprobowaną w literaturze i orzecznictwie konstrukcję nabywania wierzytelności,

kiedy stroną czynności prawnej wywołującej ten skutek jest tylko jeden

z małżonków. Według niej, tylko ten małżonek staje się stroną stosunku prawnego,

a

współmałżonek

staje

się

jedynie

współuprawnionym

z

tytułu

nabytej

wierzytelności, która wchodzi do majątku wspólnego. Sąd Najwyższy przyjął,

że jakkolwiek w rozważanej sytuacji nabyty udział (akcja) wchodzi do majątku

wspólnego, to jednak wspólnikiem (akcjonariuszem) w spółce staje się tylko

małżonek będący uczestnikiem czynności prawnej i nabywcą udziału (akcji).

Za trafnością tego poglądu przemawia dwoisty, majątkowy i przeciwstawiany mu

korporacyjny charakter praw i obowiązków związanych z udziałem w spółce.

Przedmiotem majątku wspólnego mogą być tylko prawa (obowiązki) o charakterze

majątkowym, natomiast prawa korporacyjne wykonuje tylko małżonek, nabywca

udziału. Jednak i ta konstrukcja została poddana krytycznej ocenie ze względu na

podkreślany w literaturze prawa handlowego, zakaz rozszczepienia udziału

w spółce, który powinien stanowić nierozerwalną całość i związane z nim

poszczególne prawa nie mogą być przenoszone bez jednoczesnego przeniesienia

członkostwa w spółce.

Właściwe rozważania należy poprzedzić uwagą, że przepisy prawa

handlowego, jak też przepisy kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, w brzmieniu

obowiązującym w okresie nabywania spornych udziałów, nie regulowały i nie

regulują bezpośrednio problematyki przynależności do majątku wspólnego,

udziałów lub akcji w spółkach kapitałowych, nabytych ze środków pochodzących

z majątku wspólnego.

Kodeks spółek handlowych, pomimo tego, że dopuszcza przysługiwanie

udziałów (akcji) niepodzielnie kilku osobom (art. 184 § 1, art. 333 § 2) rozstrzyga

jedynie o sposobie i zakresie wykonywania wobec spółki praw udziałowych przez

współuprawnionych. Sama regulacja tego zagadnienia oznacza, że możliwe jest

nabycie udziału (akcji) w drodze czynności prawnej przez oboje małżonków, jak

i możliwe jest uzyskanie przez nich statusu współuprawnionego wspólnika lub

akcjonariusza zbiorowego. Wówczas obowiązkiem współwłaścicieli udziałów (akcji)

jest wskazanie wspólnego wobec spółki przedstawiciela.

Dlatego

należy

ponownie

sięgnąć

do

aprobowanego

w

literaturze

i orzecznictwie poglądu, do którego nawiązał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia

20 maja 1999 r., że gdy czynność prawna została dokonana przez jednego

z małżonków, stroną tej czynności jest tylko ten małżonek, który złożył

oświadczenie woli kreujące (w przypadku nabycia pochodnego akcji) lub

współkształtujące (w przypadku złożenia o objęciu akcji przy zakładaniu spółki lub

podwyższeniu kapitału zakładowego) dany stosunek prawny (por. też uchwałę

Sądu Najwyższego z dnia 24 września 1970 r., III CZP 55/70, OSPiKA 1973/6/120

oraz uchwałę pełnego składu Izby Cywilnej z dnia 28 marca 1979 r., III CZP 15/79,

OSNC 1980/4/63). Skoro czynności prawne zostały dokonane przez jednego

z małżonków w imieniu własnym – tylko ten małżonek pozostaje w stosunku

prawnym ze spółką, co w rozpoznawanej sprawie oznaczało, że wspólnikiem spółki

„T.” spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w związku z objęciem udziałów lub ich

nabyciem od osób trzecich był uczestnik W.R. Wspólnikami w spółce z

ograniczoną odpowiedzialnością stają się tylko osoby, które objęły – zgodnie z art.

157 § 1 pkt 5, 257 § 3, 258 § 2, 259 k.s.h. – udziały w kapitale zakładowym spółki,

albo nabyły udziały od dotychczasowych wspólników w sposób określony w art. 182

k.s.h. Tylko te osoby zostają wpisane do księgi udziałów (art. 188 § 1 k.s.h.). W ten

sposób określa się jasno skład osobowy spółki. Tę sferę, obejmującą stosunki

pomiędzy wspólnikami a spółką, określaną w literaturze, jako sferę zewnętrzną,

reguluje kodeks spółek handlowych. Przepisy te nie rozstrzygają kwestii

majątkowych, stosunków wewnętrznych pomiędzy małżonkami i przynależności

akcji do określonego majątku, jak również sposobu zarządzania tym majątkiem.

Jest to przedmiot regulacji prawa rodzinnego.

Według art. 32 § 1 k.r. i op. (w brzmieniu obowiązującym do dnia 20 stycznia

2005 r.), któremu obecnie odpowiada art. 31 § 1 zd. 1 k.r. i op., do majątku

wspólnego należą przedmioty majątkowe nabyte w czasie trwania wspólności

ustawowej przez oboje małżonków lub przez jednego z nich. Dla wejścia do

majątku wspólnego ma jedynie znaczenie czas nabycia praw majątkowych.

Jeśli środki na nabycie pochodzą z majątku wspólnego, nie ma też znaczenia, czy

stroną czynności prawnej, której skutkiem jest nabycie składnika majątku

wspólnego są oboje małżonkowie, czy tylko jeden z małżonków. Dlatego nie można

zaakceptować poglądu wyrażonego w wyroku Sądu najwyższego z dnia

5 października 2005 r. (sygn. akt IV CK 99/05, OSNC 2006/7-8/127), który podzielił

sąd drugiej instancji, że udział w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością nabyty

przez jednego z małżonków ze środków z majątku wspólnego, może stać się

składnikiem tego majątku tylko wtedy, gdy małżonkowie tak postanowili. Wejście do

majątku wspólnego jest bowiem ustawową konsekwencją (art. 32 § 1 k.r. i op.

a obecnie art. 31 § 1 zd. 1 k.r. i op.) nabycia określonego składnika majątkowego

ze środków stanowiących majątek wspólny w czasie trwania wspólności

majątkowej. Z tych względów należy przyjąć, iż udziały nabyte przez W.R. weszły

do jego majątku wspólnego z K.R.

Jak podniósł Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 21 stycznia 2009 r., za

dopuszczalnością konstrukcji rozdzielenia sfery zewnętrznej, czyli stosunków

pomiędzy

akcjonariuszem

a

spółką

oraz

sfery

wewnętrznej

pomiędzy

współmałżonkami – prezentowaną również w literaturze przedmiotu – przemawiają

opisane już zmiany kodeksu spółek handlowych wprowadzone ustawą z dnia

23 grudnia 2003 r., polegające na wprowadzeniu nowego art. 183 1 oraz 3321 k.s.h.

Pierwszy przewiduje, że umowa spółki z ograniczoną odpowiedzialnością może

ograniczyć

lub

wyłączyć

wstąpienie

do

spółki

współmałżonka

wspólnika

w przypadku, gdy udział lub udziały objęte są wspólnością małżeńską. Art. 332 1

k.s.h. dopuszcza statutowe wyłączenie uznania za akcjonariusza współmałżonka

osoby nabywającej akcje, które stanowią część majątku wspólnego. Pomimo różnej

treści tych norm, stanowiącej jeden z elementów formułowanych w doktrynie

krytycznych ocen wprowadzonych rozwiązań, na użytek rozpoznawanej sprawy

wystarczy wskazać, że w obu spółkach ustawa przez odpowiednie brzmienie

umowy lub statutu spółki dopuszcza, aby tylko jeden z małżonków został

wspólnikiem lub akcjonariuszem spółki, pomimo że udziały lub akcje jako nabyte ze

środków majątku wspólnego wchodzą w skład tego majątku.

To swoiste rozdzielenie sfery zewnętrznej obejmującej stosunki pomiędzy

spółką a wspólnikami oraz sfery wewnętrznej obejmującej stosunki pomiędzy

małżonkami różni się od przyjętego przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 20 maja

1999 r. dualistycznego rozszczepienia udziału na prawa i obowiązki majątkowe

oraz prawa i obowiązki korporacyjne. Należy bowiem uwzględnić niejednolitą

naturę praw organizacyjnych,

albowiem

część z nich

służy tak dalece

zabezpieczeniu lub wykonywaniu prawa majątkowych, że nawet określa się je jako

prawa organizacyjno-majątkowe. Tytułem przykładu można wskazać głosowanie

dotyczące sposobu podziału zysku w spółce albo też zaskarżenie do sądu uchwały

zgromadzenia wspólników w tym przedmiocie. Poza tym trzeba uwzględnić,

że prawa majątkowe w spółce kapitałowej mogą być realizowane wyłącznie

za pomocą praw korporacyjnych a te przysługiwałyby wyłącznie temu małżonkowi,

który był stroną czynności prawnej prowadzącej do nabycia akcji.

Z tych względów, podzielając stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone

w wyroku z dnia 21 stycznia 2009 r. należy uznać, że tak jak akcje, również udziały

nabyte przez jednego małżonka ze środków pochodzących z majątku wspólnego

wchodzą w skład tego majątku, a wspólnikiem staje się tylko małżonek będący

stroną czynności prowadzącej do nabycia udziałów.

W związku z podniesieniem w skardze kasacyjnej zarzutu naruszenia art. 35

k.r.i op. trzeba wskazać, że w uchwale z dnia 10 kwietnia 1991 r. (w sprawie sygn.

akt III CZP 76/90, OSNC 1991/10-12/11) Sąd Najwyższy przyjął, że czasie trwania

wspólności majątkowej dopuszczalne jest rozporządzenie przez małżonka

przedmiotem wchodzącym w skład majątku wspólnego na rzecz majątku

odrębnego drugiego małżonka. Podkreślił jednocześnie, że sprzeczne z art. 35

k.r. i op. i w konsekwencji nieważne będą jedynie takie czynności prawne między

małżonkami odnoszące się do składników majątku wspólnego, których treść i cel

wskazują, że zmierzają do podziału majątku wspólnego w czasie trwania

wspólności ustawowej, bądź stanowią rozporządzenie udziałem, który w razie

ustania

wspólności

przypadnie

małżonkowi

w

majątku

wspólnym

lub

w poszczególnych przedmiotach należących do tego majątku. Małżonkom żyjącym

w

ustroju

wspólności

przedmiotami

ustawowej

majątkowymi

wolno

należącymi

zatem

do

rozporządzać

majątku

wzajemnie

wspólnego,

chyba

że rozporządzenia te miałyby praktycznie biorąc skutek niedopuszczalnego

w czasie trwania wspólności podziału tego majątku, zabronionego przez art. 35

k.r.o. Pogląd ten, aktualny także na gruncie obecnego stanu prawnego, podziela

Sąd Najwyższy w obecnym składzie (por. też postanowienie Sądu Najwyższego

z dnia 20 lutego 2008 r. II CSK 451/07 niepubl.).

Z tych wszystkich względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 15 § 1

w związku z art. 13 § 2 k.p.c. oraz art. 108 § 2 w związku z art. 391 § 1 i art. 398 21

k.p.c. uchylił postanowienie w zaskarżonej części i w tym zakresie przekazał

sprawę do ponownego rozpoznania sądowi drugiej instancji.