II CSK 260/06 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 260/06

POSTANOWIENIE

Dnia 5 kwietnia 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Helena Ciepła (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Antoni Górski

SSN Tadeusz Żyznowski

w sprawie z powództwa S. I. Spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością z siedzibą w P.

przeciwko K. I. AB (publ.) w K.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 5 kwietnia 2007 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od postanowienia Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 13 marca 2006 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie.-

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny postanowieniem z dnia 13 marca 2006 r. oddalił zażalenie

powodowej Spółki na postanowienie Sądu Okręgowego w . z dnia 15 września

2005 r. odrzucające pozew z powodu braku jurysdykcji krajowej.

Rozstrzygnięcie to oparł na poniższych ustaleniach faktycznych Sądu

Okręgowego:

Powodowa Spółka w dniu 16 września 2004 r. wniosła pozew o zapłatę

kwoty 717.366, 18 zł wraz z odsetkami ustawowymi tytułem odszkodowania za

nienależyte wykonanie zobowiązania z Umowy o współpracy partnerskiej

w zakresie opracowania, dystrybucji i sprzedaży z 1997 r. Pozew został

skierowany przed Sąd Okręgowy w P., oznaczony jako właściwy miejscowo przez

Sąd Najwyższy postanowieniem z dnia 17 marca 2004 r.

Pozwany w odpowiedzi na pozew wniósł o jego odrzucenie z powodu braku

jurysdykcji krajowej, a w wypadku uznania, że jurysdykcja ta zachodzi,

o odrzucenie pozwu z powodu związania stron zapisem na sąd polubowny

w Szwecji. Z ostrożności procesowej podniósł także zarzuty merytoryczne.

Sąd Okręgowy postanowieniem z dnia 15 września 2005 r. odrzucił pozew

uznając, że zgodnie z art. 2 ust. 1 oraz art. 5 pkt 1 rozporządzenia z dnia 22

grudnia 2000 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich

wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych (Dz. U. UE. L. z 2001 r. Nr. 12,

poz. 1) zachodzi brak jurysdykcji w tej sprawie. Sąd uznał, że umowa, na tle której

powstał spór, ma charakter umowy o świadczenie usług w rozumieniu art. 5 pkt 1

lit. b rozporządzenia, zaś miejscem świadczenia usług była siedziba pozwanego w

Szwecji. Sąd Okręgowy zaznaczył ponadto, że pozwany podnosząc zarzut braku

jurysdykcji krajowej łącznie z zarzutami merytorycznymi nie ustanowił jurysdykcji

sądów polskich na podstawie art. 24 rozporządzenia. W ocenie Sądu zarzutem

zapisu na sąd polubowny, może wiążąco zajmować się tylko sąd posiadający

jurysdykcję w sprawie.

W zażaleniu na to postanowienie powód zarzucił naruszenie art. 1099 k.p.c.,

art. 5 pkt 1 lit. b i art. 24 powołanego rozporządzenia oraz art. 45 k.p.c. podnosząc,

że łącząca go z pozwanym umowa nie miała charakteru umowy o świadczenie

usług w rozumieniu art. 5 pkt 1 lit. b, zatem jurysdykcję krajową należało oceniać na

podstawie art. 5 pkt 1 lit a rozporządzenia.

Ponadto zarzucił, że oznaczenie sądu właściwego przez Sąd Najwyższy

przesądza kwestię istnienia jurysdykcji w sposób wiążący.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Apelacyjny oddalając zażalenie

uznał, że łącząca strony umowa o współpracy partnerskiej nie jest umową

o świadczenie usług w rozumieniu przepisu art. 5 pkt 1 lit. b rozporządzenia. Zatem

jurysdykcję w przedmiotowej sprawie oceniał na podstawie art. 5 pkt 1 lit.

a rozporządzenia przy przyjęciu autonomicznej wykładni pojęcia wykonania

zobowiązania, którym przy umowach sprzedaży towarów jest miejsce do którego

towary zostały dostarczone lub miały być dostarczone i odpowiednio przy

świadczeniu usług – miejsce, w którym usługi zgodnie z umową były świadczone

albo miały być świadczone.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego uzasadnia to odrzucenie przyjmowanej przez

ETS na tle art. 5 pkt 1 Konwencji brukselskiej z dnia 27 września 1968 r.

o jurysdykcji i wykonywaniu orzeczeń w sprawach cywilnych i handlowych

(Dz. Urz. WE C 27 z 26 stycznia 1998 r., s. 1), wykładni, zgodnie z którą miejsce

wykonania zobowiązania należało ustalać odrębnie dla każdego zobowiązania

będącego przedmiotem sporu, na podstawie prawa właściwego dla tego

zobowiązania wskazanego normą kolizyjną państwa forum (legis causae).

Odstąpienie od tej wykładni uzasadnia fakt odmiennej regulacji miejsca wykonania

zobowiązania

w cytowanym

rozporządzeniu

dla

umów sprzedaży rzeczy

ruchomych oraz o świadczenie usług.

Opierając się na tym założeniu Sąd Apelacyjny przyjął, że w przedmiotowej

sprawie miejscem wykonania zobowiązania w ujęciu autonomicznym była siedziba

pozwanego w Szwecji.

Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 45 k.p.c., Sąd Apelacyjny podzielił

argumentację Sądu Okręgowego, że chociaż warunkujące oznaczenie sądu

właściwego miejscowo ustalenie istnienia jurysdykcji krajowej jest wiążące dla sądu

rozpoznającego sprawę, to jednak w niniejszej sprawie związania takiego nie

można przyjąć, ponieważ w okresie, gdy Sąd Najwyższy oznaczał sąd właściwy na

podstawie art. 45 k.p.c. dla oceny jurysdykcji krajowej, miarodajne były przepisy

konwencji lugańskiej z dnia 16 września 1988 r. o jurysdykcji i wykonywaniu

orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych i handlowych (Dz. U. z 2000 r. Nr 10,

poz. 132), różniące się w pewnym zakresie od postanowień rozporządzenia.

Powołując się na orzecznictwo ETS dotyczące konwencji brukselskiej Sąd

Apelacyjny uznał także za niezasadny zarzut naruszenia art. 24 rozporządzenia.

W skardze kasacyjnej, opartej na podstawie wywiedzionej z art. 398 3 § 1 pkt

2 k.p.c. powód zarzucił naruszenie przepisów:

-

art. 1099 k.p.c. w zw. z art. 5 pkt 1 lit. a, art. 5 pkt 5 i art. 24

cytowanego rozporządzenia

-

art. 45 k.p.c. w zw. z art. 386 § 6 k.p.c. oraz

-

art. 233 k.p.c.

W konkluzji wniósł o uchylenie zaskarżonego orzeczenia i przekazanie

sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył co następuje:

Z przedstawionych w skardze kasacyjnej zarzutów w pierwszej kolejności

rozważyć należy najdalej idący zarzut naruszenia art. 45 k.p.c. w zw. z art. 386 § 6

k.p.c. Zarzut ten jest bezzasadny. W orzecznictwie ugruntowany jest pogląd, że

oznaczenie sądu właściwego miejscowo na podstawie art. 45 k.p.c. przez Sąd

Najwyższy możliwe jest tylko w sprawie, która należy do jurysdykcji krajowej sądów

polskich (por. postanowienia SN z dnia 6 września 2000 r., II CO 8/00 niepubl.,

z dnia 28 stycznia 2004 r., IV CO 1/4 niepubl.).

Sąd oznaczony przez Sąd Najwyższy zgodnie z art. 45 k.p.c. do którego

wniesiono powództwo, ma obowiązek badania istnienia jurysdykcji krajowej

(art. 1099 k.p.c.). Z postanowienia Sądu Najwyższego oznaczającego sąd

właściwy do rozpoznania sprawy nie wynika związanie ustaleniem co do istnienia

jurysdykcji krajowej, mimo że istnienie jurysdykcji jest warunkiem oznaczenia sądu.

Wniosek taki należy przyjąć bez względu na to, czy w okresie między oznaczeniem

sądu właściwego a wszczęciem postępowania nastąpiły, czy też nie zmiany

okoliczności lub stanu prawnego warunkujące istnienie jurysdykcji krajowej.

Postępowanie o oznaczenie sądu właściwego ma charakter szczególny,

w którym pozytywna ocena co do istnienia jurysdykcji krajowej w sprawie jest

przesłanką oznaczenia sądu właściwego, ale nie stanowi zasadniczego przedmiotu

postępowania prowadzonego na podstawie art. 45 k.p.c. Ocena Sądu Najwyższego

co do istnienia jurysdykcji krajowej w sprawie ma wyłącznie charakter oceny kwestii

wstępnej, warunkującej oznaczenie sądu właściwego. Po drugie, postępowanie

o oznaczenie sądu właściwego według art. 45 k.p.c. ma charakter uproszczony.

W jego toku Sąd Najwyższy z reguły nie ma możliwości prowadzenia

rozbudowanego

postępowania

dowodowego

celem

weryfikacji

twierdzeń

wnioskodawcy o okolicznościach faktycznych istotnych dla oceny przesłanek

jurysdykcji krajowej i w zasadzie opiera się na twierdzeniach zawartych we wniosku

o oznaczenie sądu właściwego. Ponadto, przyjęcie związania sądu, który został

oznaczony przez Sąd Najwyższy pozbawiałoby stronę przeciwną możliwości

kwestionowania istnienia jurysdykcji krajowej.

Na marginesie dodać należy, że gdyby zarzut braku jurysdykcji nie został

podniesiony, a pozwany nie wdałby się w spór, Sądy obu instancji musiałyby

zbadać istnienie tej jurysdykcji z urzędu. Wynika to z art. 26 ust. 1 rozporządzenia

zgodnie z którym, jeżeli pozwany, który ma miejsce zamieszkania w jednym

Państwie Członkowskim, jest pozwany przed sąd innego Państwa Członkowskiego

i nie wdaje się w spór, sąd z urzędu stwierdza brak swej jurysdykcji, jeżeli jego

jurysdykcja nie wynika z przepisów rozporządzenia.

Również nie może odnieść skutku zarzut naruszenia art. 24 rozporządzenia,

według którego, jeżeli sąd Państwa Członkowskiego nie ma jurysdykcji na

podstawie innych przepisów rozporządzenia, uzyskuje jurysdykcję, jeżeli pozwany

przed sądem tym wda się w spór. Zdaniem powoda naruszenie art. 24

rozporządzenia polega na tym, że pozwany wdał się w spór nie tylko po to, aby

kwestionować jurysdykcję krajową sądów polskich, lecz podniósł także zarzuty

dotyczące innych kwestii procesowych oraz zarzuty merytoryczne.

Przyjęta przez Sądy obu instancji wykładnia tego przepisu nie może być

skutecznie zwalczana. Jak słusznie akcentuje Sąd Apelacyjny pozwany nie wdał

się w spór, bowiem zarzuty merytoryczne zgłosił tylko z ostrożności procesowej na

wypadek gdyby Sąd ten przyjął, że zachodzi jurysdykcja krajowa. Pogląd ten

powszechnie aprobowany znalazł również odzwierciedlenie w orzecznictwie Sądu

Najwyższego (por. postanowienie z dnia 20 maja 2005 r. III CZP 25/05, OSP 2006,

Nr 11, poz. 124). Zatem pozwany nie ustanowił w sprawie jurysdykcji sądów

polskich na podstawie art. 24 rozporządzenia.

Nie można natomiast odmówić słuszności zarzutowi naruszenia art. 5 pkt 1

lit. a. Problem, który wyczerpuje kwestię jurysdykcji w przedmiotowej sprawie

sprowadza się przede wszystkim do dokonania

wykładni art. 5 pkt 1

rozporządzenia.

Zgodnie z art. 5 pkt 1 lit a rozporządzenia „Osoba która ma miejsce

zamieszkania na terytorium Państwa Członkowskiego, może być pozwana w innym

Państwie Członkowskim jeżeli przedmiotem postępowania jest umowa lub

roszczenia wynikające z umowy – przed sąd miejsca, gdzie zobowiązanie zostało

wykonane albo miało być wykonane; pkt 1 lit

b stanowi, iż w rozumieniu

niniejszego przepisu – i o ile co innego nie zostało uzgodnione - miejscem

wykonania zobowiązania jest:

-

w przypadku sprzedaży rzeczy ruchomych – miejsce w Państwie

Członkowskim, w którym rzeczy te zgodnie z umową zostały

dostarczone albo miały zostać dostarczone;

-

w przypadku świadczenia usług - miejsce w Państwie Członkowskim,

w którym usługi zgodnie z umową były świadczone albo miały być

świadczone”.

Zdaniem skarżącego naruszenie tego przepisu przez Sąd Apelacyjny polega

na tym, że odstąpił on od przyjętej w dotychczasowym orzecznictwie ETS na tle art.

5 pkt 1 konwencji brukselskiej tzw. teorii legis causae na rzecz koncepcji

autonomicznego ustalania jednego miejsca wykonania zobowiązania dla całej

umowy według tzw. teorii świadczenia charakterystycznego, nawiązując w ten

sposób do rozwiązania, które zgodnie z art. 5 pkt 1 lit. b rozporządzenia,

obowiązuje w odniesieniu do umów sprzedaży rzeczy ruchomych i umów

o świadczenie usług.

Sąd Okręgowy uznał, że umowa zawarta przez powoda i pozwanego ma

charakter umowy o świadczenie usług, zaś Sąd Apelacyjny taką kwalifikację

wykluczył. Ocena umowy ma decydujące znaczenie dla ustalenia, czy jurysdykcję

krajową sądów polskich w przedmiotowej sprawie należy rozważać w kontekście

art.5 pkt 1 lit. b rozporządzenia, czy też art. 5 pkt 1 lit. a rozporządzenia.

W świetle orzecznictwa ETS należy przyjąć, że pojęcie „umowy lub

roszczenia wynikającego z umowy” podlega wykładni autonomicznej. Art. 5 pkt 1

rozporządzenia dotyczy nie tylko wszelkich roszczeń o wykonanie zobowiązań

wynikających z umowy, ale także roszczeń powstających na skutek niewykonania

lub

nienależytego

wykonania

zobowiązania

umownego,

w

tym

roszczeń

odszkodowawczych. Omawiana podstawa jurysdykcji obejmuje także sprawy,

w których przedmiotem sporu jest istnienie albo nieistnienie umowy między

stronami.

Jeżeli chodzi o pojęcie umowy sprzedaży, to w doktrynie przyjmuje się

nawiązanie do rozumienia terminu „sprzedaż” przyjmowanego na gruncie konwencji

wiedeńskiej o umowach międzynarodowej sprzedaży towarów z dnia 11 kwietnia

1980 r. (Dz. U. z 1997 r. Nr 45, poz. 286). Będzie to więc umowa, na mocy której

sprzedający

zobowiązuje

się

do

dostarczenia

rzeczy

ruchomej

(towaru)

i przeniesienia jego własności na kupującego, a kupujący zobowiązuje się do

przyjęcia rzeczy (towaru) i zapłaty ceny.

Przyjęcie przez Sąd Apelacyjny, że przedmiotowa umowa nie należy do

żadnej z kategorii umów, których dotyczy art. 5 pkt 1 lit. b rozporządzenia, nie może

być poddane kontroli kasacyjnej z uwagi na to, że zarzut naruszenia tego przepisu

nie został przez skarżącego podniesiony.

W tej sytuacji miarodajna dla oceny jurysdykcji krajowej jest norma art. 5 pkt

1 rozporządzenia. Należy zwrócić uwagę, że art. 5 pkt 1 lit. a rozporządzenia jest

odpowiednikiem art. 5 pkt 1 konwencji brukselskiej. Oba przepisy stanowią, że

osoba zamieszkała w jednym państwie (konwencyjnym albo członkowskim) może

zostać pozwana – w sprawie, której przedmiotem jest umowa lub roszczenie

wynikające z umowy – w innym państwie (konwencyjnym albo członkowskim) przed

sąd miejsca, gdzie zobowiązanie zostało albo miało być wykonane.

Rozporządzenie przyniosło zmianę treści art. 5 pkt 1 w ten sposób, że

dotychczasowa treść art. 5 pkt 1 konwencji brukselskiej została przeniesiona do art.

5 pkt 1 lit a rozporządzenia, zaś w art. 5 pkt 1 lit b rozporządzenia wyodrębniono

dwie kategorie umów – sprzedaży rzeczy ruchomych i o świadczenie usług – dla

których określono w sposób autonomiczny tj. wprost w rozporządzeniu, miejsce

wykonania zobowiązania dla celów ustalenia jurysdykcji krajowej, przy czym za

każdym razem dla całej umowy wskazane zostało - według teorii świadczenia

charakterystycznego – jedno miejsce wykonania zobowiązania. W wypadku

sprzedaży rzeczy ruchomych miejscem wykonania zobowiązania jest – jeżeli co

innego nie zostało uzgodnione przez strony – miejsce w państwie członkowskim,

w którym rzeczy te zgodnie z umową zostały dostarczone albo miały zostać

dostarczone, natomiast w wypadku świadczenia usług miejscem wykonania

zobowiązania jest – jeżeli co innego nie zostało uzgodnione – miejsce w państwie

członkowskim, w którym usługi zgodnie z umową były świadczone albo miały być

świadczone (art. 5 pkt 1 lit. b rozporządzenia).

Biorąc pod uwagę literalne brzmienie art. 5 pkt 1 lit a rozporządzenia oraz

zasady przyjęte przez ETS na gruncie art. 5 pkt 1 konwencji brukselskiej a także

stanowisko panujące w literaturze należy przyjąć, że w wypadku, gdy nie będzie

miała zastosowania reguła wynikająca z art. 5 pkt 1 lit. b rozporządzenia,

aktualność zachowuje reguła ustalania miejsca wykonania zobowiązania na

podstawie prawa właściwego wskazanego normą kolizyjną państwa forum, przy

czym ustalenie to ma być odniesione do wykonania zobowiązania, które stanowi

przedmiot sporu.

Przenosząc te rozważania na grunt przedmiotowej sprawy należy uznać, że

Sąd Apelacyjny próbując ustalić miejsce wykonania zobowiązania w sposób

autonomiczny naruszył art. 5 pkt 1 lit. a rozporządzenia, zatem podniesiony

w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia tego przepisu jest uzasadniony.

Naruszenie to ma wpływ na wynik sprawy tj. na ustalenie, czy w sprawie istnieje

jurysdykcja krajowa. Kwestii tej nie można, jak uczynił to Sąd Apelacyjny,

rozstrzygnąć bez ustalenia prawa właściwego dla umowy, której niewykonanie jest

przedmiotem sporu, jak również bez ustalenia, niewykonanie których zobowiązań

z tej umowy jest podstawą żądania odszkodowania. Zatem dla oceny czy

w sprawie istnieje jurysdykcja krajowa, miarodajne jest, w świetle aktualnego

orzecznictwa ETS, ustalenie miejsca wykonania tych zobowiązań, których

niewykonanie jest podstawą roszczenia odszkodowawczego

Rozważyć ponadto należy, czy chodzi o niewykonanie równorzędnych

zobowiązań umownych, gdyż w takim wypadku dla każdego z nich należałoby

odrębnie ustalać miejsce wykonania.

Nierozważenie przez Sąd Apelacyjny tych kwestii, a także niedokonanie

w tym zakresie niezbędnych ustaleń faktycznych jest efektem przyjęcia błędnej

wykładni art. 5 pkt 1 lit. a rozporządzenia. W związku z tym, bezprzedmiotowe jest

rozważanie innych zarzutów podniesionych w skardze kasacyjnej, a dotyczących

naruszenia art. 5 pkt 5 rozporządzenia oraz art. 233 k.p.c., który nie może w ogóle

stanowić podstawy kasacyjnej (art. 3983 § 3 k.p.c.).

Z tych przyczyn zaskarżone postanowienie uchylono i przekazano sprawę

Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania (art. 398 15 k.p.c.).

db