II CSK 259/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 259/12

POSTANOWIENIE

Dnia 19 grudnia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (przewodniczący)

SSN Barbara Myszka (sprawozdawca)

SSN Krzysztof Strzelczyk

Protokolant Maryla Czajkowska

w sprawie z wniosku M. W.

przy uczestnictwie J. W .

o podział majątku wspólnego,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 19 grudnia 2012 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni

od postanowienia Sądu Okręgowego w P .

z dnia 13 stycznia 2012 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w P. do ponownego rozpoznania, pozostawiając

temu

Sądowi

rozstrzygnięcie

kasacyjnego.

Uzasadnienie

o

kosztach

postępowania

Sąd Rejonowy postanowieniem wstępnym z dnia 1 września 2011 r. oddalił

zgłoszone przez wnioskodawczynię żądanie ustalenia nierównych udziałów w

majątku wspólnym.

Ustalił, że w dniu 13 sierpnia 2004 r. wnioskodawczyni i uczestnik

postępowania zawarli małżeństwo, które wyrokiem Sądu Okręgowego w P. z dnia

21 kwietnia 2008 r. zostało rozwiązane przez rozwód bez orzekania o winie. Z

małżeństwa mają jednego syna urodzonego w dniu 26 lutego 2005 r. W umowie

notarialnej z dnia 2 sierpnia 2004 r. uczestnicy postanowili, że w ich małżeństwie

obowiązywać będzie ustrój rozszerzonej wspólności ustawowej, którą będą objęte

przedmioty uprzednio nabyte przez jednego z nich, w tym własność lokalu

mieszkalnego w budynku przy ul. S. w P. oraz prawo własności nieruchomości o

obszarze 0,3047 ha, stanowiącej drogi i plac zabaw osiedla – w udziale 60/10000.

Wspólnością majątkową objęte zostały również projektor i zestaw kina domowego,

kupione przez uczestnika w lipcu 2004 r. za 6 700 zł i 3 400 zł. W czasie trwania

małżeństwa uczestnicy nabyli przedmioty urządzenia domowego o wartości 42

464,39 zł, z tym że w przeważającej części pieniądze na ten cel pochodziły od

matki uczestnika. Uczestnik dysponował kartą kredytową matki i pobrał z jej konta

kwotę 47 071,27 zł. Poza tym matka uczestnika systematycznie przelewała na

wspólny rachunek uczestników różne kwoty pieniężne ze swojego konta; ogółem

przelała kwotę 32 350 zł. Na rachunek bankowy uczestników przelewane były też

stypendia socjalne i naukowe uczestnika w łącznej kwocie 10 867,50 zł, a

następnie jego wynagrodzenie za pracę w kwocie 8 585,65 zł. W dniu 10 marca

2006 r. wnioskodawczyni wpłaciła na wspólne konto kwotę 2 500 zł. Z kolei rodzina

wnioskodawczyni dokonała przelewu na konto uczestników kwoty 10 600 zł.

W

chwili

zawierania

małżeństwa

wnioskodawczyni

kończyła

studia,

a uczestnik był na trzecim roku studiów licencjackich. Utrzymywali się ze środków

uzyskiwanych od swoich rodzin oraz ze stypendium uczestnika. Uczestnik podjął

pracę w 2005 r., a wnioskodawczyni w 2006 r. Roczny dochód uczestnika z tytułu

wynagrodzenia za pracę wyniósł w 2005 roku kwotę 16 151,07 zł, a w 2006 roku –

18 816,92 zł.

Sąd Rejonowy przyjął, że, zgodnie z art. 5 ust. 3 ustawy z dnia 17 czerwca

2004 r. o zmianie ustawy - Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych innych

ustaw (Dz.U. Nr 162, poz. 1691 – dalej: „ustawa nowelizująca”), która weszła

w życie z dniem 20 stycznia 2005 r., do stosunków majątkowych uczestników

stosuje się nadal przepisy obowiązujące w czasie zawierania umowy majątkowej

małżeńskiej. Uczestnicy mogli zmienić wprawdzie dotychczasowy ustrój majątkowy

stosownie do przepisów ustawy nowelizującej, jednak tego nie uczynili.

Zgodnie z art. 50 pkt 2 k.r.o. w brzmieniu sprzed nowelizacji, udziały małżonków

w majątku wspólnym w chwili ustania wspólności są równe, chyba że umówiono się

inaczej. Oznacza to, że w chwili ustania wspólności udziały uczestników w majątku

wspólnym były równe, gdyż w zawartej umowie majątkowej nie umówili się inaczej.

Gdyby nawet przyjąć - stwierdził Sąd Rejonowy - że w niniejszej sprawie

można by zastosować dodany ustawą nowelizującą art. 501 k.r.o., według

którego nie byłoby wyłączone stosowanie art. 43 § 2 i 3 k.r.o., to żądanie ustalenia

nierównych udziałów w majątku wspólnym nie mogłoby uzyskać aprobaty Sądu.

Nie

może

bowiem

stanowić

podstawy

ustalenia

nierównych

udziałów

okoliczność, że strony wniosły do majątku wspólnego przedmioty o zdecydowanie

nierównej wartości.

Postanowieniem z dnia 13 stycznia 2012 r. Sąd Okręgowy oddalił apelację

wnioskodawczyni, aprobując ustalenia faktyczne oraz ocenę prawną Sądu

pierwszej instancji, zgodnie z którą art. 5 ust. 3 ustawy nowelizującej przesądza o

stosowaniu w niniejszej sprawie art. 50 k.r.o. w brzmieniu sprzed nowelizacji. W

tym stanie rzeczy brak podstaw prawnych do zastosowania art. 43 § 2 i 3 k.r.o. Nie

miały zatem znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy wywody wnioskodawczyni, w

których zwalczała ustalenia faktyczne przyjęte przez Sąd pierwszej instancji za

podstawę orzeczenia. Ubocznie tylko Sąd Okręgowy zauważył, że do skutecznego

podważenia tych ustaleń nie wystarczy ogólnikowe stwierdzenie, iż całość

zebranego materiału prowadzi do odmiennych wniosków od wywiedzionych przez

Sąd pierwszej instancji, oraz że okoliczności przytoczone w apelacji nie spełniają

warunku kumulatywnego wystąpienia przesłanek z art. 43 § 2 i 3 k.r.o., gdyż

uczestnikowi

nie

można

postawić

zarzutu

rażącego

lub

uporczywego

nieprzyczyniania się do zwiększenia majątku wspólnego stosownie do posiadanych

możliwości zarobkowych. Dodał jednak, że rozważania te mają jedynie charakter

uzupełniający.

W

skardze

kasacyjnej

od

postanowienia

Sądu

Okręgowego

wnioskodawczyni, powołując się na obie podstawy określone w art. 3983 § 1 k.p.c.,

wniosła o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

W ramach pierwszej podstawy wskazała na naruszenie przepisów art. 43 § 2 i 3

k.r.o. przez ich niezastosowanie, art. 5 ust. 3 ustawy nowelizującej przez przyjęcie,

że do podziału majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej małżeńskiej

po wejściu w życie tej ustawy, mają zastosowanie przepisy dotychczasowe, i art. 5

k.c. przez jego niezastosowanie, mimo że jedynym istotnym składnikiem majątku

istniejącego w chwili ustania wspólności była nieruchomość lokalowa. W ramach

drugiej podstawy podniosła natomiast zarzut obrazy art. 233 § 1 w związku z art.

391 § 1 k.p.c. przez dokonanie sprzecznej z zasadami logiki oraz doświadczenia

życiowego oceny dowodów, a przez to przyjęcie, że mieszkanie, które wniosła do

majątku wspólnego nie przesądza o możliwości ustalenia nierównych udziałów

w majątku wspólnym oraz że uczestnicy w jednakowym stopniu przyczynili się do

powstania majątku wspólnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Spośród zarzutów podniesionych w ramach obu podstaw kasacyjnych

rozważenia w pierwszej kolejności wymaga zarzut obrazy art. 5 ust. 3 ustawy

nowelizującej przez przyjęcie, że żądanie ustalenia nierównych udziałów w majątku

wspólnym, zgłoszone w sprawie o podział majątku wspólnego, podlega ocenie na

podstawie przepisów obowiązujących w czasie zawierania małżeńskiej umowy

majątkowej. Zdaniem skarżącej, przepis ten odnosi się tylko do stosunków

majątkowych między małżonkami, natomiast w niniejszej sprawie należało

zastosować art. 5 ust. 5 pkt 3 ustawy nowelizującej, zgodnie z którym przepisy

dotychczasowe

stosuje

się

do

podziału

majątku

wspólnego

małżonków,

jeżeli wspólność majątkowa małżeńska ustała przed wejściem ustawy w życie,

tj. przed dniem 20 stycznia 2005 r. Ponieważ wspólność majątkowa między

uczestnikami ustała po wejściu w życie ustawy nowelizującej, do żądania ustalenia

nierównych udziałów w majątku wspólnym uczestników należało zastosować

przepisy tej ustawy, a więc dodany nią art. 501 k.r.o., który nie wyłącza

zastosowania art. 43 § 2 i 3 k.r.o.

Poruszony problem dotyczy wykładni przepisów przejściowych zawartych

w art. 5 ustawy nowelizującej, którą dokonano kompleksowej zmiany przepisów

kodeksu

rodzinnego

i

opiekuńczego

w

zakresie

stosunków majątkowych

małżonków. W art. 5 ust. 1 tej ustawy została wyrażona ogólna zasada stosowania

ustawy nowej także do stosunków powstałych przed jej wejściem w życie,

natomiast w przepisach art. 5 ust. 2 – 7 przewidziane zostały wyjątki ograniczające

zakres stosowania tej zasady. Zgodnie z ust. 3 powołanego artykułu, do stosunków

majątkowych małżonków opartych w dniu wejścia w życie ustawy na umowie

majątkowej małżeńskiej stosuje się nadal przepisy obowiązujące w czasie

zawierania umowy. Jednakże strony mogą przez umowę zmienić dotychczasowy

ustrój majątkowy stosowanie do przepisów ustawy. Z kolei według art. 5 ust. 5 pkt

3, przepisy dotychczasowe stosuje się do podziału majątku wspólnego małżonków

i do zwrotu wydatków i nakładów dokonanych z majątku wspólnego na majątek

osobisty lub z majątku osobistego na majątek wspólny, jeżeli wspólność majątkowa

małżeńska ustała przed wejściem w życie ustawy.

Rozstrzygnięcie kwestii, która z przytoczonych regulacji, zawartych w art.

5 ust. 3 i w art. 5 ust. 5 pkt 3 ustawy nowelizującej, powinna znaleźć zastosowanie

do oceny zgłoszonego w niniejszej sprawie żądania ustalenia nierównych udziałów

w majątku wspólnym, wymaga udzielenia odpowiedzi na pytanie, czy żądanie

to wiąże się z postępowaniem o podział majątku wspólnego. Zarówno w stanie

prawnym poprzedzającym wejście w życie ustawy nowelizującej, jak i po tym dniu

kwestia dopuszczalności ustalenia nierównych udziałów w majątku wspólnym była

i nadal jest uregulowana w art. 43 § 2 i 3 k.r.o. Według tych przepisów, które

z dniem 20 stycznia 2005 r. uległy tylko nieznacznej zmianie, z ważnych powodów

każdy z małżonków może żądać, ażeby ustalenie udziałów w majątku wspólnym

nastąpiło z uwzględnieniem stopnia, w którym każdy z nich przyczynił się do

powstania tego majątku (art. 43 § 2 k.r.o.); przy ocenie, w jakim stopniu każdy

z małżonków przyczynił się do powstania majątku wspólnego, uwzględnia się także

nakład osobistej pracy przy wychowaniu dzieci i we wspólnym gospodarstwie

domowym (art. 43 § 3 k.r.o.).

Również pod rządem kodeksu rodzinnego z 1950 r. (Dz.U. Nr 34, poz. 308

ze

zm.)

małżonek

mógł

żądać

pozbawienia

lub

ograniczenia

udziału

współmałżonka w majątku wspólnym (art. 27 k.r.). Przepisy tego kodeksu

oraz ustawy z dnia 27 czerwca 1950 r. o postępowaniu niespornym w sprawach

rodzinnych oraz z zakresu kurateli (Dz.U. Nr 34, poz. 310 ze zm.) nie przewidywały

jednak możliwości dochodzenia tego żądania w postępowaniu niespornym.

Mogło ono

być

dochodzone

wyłącznie

na

drodze

spornej

przez

wytoczenie powództwa.

Od dnia wejścia w życie kodeksu postępowania cywilnego odnośne żądanie

może być natomiast dochodzone także w postępowaniu nieprocesowym.

Zgodnie bowiem z art. 567 § 1 k.p.c., w postępowaniu o podział majątku wspólnego

po ustaniu wspólności majątkowej między małżonkami sąd rozstrzyga także

o żądaniu ustalenia nierównych udziałów małżonków w majątku wspólnym.

Według § 2 tego artykułu, w razie sporu co do ustalenia nierównych udziałów

w majątku wspólnym sąd może orzec o tym postanowieniem wstępnym.

Nie wyłącza to jednak - jak zgodnie przyjmuje się w doktrynie - możliwości

wytoczenia powództwa o ustalenie udziałów w majątku wspólnym na podstawie

art. 43 § 2 k.r.o. i rozstrzygnięcia o tym w procesie wyrokiem.

Unormowanie

podziału

majątku

wspólnego

po

ustaniu

wspólności

majątkowej między małżonkami sprowadza się do podwójnego odesłania.

Artykuł 46 k.r.o. odsyła do przepisów o wspólności majątku spadkowego i o dziale

spadku, a odnoszący się do działu spadku art. 1035 k.c. - do przepisów

o współwłasności w częściach ułamkowych. Podobnie ma się rzecz gdy chodzi

o procedurę, zgodnie bowiem z art. 567 § 3 k.p.c., do postępowania o podział

majątku wspólnego stosuje się odpowiednio przepisy o dziale spadku, a zgodnie

z art. 688 k.p.c., do działu spadku stosuje się odpowiednio przepisy o zniesieniu

współwłasności.

Z przytoczonych unormowań wynika, że żądanie ustalenia nierównych

udziałów w majątku wspólnym nie wiąże się z postępowaniem o podział majątku

wspólnego. Nie ma zatem racji skarżąca wywodząc, że żądania tego dotyczył art. 5

ust. 5 pkt 3 ustawy nowelizującej. Sądy orzekające prawidłowo przyjęły, że, zgodnie

z regulacją intertemporalną zawartą w art. 5 ust. 3 ustawy nowelizującej,

do stosunków majątkowych uczestników stosuje się przepisy kodeksu rodzinnego

i opiekuńczego w brzmieniu sprzed wejścia w życie ustawy nowelizującej.

Art. 50 pkt 2 k.r.o. wówczas stanowił, że, jeżeli małżonkowie włączyli do

wspólności przedmioty majątkowe, które przy wspólności ustawowej należałyby do

ich majątków odrębnych, udziały małżonków w majątku wspólnym w chwili ustania

wspólności są równe, chyba że umówiono się inaczej. Na gruncie tego przepisu

w doktrynie powstał spór co do tego, czy małżonkom przysługuje przewidziane

w art. 43 § 2 k.r.o. prawo żądania, ażeby – z ważnych powodów – ustalenie

udziałów w majątku wspólnym nastąpiło z uwzględnieniem stopnia, w którym każdy

z nich przyczynił się do powstania tego majątku. W kwestii tej prezentowane były

dwa

różne

zapatrywania. Według

jednego,

małżonkom

prawo

takie

nie

przysługiwało. Zwolennicy tego poglądu podkreślali, że skoro małżonkowie

zdecydowali się włączyć do wspólności przedmioty, które przy wspólności

ustawowej należałyby do ich majątków odrębnych, nieaktualne stało się

przewidziane w art. 43 § 2 k.r.o. kryterium, polegające na ocenie stopnia

przyczynienia się każdego z małżonków do powstania wspólnego majątku.

W zamian za to ustawodawca w art. 50 pkt 2 k.r.o. przyznał małżonkom prawo

określenia w majątkowej umowie małżeńskiej innego stosunku wzajemnego

udziałów w majątku wspólnym w chwili ustania wspólności. Niemożność sądowego

ustalenia nierówności udziałów została tu więc zastąpiona możnością umownego

ich określenia na wypadek ustania wspólności. Według przeciwnego poglądu,

odnośne prawo przysługiwało także w wypadku przyjęcia przez małżonków

rozszerzonej wspólności majątkowej nawet z określeniem w umowie majątkowej

małżeńskiej nierównych udziałów w majątku wspólnym w chwili ustania wspólności.

Zwolennicy tego zapatrywania podkreślali, że od czasu zawarcia małżeńskiej

umowy majątkowej do chwili ustania wspólności upływa z reguły dłuższy okres,

w związku z czym wysokość udziałów określona w umowie może być zupełnie

niewłaściwa w chwili ustania wspólności.

W postanowieniu z dnia 6 czerwca 2000 r., I CKN 16/00 (nie publ.),

Sąd Najwyższy opowiedział się za niemożnością sądowego ustalenia nierówności

udziałów, stwierdzając, że powtórzenie w art. 50 pkt 2 k.r.o. - mimo odesłania z art.

48 k.r.o. – zasady wyrażonej w art. 43 § 1 k.r.o. wskazuje, iż wolą ustawodawcy

było pozostawienie umowie stron określenia ich udziałów na wypadek ustania

wspólności. Przeczyłoby temu odpowiednie stosowanie w to miejsce możliwości

przewidzianej dla wspólności ustawowej w art. 43 § 2 i 3 k.r.o.

Podejmując to zagadnienie trzeba zauważyć, że dyrektywy wykładni

systemowej przemawiają za trafnością drugiego z prezentowanych poglądów, który

nota bene dominował w nauce prawa. Przed wejściem w życie ustawy

nowelizującej art. 48 k.r.o. stanowił, że do wspólności umownej stosuje się

odpowiednio przepisy o wspólności ustawowej z zachowaniem przepisów

poniższych. Z kolei zgodnie z art. 50 pkt 2 k.r.o., małżonkowie, którzy przyjęli ustrój

wspólności rozszerzonej, mogli postanowić, że z chwilą ustania wspólności ich

udziały w majątku wspólnym nie będą równe. Odpowiednie postanowienie

małżeńskiej umowy majątkowej miało w takim wypadku zastosowanie zamiast

przepisu art. 43 § 1 k.r.o., co nie oznaczało jednak, że postanowienie to wyłączało

odpowiednie stosowanie art. 43 § 2 i 3 k.r.o. Do identycznego wniosku prowadzą

dyrektywy wykładni funkcjonalnej, trzeba bowiem uwzględnić, że w okresie, jaki

upływa

między

zawarciem

umowy

majątkowej

a

ustaniem

wspólności,

w stosunkach osobistych i majątkowych między małżonkami mogą nastąpić istotne

zmiany. Nie można wymagać, aby małżonkowie już w chwili zawierania umowy

majątkowej przewidywali, który z nich w przyszłości nie będzie należycie

przyczyniać się do powstania majątku wspólnego. Może się zdarzyć

–

na co zwracano uwagę w doktrynie – że po zawarciu umowy majątkowej

ustanawiającej nierówne udziały jeden z małżonków rażąco narusza swoje

obowiązki względem drugiego małżonka, nie przyczynia się do powstania

wspólnego

majątku

i

swoim

postępowaniem

doprowadza

do

rozwodu.

W takich sytuacjach nie do przyjęcia byłoby zachowanie przez tego małżonka

korzyści przypadających mu na podstawie małżeńskiej umowy majątkowej.

Fakt zawarcia umowy

o

przyjęciu

rozszerzonej

wspólności

majątkowej

z określeniem nierównych udziałów w majątku wspólnym nie powinien w żadnym

razie odbijać się niekorzystnie na późniejszej sytuacji prawnej małżonka. Do takich

wniosków doszedł niewątpliwie sam ustawodawca, skoro w ustawie nowelizującej

wprowadził do kodeksu rodzinnego i opiekuńczego art. 501 k.r.o., w którym wprost

odesłał do stosowania art. 43 § 2 i 3 k.r.o. Wszystko to przemawia na rzecz tezy,

że jeżeli przed wejściem w życie ustawy nowelizującej stosunki majątkowe

małżonków

oparte

były

na

umowie

rozszerzającej

wspólność

ustawową,

stosowanie art. 43 § 2 i 3 k.r.o. nie było wyłączone, bez względu na to, czy

małżonkowie skorzystali, czy nie skorzystali z możliwości określenia nierównych

udziałów w majątku wspólnym.

Z tych względów skład orzekający Sądu Najwyższego nie podziela

stanowiska wyrażonego w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 6 czerwca

2000 r., I CKN 16/00. Stanowisko to nie zostało zresztą poparte szerszą

argumentacją.

Skoro Sąd Okręgowy wyszedł z odmiennego założenia, zarzut naruszenia

art. 43 § 2 k.r.o. przez przyjęcie, że przepis ten nie ma w sprawie zastosowania,

trzeba uznać za zasadny. Sąd Okręgowy stwierdził wprawdzie, że nawet przy

przyjęciu dopuszczalności stosowania tego przepisu żądanie ustalenia nierównych

udziałów jest nieuzasadnione, lecz rozważania te miały jedynie charakter uboczny

i nie zostały poprzedzone dokonaniem niezbędnych ustaleń zarówno co do składu

majątku wspólnego, jak i przesłanek określonych w art. 43 § 2 i 3 k.r.o.

W tym stanie rzeczy rozważanie zarzutu naruszenia art. 5 k.c. trzeba uznać za

przedwczesne. Można jedynie przypomnieć, że warunkiem ustalenia nierównych

udziałów jest łączne spełnienie dwóch przesłanek, tzn. istnienia ważnych powodów

oraz przyczynienia się do powstania majątku wspólnego w różnym stopniu.

Przez ważne powody w orzecznictwie rozumie się takie okoliczności, które

oceniane z punktu widzenia zasad współżycia społecznego sprzeciwiają się

przyznaniu jednemu z małżonków korzyści z tej części majątku wspólnego,

do powstania której ten małżonek się nie przyczynił. Przy ocenie istnienia ważnych

powodów należy zatem mieć na względzie całokształt postępowania małżonków

w czasie trwania wspólności majątkowej w zakresie wykonywania ciążących

na nich obowiązków względem rodziny, którą przez swój związek założyli

(zob. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 28 kwietnia 1972 r., III CRN 626/71,

nie publ., z dnia 30 listopada 1972 r., III CRN 235/72, OSNCP 1973, nr 10,

poz. 174, z dnia 26 listopada 1973 r., III CRN 227/73, OSNCP 1974, nr 11, poz. 89,

z dnia 5 października 1974 r., III CRN 190/74, nie publ., z dnia 2 października

1997 r., II CKN 348/97, nie publ., z dnia 25 lipca 2000 r., III CKN 932/98, nie publ.

i z dnia 21 listopada 2002 r., III CKN 1018/00, nie publ.).

Na koniec trzeba dodać, że podniesiony przez skarżącą zarzut naruszenia

art. 233 § 1 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. przez dokonanie oceny dowodów

sprzecznej z zasadami logiki i doświadczenia życiowego nie mógł odnieść

zamierzonego skutku, gdyż podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty

dotyczące oceny dowodów (art. 3983 § 3 k.p.c.).

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 § 1 i art. 108 § 2

w związku z art. 39821 k.p.c. uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę

Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania kasacyjnego.

jw