Supreme Court partially allowed mutual claim for statutory interest, overturning appellate court's dismissal due to insurer's negligence.

Sygn. akt II CSK 257/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 18 listopada 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący)

SSN Grzegorz Misiurek (sprawozdawca)

SSN Barbara Myszka

w sprawie z powództwa wzajemnego P.B.

przeciwko W. Spółce Akcyjnej

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 18 listopada 2009 r.,

skargi kasacyjnej powoda

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 13 lutego 2008 r., sygn. akt [...],

uchyla zaskarżony wyrok w części oddalającej powództwo

w zakresie żądania zasądzenia odsetek ustawowych za okres do

dnia 6 lipca 2007 r. (pkt I ppkt 2), oddalającej apelację (pkt II)

oraz orzekającej o kosztach postępowania apelacyjnego (pkt III)

i w tym zakresie przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego

rozpoznania

i

rozstrzygnięcia

o kosztach

postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

P.B. w pozwie wzajemnym przeciwko W.

S.A. domagał się zasądzenie

kwoty 988.969,75 zł tytułem odszkodowania za skradziony towar, który objęty był

ochroną ubezpieczeniową. Kwota ta stanowiła różnicę między szkodą powstałą

w skutek kradzieży z włamaniem (1.000.000,00 zł), a dochodzoną w pozwie

głównym wierzytelnością ubezpieczyciela z tytułu nie zapłaconych składek

ubezpieczeniowych (11.030,25 zł). Powód wzajemny wniósł również o zasądzenie

ustawowych odsetek od dochodzonej należności za okres od dnia 14 grudnia

2001 r., tj. od chwili, kiedy pozwany wzajemny poinformował go na piśmie

o zakończeniu postępowania likwidacyjnego i odmowie wypłaty odszkodowania.

Sąd Okręgowy w P. wyrokiem z dnia 6 lipca 2007 r. uwzględnił w całości

powództwo główne W. S.A. i oddalił powództwo wzajemne P.B. W uzasadnieniu

wskazał, że o oddaleniu powództwa wzajemnego zadecydowało nie wykazanie

przez powoda wzajemnego faktu poniesienia szkody i jej wysokości. Z tego też

względu Sąd Okręgowy uznał za zbędne badanie wpływu zaniechania obowiązku

powoda wzajemnego prowadzenia dokumentacji - zgodnie z wymogami ustawy

o rachunkowości - na ustalenie okoliczności powstania szkody i jej rozmiaru.

W konsekwencji zaś stwierdził, że w oparciu o przedstawione przez powoda

wzajemnego dowody nie sposób ustalić, czy poniósł on szkodę i w jakiej wysokości.

Sąd Apelacyjny, na skutek apelacji powoda wzajemnego, wyrokiem z dnia

13 lutego 2008 r. zmienił wyrok Sądu Okręgowego w ten sposób, że uwzględnił

powództwo wzajemne w zakresie należności głównej i ustawowych odsetek od dnia

6 lipca 2007 r., a w pozostałym zakresie powództwo to oraz apelację oddalił.

Sąd Apelacyjny uznał, że powód wzajemny w dostateczny sposób wykazał

wysokość

szkody,

a

uchybienia

w prowadzeniu

dokumentacji

księgowej,

w szczególności brak sporządzenia inwentaryzacji przyjętego towaru, nie miały

w tym zakresie istotnego znaczenia. Podkreślił też, że pozwany ubezpieczyciel

nigdy w toku procesu nie kwestionował faktu włamania i kradzieży towaru, ani jego

wartości. Cały towar przyjęty w komis przez powoda wzajemnego został

przekazany do jego magazynu, a z dokumentów potwierdzających jego wydanie

wynika jednoznacznie ilość i wartość poszczególnych pozycji. W magazynie,

w którym składowano skradzione rzeczy, nie było innego towaru, przy czym przed

dokonaniem kradzieży nie było obrotu magazynowego.

Sąd Apelacyjny nie podzielił też wątpliwości Sądu Okręgowego, co do

rzetelności dat podanych w dowodach wydania towaru. Stwierdził, że daty wpisane

przy podpisie powoda wzajemnego oznaczają rzeczywiste daty przyjęcia

i przeliczenia towaru w magazynie. W konsekwencji przyjął, że inne mogły być daty

sporządzenia

dokumentów

wydania

towaru

do

magazynu,

a

inne

jego

rzeczywistego przyjęcia i przeliczenia.

Uzasadniając rozstrzygnięcie w zakresie daty, od której należy naliczać

odsetki za opóźnienie, Sąd Apelacyjny wskazał, że ubezpieczyciel nie mógł

w terminie trzydziestu dni od daty zawiadomienia o szkodzie ustalić wysokości

świadczenia na podstawie przedłożonej przez pozwanego dokumentacji. Dopiero

w toku postępowania sądowego, po przeprowadzeniu dowodów z zeznań

świadków i przesłuchania powoda wzajemnego, w połączeniu z przedłożonymi

dokumentami, możliwe było ustalenie wysokości odszkodowania (art. 817 § 2 k.c.).

Zaznaczył, że nastąpiło to na ostatniej rozprawie w dniu 29 czerwca 2007 r.,

po której zapadł wyrok Sądu pierwszej instancji. Zadecydowało to o oddaleniu

powództwa w zakresie żądania odsetek za okres od 14 grudnia 2001 r. do 5 lipca

2007 r.

W skardze kasacyjnej skierowanej przeciwko rozstrzygnięciu oddalającemu

żądanie

zasądzenia

odszkodowania

powód

dalszych

wzajemny

ustawowych

odsetek

zarzucił

naruszenie

od

zasądzonego

przepisów

prawa

materialnego tj. art. 817 § 1 i 2 k.c., art. 481 k.c. w zw. z art. 455 i art. 817 k.c.,

art. 6 k.c., art. 355 § 2, art. 65 § 2 k.c. i art. 16 ustawy z dnia 22 maja 2003 r.

o działalności ubezpieczeniowej (Dz. U. Nr 123, poz. 1151 z późn. zm.) oraz

postanowień ogólnych warunków ubezpieczenia stosowanych przez pozwanego

ubezpieczyciela. Wniósł o uchylenie wyroku w zaskarżonej części i przekazanie

w tym zakresie sprawy do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania kasacyjnego, bądź też o uchylenie wyroku w zaskarżonej części

i orzeczenie co istoty sprawy przez zasądzenie od wzajemnie pozwanego na jego

rzecz kwoty 741.720,54 zł tytułem odsetek ustawowych za czas opóźnienia

w wypłacie odszkodowania, obejmujący okres od 14 grudnia 2001 r. do 5 lipca

2007 r., z dalszymi odsetkami ustawowymi liczonymi od wymienionej kwoty

począwszy od dnia 9 czerwca 2008 r., tj. od dnia złożenia skargi kasacyjnej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skardze kasacyjnej nie można odmówić słuszności.

Świadczenie ubezpieczyciela polegające na zapłacie odszkodowania jest

uzależnione od zajścia przewidzianego w umowie wypadku (art. 805 § 1 i 2 pkt 1

k.c.). Ubezpieczyciel obowiązany jest spełnić świadczenie w terminie trzydziestu

dni, licząc od daty otrzymania zawiadomienia o wypadku (art. 817 § 1 k.c.).

Świadczenie ubezpieczyciela ma zatem charakter terminowy. Gdy wyjaśnienie

w powyższym terminie okoliczności koniecznych do ustalenia odpowiedzialności

ubezpieczyciela, albo wysokości świadczenia okaże się niemożliwe, świadczenie

powinno zostać spełnione w ciągu 14 dni od dnia, w którym przy zachowaniu

należytej staranności wyjaśnienie tych okoliczności było możliwe (art. 817 § 2 k.c.).

Oznacza to, że spełnienie świadczenia w terminie późniejszym może być

usprawiedliwione jedynie wówczas, gdy ubezpieczyciel powoła się na istnienie

przeszkód w postaci niemożliwości wyjaśnienia okoliczności koniecznych do

ustalenia

odpowiedzialności,

podejmowanych

ze

albo

szczególną

wysokości

świadczenia,

mimo

starannością.

Okoliczności

te

działań

podlegają

indywidualnej ocenie w realiach konkretnej sprawy. Nie wykazanie ich świadczy

o popadnięciu ubezpieczyciela w opóźnienie ze spełnieniem świadczenia. Skutki

opóźnienia określone są m.in. w art. 481 § 1 k.c. i obligują dłużnika do zapłaty

odsetek. Nie jest przy tym istotne, czy powodem nie zapłacenia należnej sumy były

okoliczności, za które dłużnik ponosi odpowiedzialność i czy wierzyciel poniósł

jakąkolwiek szkodę. Ustawodawca zastrzegł jednocześnie, że bezsporną część

świadczenia ubezpieczyciel powinien spełnić w terminie trzydziestu dni od daty

otrzymania zawiadomienia o wypadku (art. 817 § 2 k.c.), a umowa ubezpieczenia

lub ogólne warunki ubezpieczenia mogą zawierać korzystniejsze postanowienia dla

uprawnionego (art. 817 § 3 k.c.). Należy podkreślić, że art. 817 § 2 k.c. jako wyjątek

od zasady ogólnej, powinien być interpretowany ściśle.

Ustanawiając krótki termin spełnienia świadczenia ustawodawca wskazał na

konieczność szybkiej i efektywnej likwidację szkody ubezpieczeniowej. Wymóg ten

odnosi się także do sytuacji określonej w art. 817 § 2 k.c., a więc przypadku,

w którym zachodzi konieczność przedłużenia postępowania likwidacyjnego. Po

otrzymaniu zawiadomienia o wypadku ubezpieczyciel – jako profesjonalista

korzystający

z

wyspecjalizowanej

kadry

i

w

razie

potrzeby

z

pomocy

rzeczoznawców (art. 355 § 2 k.c.) – obowiązany jest do ustalenia przesłanek swojej

odpowiedzialności, czyli samodzielnego i aktywnego wyjaśnienia okoliczności

wypadku oraz wysokości powstałej szkody. Obowiązku tego nie może przerzucić

na inne podmioty, w tym uprawnionego do odszkodowania. Nie może też

wyczekiwać

na

prawomocne

rozstrzygnięcie

sądu.

Bierne

oczekiwanie

ubezpieczyciela na wynik toczącego się procesu naraża go na ryzyko popadnięcia

w opóźnienie lub zwłokę w spełnieniu świadczenia odszkodowawczego. Rolą sądu

w ewentualnym procesie może być jedynie kontrola prawidłowości ustalenia przez

ubezpieczyciela wysokości odszkodowania (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia

10 stycznia 2000 r., III CKN 1105/98, OSNC 2000, nr 7-8, poz. 134, z dnia

19 września 2002 r. V CKN 1134/2000, niepubl. i z dnia 15 lipca 2004 r., V CK

640/03, niepubl).

Szczegółowe obowiązki zakładu ubezpieczeń po otrzymaniu zawiadomienia

o zajściu zdarzenia losowego objętego ochroną ubezpieczeniową określa art. 16

ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o działalności ubezpieczeniowej (Dz. U. Nr 123,

poz. 1151 z późn. zm.). W judykaturze podkreśla się, że unormowania tej ustawy

nie odnoszą się do procesu cywilnego, lecz do postępowania likwidacyjnego, które

z założenia nie jest postępowaniem spornym, w jakim mógłby funkcjonować ciężar

dowodu w rozumieniu art. 6 k.c. (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia

22 lipca 2005 r., III CZP 49/05, niepubl.).

Sąd Apelacyjny zasądził odsetki od pozwanego ubezpieczyciela na rzecz

powoda od dnia 6 lipca 2007 r., a nie od daty zakończenia postępowania

likwidacyjnego, uznając, że wyjaśnienie okoliczności koniecznych do ustalenia

wysokości odszkodowania nie było możliwe w terminie trzydziestu dni od daty

zawiadomienia o szkodzie. Stwierdził, że dopiero w toku postępowania sądowego

w oparciu o dokumentację złożoną przez poszkodowanego, zeznania świadków

oraz wyjaśnienia samego powoda wzajemnego możliwe było ustalenie wysokości

odszkodowania.

Motywy te nie wyjaśniają, dlaczego dopiero na etapie postępowania

sądowego stało się możliwe ustalenie wysokości świadczenia ubezpieczyciela. Nie

wynika z nich, co istotnego w kwestii ustalenia wysokości odszkodowania wniosły

zeznania

świadków

i

wyjaśnienia

powoda,

w

jakim

zakresie

uzupełniły

zgromadzony wcześniej materiał dowodowy w postaci przedłożonej przez powoda

dokumentacji. Nie wskazują też, czy do złożenia wyjaśnień przez poszkodowanego

oraz

świadków

nie

mogło

dojść

w

toku

przedsądowego

postępowania

likwidacyjnego. W istocie zatem Sąd Apelacyjny uchylił się od – przewidzianej

w art. 817 § 2 k.c. – oceny, czy w toku postępowania likwidacyjnego ubezpieczyciel

dochował należytej staranności i rzetelności w zakresie ustalenia wysokości

świadczenia.

Powyższe świadczy o niewłaściwym zastosowaniu wskazanych przez

skarżącego przepisów prawa materialnego. Ratio legis art. 817 k.c. oraz sens

sformułowanych na jego podstawie postanowień zawartych w ogólnych warunkach

ubezpieczenia opiera się na uprawnieniu do wstrzymania wypłaty odszkodowania

w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją niejasności odnoszące się do samej

odpowiedzialności ubezpieczyciela albo wysokości szkody. W sytuacji tej dochodzi

do kolizji dwóch interesów – poszkodowanego oraz ubezpieczyciela, stąd ocena

przyczyn niezachowania przez zakład ubezpieczeń (profesjonalistę) terminu

przewidzianego w art. 817 § 1 k.c. powinna być staranna i pogłębiona. Sąd musi

ocenić, czy ubezpieczyciel przeprowadził postępowanie likwidacyjne w niezbędnym

zakresie bez nieuzasadnionej zwłoki, z uwzględnieniem interesu wierzyciela

(art. 354 § 1 k.c. i art. 355 § 2 k.c.). Stwierdzenie, że ubezpieczyciel uchyla się od

spełnienia świadczenia oznacza, że umowa ubezpieczenia nie spełnia swej funkcji

ochronnej. Takie działanie ubezpieczyciela stanowi akt nielojalności i złej wiary,

przez co nie może korzystać z ochrony prawnej (por. wyrok Sądu Najwyższego

z dnia 26 stycznia 2006 r., V CSK 90/05, niepubl.).

Stanowisko

Sądu

Apelacyjnego

w

kwestii

należnych

powodowi

wzajemnemu odsetek za opóźnienia wypłaty odszkodowania jest niekonsekwentne.

Sąd Apelacyjny wyjaśniając, dlaczego nie przyjął daty zakończenia postępowania

likwidacyjnego jako daty, od której należy naliczyć te odsetki, wskazał, że wysokość

odszkodowania można było ustalić dopiero w toku procesu na podstawie

osobowych źródeł dowodowych. Jednocześnie, uzasadniając zmianę wyroku Sądu

Okręgowego przez zasądzenie od pozwanego ubezpieczyciela na rzecz powoda

dochodzonego odszkodowania stwierdził, że powód wzajemny w dostateczny

sposób wykazał wysokość szkody, a pozwany nigdy nie kwestionował wartości

skradzionego towaru. Podkreślił przy tym, że uchybienie obowiązkowi prowadzenia

ksiąg rachunkowych zgodnie z ustawą o rachunkowości nie miało wpływu na

ustalenie wysokości odszkodowania, a tym samym nie uprawniało pozwanego

wzajemnego do odmowy wypłaty odszkodowania. Tym samym Sąd Apelacyjny –

jak słusznie podniósł skarżący – z jednej strony stwierdził, że ubezpieczyciel nie

miał podstaw do kwestionowania prawa poszkodowanego do żądania zapłaty

odszkodowania, z drugiej zaś strony całym ryzykiem i konsekwencjami błędu

ubezpieczyciela obarczył tegoż poszkodowanego, odmawiając mu prawa do

odsetek za okres od dnia 14 grudnia 2001 r. Rozumowania tego nie można

zaaprobować.

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 § 1, k.p.c. orzekł jak

w sentencji.