II CSK 25/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 25/11

POSTANOWIENIE

Dnia 15 września 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Grzegorz Misiurek (przewodniczący)

SSN Wojciech Katner (sprawozdawca)

SSN Anna Kozłowska

w sprawie z wniosku A. B. i innych,

przy uczestnictwie Gminy D.

o stwierdzenie zasiedzenia nieruchomości,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 15 września 2011 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawców M. J. i G. J.

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 11 czerwca 2010 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę do

ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu, pozostawiając

temu

Sądowi

rozstrzygnięcie

kasacyjnego.

Uzasadnienie

o

kosztach

postępowania

Postanowieniem z dnia 11 czerwca 2010 roku Sąd Okręgowy, na skutek

apelacji uczestniczki postępowania Gminy D. od postanowienia Sądu Rejonowego

z dnia 23 września 2009 roku, w sprawie z wniosku A. B., J. D., K. D., N. K., H. S.,

L. S., A. S., M. J. i G. J. o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości przez

zasiedzenie, zmienił zaskarżone postanowienie w ten sposób, że wniosek oddalił i

orzekł o kosztach postępowania za obie instancje. Sąd Okręgowy ustalił inną datę,

niż Sąd pierwszej instancji, w której mogłoby ewentualnie nastąpić zasiedzenie, a

ponadto

stwierdził

brak

samoistnego

posiadania

nieruchomości

przez

Okręgowego

wnieśli

wnioskodawców.

Skargę

kasacyjną

od

postanowienia

Sądu

wnioskodawcy M. J. i G. J. Zarzucili zaskarżonemu postanowieniu naruszenie

przepisów postępowania, tj. art. 523 zdanie drugie k.p.c. i art. 18 ust. 1 w związku z

art. 5 ust. 1 ustawy z 1990 r. – Przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie

terytorialnym i pracownikach samorządowych (Dz. U. Nr 32, poz. 191 ze zm., dalej

jako „ustawa z 1990 roku”) przez ich niezastosowanie, polegające na przyjęciu, że

w sprawie o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości przez zasiedzenie

niewątpliwie nie nastąpiła zmiana okoliczności, pomimo że decyzja wojewody w

sprawie

stwierdzenia

nabycia

przez

gminę

z

mocy

prawa

mienia

ogólnonarodowego ma deklaratoryjny charakter i stanowi jedyny dowód nabycia

mienia, a jej brak uniemożliwia skuteczne powoływanie się przez gminę na to

nabycie. W zakresie zarzutów naruszenie prawa materialnego, skarżący powołali

się na niewłaściwe zastosowanie art. 339 w związku z art. 336 i 140 k.c. oraz

pominięcie przez Sąd art. 172 § 1 k.c. przy rozstrzyganiu sprawy, natomiast

przyjęcie, że posiadanie wnioskodawców nie może być zakwalifikowane jako

samoistne, z uwagi na treść zeznań wnioskodawców, w których wskazali, że

władali przedmiotowymi działkami jak użytkownicy wieczyści. Skarżący wnieśli

o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania, ewentualnie jego uchylenie i orzeczenie co do istoty

sprawy przez stwierdzenie zasiedzenia nieruchomości na rzecz wnioskodawców,

w obu przypadkach z rozstrzygnięciem o kosztach postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skargę kasacyjną jako uzasadnioną w zakresie zarzutów naruszenia prawa

procesowego i prawa materialnego należało uwzględnić i w konsekwencji uchylić

postanowienie Sądu drugiej instancji i przekazać sprawę do ponownego

rozpoznania.

W pierwszej kolejności rozważenia wymagały zarzuty podniesione w ramach

drugiej podstawy kasacyjnej, bowiem kontrola prawidłowości zastosowania oraz

wykładni prawa materialnego może być dokonana jedynie na podstawie prawidłowo

ustalonego stanu faktycznego. Skarżący zarzucili naruszenie art. 523 zdanie drugie

k.p.c. i art. 18 ust. 1 w związku z art. 5 ust. 1 ustawy z 1990 roku przez ich

niezastosowanie. Sąd drugiej instancji podniósł, iż wniosek o stwierdzenie nabycia

własności nieruchomości przez zasiedzenie w zakresie działek powstałych

z podziału działki nr 512/5 oraz co do działki nr 511/2 jest bezzasadny w świetle

art. 523 zdanie drugie k.p.c. W ocenie Sądu Okręgowego zasiedzenie

nieruchomości w niniejszej sprawie mogłoby nastąpić jedynie w dacie 27 maja

2005 roku, zatem nie wystąpiła zmiana okoliczności sprawy, uzasadniana jedynie

wnioskiem o stwierdzenie zasiedzenia w innej dacie, tj. w dniu 1 października

2005 roku.

Zgodnie z art. 523 k.p.c. prawomocne postanowienie orzekające co do istoty

sprawy nie może być zmienione ani uchylone, chyba że przepis szczególny stanowi

inaczej; prawomocne postanowienie oddalające wniosek sąd może zmienić w razie

zmiany okoliczności sprawy. W judykaturze słusznie wskazuje się, że przez pojęcie

„okoliczności sprawy" należy rozumieć stan faktyczny decydujący o oddaleniu

wniosku, (zob. postanowienie SN z dnia 21 marca 1973 r., III CRN 429/72, OSPiKA

1973, Nr 10, poz. 196; postanowienie SN z dnia 22 stycznia 2003 r., IV CKN

1689/00, niepubl.; postanowienie SN z dnia 21 sierpnia 2008 r., IV CSK 231/08,

niepubl.).

W rozpoznawanej sprawie skarżący zasadnie podnoszą, że nie wystąpił stan

powagi rzeczy osądzonej i zaszły podstawy do zastosowania art. 523 zdanie drugie

k.p.c. W sprawie toczącej się pod sygnaturą akt I Ns 292/00, zakresem podstawy

faktycznej wniosku o stwierdzenie nabycia własności działek objęte były przesłanki

zasiedzenia w dobrej wierze, natomiast aktualnie w sprawie I Ns 184/07,

wnioskodawcy domagali się stwierdzenia zasiedzenia w złej wierze. W zależności

od tego, czy wnioskodawcy powołują się na zasiedzenie w złej, czy w dobrej wierze

kształtowana jest podstawa faktyczna żądania. Należy więc podzielić stanowisko,

że z istoty dobrej lub złej wiary wynika możliwość różnej oceny stanu faktycznego,

gdyż pojęcie te nie mogą być rozważane w oderwaniu od konkretnej sprawy

i oceniane

raz

na

zawsze

i

w

jednakowy

sposób,

według

schematu

o bezwzględnym znaczeniu, (por. postanowienie SN z dnia 10 października

2007 r., I CSK 231/07, niepubl.). To wymaga też wskazania, że granice

przedmiotowe powagi rzeczy osądzonej określa nie tylko przedmiot, ale i podstawa

rozstrzygnięcia sądu. Stan powagi rzeczy osądzonej (rei iudicatae) zachodzi

wówczas, gdy w sprawie już prawomocnie rozstrzygniętej oraz w sprawie będącej

przedmiotem osądu zachodzi tożsamość obu wymienionych elementów. Do

uznania tożsamości porównywanych roszczeń wymagane jest stwierdzenie, że

oparte one zostały na jednakowej podstawie faktycznej i prawnej. Stan taki nie

będzie występował w sytuacji, gdy uległy zmianie okoliczności, które legły

u podstaw rozstrzygnięcia o wcześniej zgłoszonym roszczeniu. Powyższe

rozważania prowadzą do wniosku, że powaga rzeczy osądzonej nie sięga dalej niż

do zmiany podstawy faktycznej, która stanowiła przedmiot orzekania w poprzednim

postępowaniu w sprawie o zasiedzenie. Zmiana okoliczności faktycznych otwiera

przed stroną możliwość wyboru drogi przewidzianej w art. 523 k.p.c. lub wszczęcia

nowego postępowania (por. postanowienie SN z dnia 10 września 2009 r., V CSK

78/09, niepubl.). Wobec tego, Sąd Okręgowy przy ponownym rozpoznaniu sprawy

powinien ponownie zbadać, czy w niniejszej sprawie zachodzą podstawy do

zastosowania art. 523 k.p.c.

Jako zasadny należało ocenić także zarzut naruszenia przez Sąd drugiej

instancji art. 18 ust. 1 w związku z art. 5 ust. 1 ustawy z 1990 r. Skarżący trafnie

podnieśli, że uczestniczka postępowania – Gmina D. nie przedstawiła tytułu

wskazującego na nabycie przez nią działek nr 511/2 i 511/1, zaś powoływała się

jedynie na przejęcie własności nieruchomości Skarbu Państwa z mocy prawa

z dniem 27 maja 1990 r. Sąd Najwyższy podziela stanowisko, że na podstawie

art. 18 ust. 1 w związku z art. 5 ust. 1 ustawy z 1990 r. wojewoda wydaje decyzję

w sprawie

stwierdzenia

nabycia

przez

gminę

z

mocy

prawa

mienia

ogólnonarodowego, która jest wiążąca także w postępowaniu sądowym. Decyzja ta

ma wprawdzie charakter deklaratoryjny, ale stanowi jedyny dowód nabycia mienia.

Wynika stąd, że brak decyzji, co do zasady uniemożliwia skuteczne powoływanie

się na tytuł własności (por. postanowienie SN z dnia 24 lutego 2010 r., III CSK

144/09, niepubl.). W tym kontekście, Sąd Okręgowy powinien ponownie

przeanalizować treść decyzji z dnia 20 czerwca 1997 r. i ustalić, jakie działki

zostały objęte przedmiotową decyzją i w dalszej konsekwencji ocenić, czy

uczestniczka postępowania Gmina D. mogła skutecznie powoływać się w toku

postępowania

o

stwierdzenie

zasiedzenia

na

nabycie

przedmiotowych

nieruchomości oraz wywieść z tych ustaleń dalsze konsekwencje prawne.

Zasadne

jest

podniesienie

w

skardze

zarzutu

naruszenia

prawa

materialnego. Sąd drugiej instancji poczynił ogólną konstatację, iż posiadanie jakie

sprawowali wnioskodawcy w stosunku do wszystkich nieruchomości objętych

wnioskiem o zasiedzenie nie może być zakwalifikowane jako samoistne. Powyższą

ocenę prawną Sąd Okręgowy oparł o treść zeznań wnioskodawców, którzy

wskazali, że traktowali przedmiotowe nieruchomości jako całość, z nabytymi przez

nich lub przez ich poprzedników prawnych, prawami użytkowania wieczystego

działek siedliskowych. Sąd drugiej instancji nie rozważył jednak wystarczająco

znaczenia, które w sprawie mogła mieć podnoszona przez wnioskodawców ich

wola władania rzeczą dla siebie, tak jak właścicieli. O tym, czy posiadanie jest

samoistne, a tylko takie może prowadzić do zasiedzenia, rozstrzyga stan woli

posiadacza i jej uzewnętrznienie. Posiadacz, który wie, że nie jest właścicielem, ale

chce posiadać nieruchomość tak jak właściciel i wolę swoją manifestuje, jest

traktowany jako posiadacze samoistny (por. postanowienie SN z dnia 5 czerwca

2009 r., I CSK 430/08, niepubl.). W powołanym orzeczeniu, Sąd Najwyższy

słusznie uznał także, że nawet w sytuacji, w której samoistny posiadacz w złej

wierze zwraca się do właściciela lub innej osoby, którą uważa za właściciela,

z ofertą nabycia własności tej rzeczy w drodze umowy, jego posiadanie nie jest

pozbawione przymiotu samoistności, chyba że z innych okoliczności wynika, że

rezygnuje z samodzielnego i niezależnego od woli innej osoby władania rzeczą (tak

też SN w postanowieniu z dnia 28 kwietnia 1999 r., I CKN 430/98, OSNC 1999,

Nr 11, poz. 198). Dodać należy, że wola wyrażana przez posiadacza może nie

mieć żadnych podstaw faktycznych, ze względu na zachowanie podmiotu,

mającego tytuł do rzeczy i manifestującego swoją wolę jego wykonywania.

W świetle przywołanych poglądów orzecznictwa, które Sąd Najwyższy w obecnym

składzie podziela oraz zaprezentowanego stanowiska należało uznać, że

zaskarżone postanowienie narusza powołane w skardze kasacyjnej przepisy prawa

materialnego, na skutek niedostatecznego zbadania wskazanej przesłanki

posiadania samoistnego. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy, Sąd Okręgowy

dokonując

oceny

wnioskodawców,

charakteru

powinien

prawnego

wziąć

pod

posiadania

nieruchomości

uwagę

tylko

nie

treść

przez

zeznań

wnioskodawców, którzy mogli nie rozumieć znaczenia prawnego terminu

„użytkowanie wieczyste", ale także inne okoliczności faktyczne, z których może

wynikać samoistny charakter posiadania nieruchomości.

Z tych względów na podstawie art. 39815 § 1 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. Sąd

Najwyższy uwzględnił skargę kasacyjną, orzekając o kosztach postępowania

kasacyjnego na podstawie art. 108 § 2 w zw. z art. 391 § 1, art. 39821 i art. 13 § 2

k.p.c.