II CSK 225/16 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 225/16 POSTANOWIENIE Dnia 26 stycznia 2017 r.Sąd Najwyższy w składzie: SSN Marian Kocon (przewodniczący)‎SSN Antoni Górski‎SSA Agata Zając (sprawozdawca) w sprawie z wniosku C. […] Spółki Akcyjnej z siedzibą w K. ‎przy uczestnictwie K. Spółki Akcyjnej z siedzibą w P. ‎o wpis hipoteki przymusowej,‎po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 26 stycznia 2017 r.,‎skargi kasacyjnej uczestnika postępowania od postanowienia Sądu Okręgowego w S. ‎z dnia 30 września 2015 r., sygn. akt II Ca […], I. uchyla zaskarżone postanowienie w punkcie I b w zakresie ujawnienia jako współobciążonej nieruchomości dla której prowadzona jest księga wieczysta Nr […]/3 oraz w przedmiocie rozstrzygnięcia o kosztach postępowania i przekazuje sprawę w tym zakresie do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w S., pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego; II. oddala skargę kasacyjną w pozostałym zakresie.

UZASADNIENIE

W dniu 13 marca 2015 r. Referendarz Sądowy w Sądzie Rejonowym w S. wpisał w księdze wieczystej Kw Nr […]/5 hipotekę przymusową do kwoty 44 426 425 zł na podstawie postanowienia Sądu Okręgowego w P. z 8 stycznia 2015 r. sygn. akt IX GCo […], którym to postanowieniem Sąd Okręgowy zabezpieczył roszczenia wnioskodawcy – C. […] SA w K. o zapłatę 28 500 000 zł przez ustanowienie hipoteki przymusowej do kwoty 44 426 425 zł na nieruchomościach obowiązanego K. SA w P., dla których Sąd Rejonowy w S. prowadzi księgi wieczyste o numerach: […]/1, […]/2, […]/3, […]/4, […]/5 i […]/6.Rozpoznając skargę K.

SA w P. Sąd Rejowy w S. postanowieniem z dnia 8 czerwca 2015 r. utrzymał wpis w mocy.Na skutek apelacji K. SA w P. postanowieniem z dnia 30 września 2015 r. Sąd Okręgowy w S. zmienił postanowienie Sądu Rejonowego w S. w punkcie pierwszym w ten tylko sposób, że po słowach „zaskarżony wpis utrzymać w mocy” dodał słowa „z oznaczeniem w podrubryce 4.4.1 - treść hipoteki (roszczenia):a) pod poz. 1 rodzaj hipoteki (roszczenia ) - hipoteka przymusowa łączna,b) pod poz. 12 księga współobciążona numerów ksiąg wieczystych prowadzonych dla nieruchomości współobciążonych:

Nr […]/1, […]/2, […]/3, […]/4, […]/6,oddalając apelację w pozostałym zakresie i pozostawiając wnioskodawcę i uczestnika przy poniesionych kosztach postępowania apelacyjnego.Swoje rozstrzygnięcie Sąd Okręgowy oparł na następujących ustaleniach:Postanowieniem z 8 stycznia 2015 r. Sąd Okręgowy w P. zabezpieczył roszczenia wnioskodawcy – C. […] SA w K. o zapłatę 28 500 000 zł przez ustanowienie hipoteki przymusowej do kwoty 44 426 425 zł na nieruchomościach obowiązanego K. SA w P., dla których Sąd Rejonowy w S. prowadzi księgi wieczyste o numerach: […]/1, […]/2, […]/3, […]/4, […]/5 i […]/6.

Postanowienie to stało się wykonalne od dnia 12 stycznia 2015 r.Wnioski o wpis hipotek na podstawie powyższego postanowienia opatrzonego stwierdzeniem wykonalności złożył uprawniony, załączając przy części wniosków kserokopię postanowienia.Postanowieniem z 27 kwietnia 2015 r. sygn. akt I ACz […] Sąd Apelacyjny w […] zmienił postanowienie Sądu Okręgowego w ten sposób, że oddalił wniosek o zabezpieczenie przez obciążenie hipoteką nieruchomości Kw Nr […]/3 uznając, że tylko na pozostałych nieruchomościach możliwe było ustanowienie hipoteki przymusowej, bowiem wcześniej te nieruchomości były obciążone hipoteką łączną na rzecz banku […] SA.Sąd Okręgowy wskazał, że sąd wieczystoksięgowy nie jest uprawniony do merytorycznego badania orzeczenia będącego podstawą wniosku o wpis, zaś postanowienie o zabezpieczeniu, na które powoływał się wnioskodawca, mogło stanowić podstawę wpisu hipoteki przymusowej łącznej na nieruchomości pozwanego, dla której prowadzona jest przedmiotowa księga wieczysta.

Postanowienie to było bowiem opatrzone wzmianką o wykonalności, zaś na skutek wydania przez Sąd Apelacyjny w […] postanowienia z dnia 27 kwietnia 2015 r. stało się prawomocne, gdyż Sąd Apelacyjny skorygował jedynie treść postanowienia o zabezpieczeniu. Obciążenie hipoteką przymusową łączną nieruchomości wymienionych w postanowieniu Sądu Okręgowego w P. było też zdaniem Sądu Okręgowego w S. uzasadnione w świetle przepisu art. 1111 u.k.w.h.Sąd Okręgowy nie uwzględnił zarzutu skarżącego dotyczącego oparcia zaskarżonego wpisu na kopii postanowienia o zabezpieczeniu wskazując, że oryginał odpisu postanowienia został dołączony do wniosku o ustanowienie hipoteki na nieruchomości oznaczonej numerem KW […]/2, zaś w sytuacji gdy przedmiotem wpisu jest hipoteka łączna, dołączenie przez wnioskodawcę do wniosku o wpis tej hipoteki w pozostałych księgach wieczystych jedynie kopii postanowienia o zabezpieczeniu, ze wskazaniem w każdym z tych wniosków miejsca złożenia oryginału postanowienia, nie narusza przepisów dotyczących formy dokumentów składanych w postępowaniu wieczystoksięgowym.Sąd Okręgowy uznał jednak, że konieczne jest zamieszczenie w księdze wieczystej szczegółowego oznaczenia rodzaju hipoteki oraz numerów ksiąg wieczystych prowadzonych dla nieruchomości współobciążonych, uwzględniając apelację w tym zakresie.Skargę kasacyjną od orzeczenia Sądu Okręgowego w S. wniósł uczestnik postępowania K.

SA w P. zaskarżając postanowienie w zakresie punktu Ib i wnosząc o uchylenie postanowienia oraz przekazanie sprawy w tym zakresie do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w S..Skarżący podniósł zarzut naruszenia art. 385 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. w zw. z art. 6269 k.p.c. w zw. z art. 6268 § 2 k.p.c. oraz art. 7 k.p.c. przez utrzymanie współobciążenia nieruchomości w sytuacji, gdy nie było podstaw do dokonania wpisu o hipotece przymusowej łącznej na tej nieruchomości - nieruchomość nie może występować jako nieruchomość współobciążona z uwagi na zmianę postanowienia o udzieleniu zabezpieczenia w sytuacji, gdy podstawową rolą sądu wieczystoksięgowego jest zapewnienie przejrzystości ksiąg wieczystych oraz zgodności wpisów z rzeczywistym stanem prawnym.W odpowiedzi na skargę kasacyjną wnioskodawca wniósł o jej oddalenie oraz zasądzenie od uczestnika na rzecz wnioskodawcy kosztów postępowania kasacyjnego.Sąd Najwyższy zważył, co następuje:W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyrażono pogląd, że art. 6268 § 2 k.p.c. zawiera pełną regulację przebiegu postępowania wieczysto-księgowego, tak w zakresie przebiegu postępowania dowodowego, jak i podstaw orzekania.

W związku z tym wyłączną podstawą ustaleń faktycznych i prawnych sądu przy rozpoznawaniu wniosku o wpis w księdze wieczystej jest jedynie treść wniosku, treść dołączonych do niego dokumentów i treść księgi wieczystej (zob. uchwała składu 7 sędziów z dnia 16 grudnia 2009 r. - zasada prawna - III CZP 80/90, OSNC 2010/6/84, wyrok z dnia 19 marca 2003 r., I CKN 152/01, OSNC 2004/6/92).Wywołująca wcześniej rozbieżności w judykaturze Sądu Najwyższego kwestia odpowiedniego stosowania w postępowaniu wieczystoksięgowym art. 316 § 1 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. została rozstrzygnięta w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 16 grudnia 2009 r., III CZP 80/09, OSNC 2010, Nr 10, poz. 84, której nadano moc zasady prawnej.

Sąd Najwyższy przyjął, że sąd rozpoznając wniosek o wpis w księdze wieczystej związany jest stanem rzeczy istniejącym w chwili złożenia wniosku.Jednak w uzasadnieniu postanowienia z dnia 6 lipca 2016 r. IV CSK 676/15 Sąd Najwyższy wskazał na konieczność odróżnienia „stanu rzeczy” rozumianego jako treść wniosku, księgi wieczystej, treść i forma dokumentów tworzących stan będący podstawą wpisu, od „stanu prawnego” wymagającego zbadania pod względem formalnym i materialno-prawnym dokumentów stanowiących podstawę wpisu.

Dla wyjaśnienia „stanu prawnego” może być niezbędne również zbadanie dokumentów dołączonych do skargi na czynność referendarza lub apelacji, w granicach wyznaczonych zawartymi w nich zarzutami.Należy bowiem podkreślić szczególną rolę sądu w postępowaniu wieczystoksięgowym, który ma przeciwdziałać dokonywaniu wpisów sprzecznych z rzeczywistym stanem rzeczy.Stan prawny ujawniony w księdze wieczystej powinien być stanem pewnym, wynikającym ze zdarzeń lub czynności prawnych, które nie budzą wątpliwości (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 12 grudnia 2007 r., V CSK 295/07).

Podstawą dokonania wpisu hipoteki przymusowej łącznej w sprawie niniejszej było wykonalne postanowienie Sądu Okręgowego w P. z dnia 8 stycznia 2015 r., które jednak - jak ustalił Sąd Okręgowy rozpoznając apelację uczestnika postępowania - zostało częściowo zmienione prawomocnym postanowieniem Sądu Apelacyjnego w […] z dnia 27 kwietnia 2015 r.Wydając zaskarżone orzeczenie Sąd Okręgowy w S. pominął treść powyższego postanowienia, z którego jednoznacznie wynika, iż obciążenie hipoteką nie obejmuje nieruchomości dla której prowadzona jest księga wieczysta Kw Nr […]/7.W uchwale składu 7 sędziów z dnia 25 lutego 2016 r., III CZP 86/15, Sąd Najwyższy wyjaśnił, że przepis art. 6288 § 2 k.p.c. nie wyłącza możliwości brania przez sąd pod uwagę przy rozstrzyganiu wniosku o wpis do księgi wieczystej okoliczności znanych mu urzędowo, w świetle których istnieje przeszkoda do żądanego wpisu (por. też postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 23 czerwca 2010 r., II CSK 661/09, OSNC 2011/1/12).

W judykaturze ukształtował się pogląd, że wystąpienie przeszkody w rozumieniu art. 6269 k.p.c. należy wiązać z zaistnieniem takiego zdarzenia, które mimo formalnego wykazania przez wnioskodawcę podstawy wpisu, nie zezwala z punktu widzenia prawa na jego dokonanie, zatem z okolicznościami natury prawnej determinującymi skuteczność czynności stanowiącej podstawę wpisu (zob. też postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 23 czerwca 2010 r., II CSK 661/09, OSNC 2011/1/12).Zatem dokumenty znane sądowi wieczystoksięgowemu na skutek przedłożenia ich przez skarżącego uczestnika podlegają ocenie na tych samych zasadach jak dokumenty dołączone do wniosku, który jest przedmiotem rozpoznania.W konsekwencji Sąd drugiej instancji, nie dokonując oceny wszystkich znanych mu dokumentów, pod kątem ich treści i wymaganej dla nich przez prawo formy oraz ich wpływu na rozstrzygnięcie wniosku w tej sprawie, naruszył przepis art. 6268 § 2 k.p.c., bezzasadnie ujawniając pod poz. 12 jako jedną z nieruchomości współobciążonych nieruchomość dla której prowadzona jest księga wieczysta Kw Nr […]/7.Uznając za uzasadnione zarzuty naruszenia art. 6288 § 2 k.p.c. i art. 6269 k.p.c. Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. orzekł jak w punkcie pierwszym sentencji.W pozostałym zakresie skarga kasacyjna okazała się niezasadna, gdyż nie ma podstaw do uchylenia orzeczenia w punkcie I b całości, do czego zmierza wniosek skargi.

Zasadnie bowiem Sąd Okręgowy, uwzględniając szczególny charakter hipoteki łącznej obciążającej przedmiotową nieruchomość, ujawnił w podrubryce 4.4.1 numery ksiąg wieczystych prowadzonych dla nieruchomości współobciążonych.W tym zakresie skarga kasacyjna jako bezzasadne podlegała oddaleniu na podstawie art. 39814 § 1 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 108 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1, art. 39821 i art. 13 § 2 k.p.c. jw l.n