II CSK 218/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 218/12

POSTANOWIENIE

Dnia 19 grudnia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

(przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Barbara Myszka

SSN Krzysztof Strzelczyk

w sprawie z wniosku E. O. Spółka z ograniczoną

odpowiedzialnością

przy uczestnictwie J.S. i Skarbu Państwa - Starosty M.

o stwierdzenie nabycia służebności gruntowej przez zasiedzenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 19 grudnia 2012 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego w P.

z dnia 22 listopada 2011 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę do

ponownego

rozpoznania

Sądowi

Okręgowemu

w

P.,

pozostawiając mu rozstrzygnięcie o kosztach postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy w S. postanowieniem z dnia 19 kwietnia 2011 r.

oddalił

wniosek E. sp. z o.o., przy uczestnictwie J. S. oraz Skarbu Państwa – Starosty M.,

o stwierdzenie nabycia służebności przesyłu przez zasiedzenie. Z ustaleń wynika,

że J. S. jest właścicielem nieruchomości położonej w K., obejmującej działki nr

11/1, 36 i 37, dla której Sąd Rejonowy w S. prowadzi księgę wieczystą KW nr /…/.

Na tej nieruchomości znajdują się urządzenia energetyczne w postaci linii

napowietrznej 110 kV, dwóch linii napowietrznych 15 kV, linii napowietrznej 0,4 kV

oraz stacji transformatorowej. Jedna z linii 15 kV powstała w latach 60 - tych XX

wieku, a linie 15 kV i 110 kV powstały około 1974 r. Na nieruchomości wymieniane

były słupy i stacja transformatorowa. W razie awarii pracownicy przedsiębiorstwa

energetycznego celem jej usunięcia wchodzą na teren nieruchomości, a nadto raz

na 5 lat dokonują sprawdzenia stanu technicznego linii energetycznych. Na wejście

na nieruchomość uczestnika J. S. wnioskodawca ma jego pisemną zgodę.

Początkowo

z urządzeń

posadowionych

na

nieruchomości

korzystało

przedsiębiorstwo państwowe Zakład Energetyczny P., które aktem notarialnym

z dnia 12 lipca 1993 r. zostało przekształcone w jednoosobową spółkę akcyjną

Skarbu Państwa o nazwie Energetyka P. S.A. i która w dniu 2 stycznia 2003 r. stała

się częścią Grupy Energetycznej E. S.A., nazywającej się od 13 października 2004

r. E. S.A. W dniu 30 czerwca 2007 r. E. S.A. zbyła na rzecz wnioskodawcy E. O. sp.

z o.o. zorganizowaną część przedsiębiorstwa przeznaczoną do realizacji zadań

gospodarczych związanych z dystrybucją energii elektrycznej.

Sąd Rejonowy uznał, że przed ustawowym uregulowaniem służebności

przesyłu (art. 3041 – 3054 k.c.), dopuszczalne było, na podstawie art. 352 § 1, art.

292 oraz art. 3054 k.c., nabycie w drodze zasiedzenia służebności odpowiadającej

treści służebności przesyłu na rzecz przedsiębiorstwa, wnioskodawca nie spełnił

jednak ustawowych przesłanek. Na nieruchomości wzniesione zostały trwałe

i widoczne urządzenia, jednak nie została spełniona przesłanka samoistnego

posiadania nieruchomości przez wnioskodawcę, albowiem przedsiębiorstwo

przesyłowe uzyskiwało zgodę pisemną właściciela nieruchomości na wejście na

teren nieruchomości celem wymiany urządzeń energetycznych. Świadczy to

o braku woli korzystania z nieruchomości w zakresie służebności gruntowej

odpowiadającej służebności przesyłu. Wniosek podlegał oddaleniu również dlatego,

że w toku postępowania nie udało się ustalić, kiedy dokładnie poprzednik prawny

wnioskodawcy

wszedł

w posiadanie

służebności.

Sąd

podkreślił,

że

na

nieruchomości znajdują się cztery linie energetyczne i stacja transformatorowa,

które powstały w różnych latach. Wnioskodawca nie wykazał, kiedy te urządzenia

powstały i kiedy przystąpiono do eksploatacji wszystkich linii energetycznych.

Nie można zatem, zdaniem Sądu, ustalić

czy upłynął wymagany termin

zasiedzenia.

Postanowieniem z dnia 22 listopada 2011 r. Sąd Okręgowy oddalił apelację

wnioskodawcy od powyższego orzeczenia. Sąd ten podzielił dokonane ustalenia

faktyczne. Nie podzielił natomiast oceny, że charakter posiadania wykonywanego

przez wnioskodawcę i jego poprzedników prawnych w stosunku do znajdujących

się na nieruchomości uczestnika J. S. urządzeń nie mógł prowadzić do zasiedzenia

służebności. Powołując się na treść art. 336 k.c. oraz art. 292 k.c. wskazał, że do

zasiedzenia służebności gruntowej nie ma zastosowania wymaganie posiadania

samoistnego (art. 172 § 1 k.c. w zw. z art. 336 k.c.). Wystarczające w tym zakresie

jest ustalenie istnienia posiadania zależnego w zakresie odpowiadającym

służebności przesyłu. Posiadanie wnioskodawcy i jego poprzedników prawnych

było wykonywane z zamiarem korzystania z posadowionych na gruncie urządzeń

energetycznych dla siebie, o czym może świadczyć fakt, że wnioskodawca

korzystał z nich nieodpłatnie.

Wniosek podlegał jednak oddaleniu z uwagi na

niewykazanie przez wnioskodawcę daty, w jakiej przystąpił do eksploatacji tych

urządzeń. W ocenie Sąd Okręgowego, początek biegu terminu zasiedzenia należy

utożsamiać nie z momentem wybudowania trwałego i widocznego urządzenia,

lecz z momentem przystąpienia do korzystania z niego w zakresie odpowiadającym

treści służebności.

W skardze kasacyjnej, opartej na podstawie naruszenia przepisów prawa

materialnego (art. 3983 § 1 pkt. 1 k.p.c.), wnioskodawca zarzucił naruszenie art. 292

k.c. w związku z art. 3054 k.c. i 172 k.c. poprzez niewłaściwe zastosowanie

i przyjęcie, że w ustalonym w sprawie stanie faktycznym wykonywanie przez

wnioskodawcę

na

nieruchomości

uczestnika

J.

S. prawa

służebności

odpowiadającego treścią służebności przesyłu nie doprowadziło do nabycia

służebności w drodze zasiedzenia przez wnioskodawcę. W konkluzji wnosił

o uchylenie w całości zaskarżonego postanowienia i orzeczenie co do istoty

sprawy, ewentualnie przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną uczestnik postępowania Skarb Państwa

przyłączył się do jej wniosków i zarzutów.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest uzasadniona. W orzecznictwie Sądu Najwyższego

przyjmuje się jednolicie, że stan prawny obowiązujący przed dniem wejścia w życie

ustawy z dnia 30 maja 2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych

innych ustaw (Dz. U. Nr 116, poz. 731), wprowadzającej w art. 3051 - 3054

służebność przesyłu, umożliwiał obciążenie nieruchomości służebnością gruntową

odpowiadającą swą treścią służebności przesyłu (por. m.in. uchwała z dnia

17 stycznia 2003 r., III CZP 79/02, OSNC 2003, nr 11, poz. 142; uchwała z dnia

3 czerwca

1965

r.,

III

CO

34/65).

Potwierdzone

zostało

również,

ostatecznie w uchwale z dnia 17 października 2008 r., III CZP 89/08 (Biul. SN

z 2008 r., nr 10, s. 7), że także przed ustawowym uregulowaniem służebności

przesyłu

dopuszczalne

było

nabycie

w

drodze

zasiedzenia

służebności

odpowiadającej treści służebności przesyłu. Służebność przesyłu różni się od

służebności gruntowej, stanowiąc w istocie odrębną kategorię, dlatego też przepisy

dotyczące służebności gruntowych stosuje się tylko odpowiednio. Zasada ta została

wprost wyartykułowana w art. 3054 k.c. wprowadzonym ustawą nowelizującą,

ale nie ulega wątpliwości, że również w uprzednio obowiązującym stanie prawnym

stosowanie przepisów o służebnościach gruntowych możliwe było jedynie

odpowiednio. Dotyczy to również art. 292 k.c., zgodnie z którym służebność

gruntowa może być nabyta przez zasiedzenie tylko w wypadku, gdy polega na

korzystaniu z trwałego i widocznego urządzenia. W postanowieniu z dnia 6 lipca

2011 r., I CSK 157/11 (niepubl.) Sąd Najwyższy wskazał, że do nabycia przez

zasiedzenie służebności przesyłu nie jest niezbędne, by widoczne elementy

trwałego urządzenia, będącego przedmiotem korzystania przez przedsiębiorcę

przesyłowego, znajdowały się na nieruchomości, którą obciążać ma ta służebność.

Mogą zatem znajdować się pod powierzchnią gruntu i nie muszą być widoczne,

mogą także znajdować się nad nieruchomością. Jak wskazano, o stanie

posiadania prowadzącym do zasiedzenia służebności polegającej na korzystaniu

z linii wysokiego napięcia decyduje przede wszystkim przebieg linii nad

nieruchomością obciążoną, a nie umiejscowienie słupa podtrzymującego przewody

(por. wyrok z dnia 19 maja 2004 r., III CK 496/02, niepubl.).

W rozpoznawanej sprawie powstała wątpliwość, na czym polega korzystanie

z urządzenia, aby mogło prowadzić do nabycia służebność przesyłu przez

zasiedzenie. Orzekające w sprawie Sądy uznały bowiem, że samo posadowienie

na gruncie urządzeń energetycznych nie stanowi jeszcze korzystania z nich, zatem

nie prowadzi do zasiedzenia. Pogląd ten jednak nie jest trafny. Należy zwrócić

uwagę na cel służebności przesyłu. Jest nim umożliwienie przedsiębiorcy

właściwego korzystania z urządzeń, których jest właścicielem i które wchodzą

w skład jego przedsiębiorstwa (art. 551 k.c.). Nie może ulegać wątpliwości,

że funkcjonowanie

przedsiębiorstwa

energetycznego

polega

na

przesyłaniu

i dystrybucji energii elektrycznej liniami energetycznymi, które stanowią składnik

tego przedsiębiorstwa i stają się elementem połączonego z nim systemu sieci.

Trafnie skarżący powołał się na przepisy ustawy z dnia 10 kwietnia 1997 r. Prawo

energetyczne (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 1059). Ustawa ta określa w art.

3 pkt 12 przedsiębiorstwo energetyczne jako podmiot prowadzący działalność

gospodarczą w zakresie wytwarzania, przetwarzania, magazynowania, przesyłania,

dystrybucji paliw albo energii lub obrotu nimi, a w art. 3 pkt 11 definiuje sieci jako

instalacje połączone i współpracujące ze sobą, służące do przesyłania lub

dystrybucji paliw lub energii, należące do przedsiębiorstwa energetycznego.

Przepisy tej ustawy należy uwzględniać przy wyjaśnianiu pojęcia „korzystanie

z widocznego i trwałego urządzenia”, użytego w art. 292 k.c. Istnieje zatem związek

techniczny i gospodarczy pomiędzy elementami sieci energetycznej, do których

niewątpliwie

należą

transformatorowe

i

linie

inne

energetyczne,

urządzenia.

Po

utrzymujące

je

słupy,

wybudowaniu

stanowią

stacje

składnik

przedsiębiorstwa włączony do sieci. Jeżeli zatem przedsiębiorstwo energetyczne

funkcjonuje i prowadzi działalność gospodarczą polegającą na przesyłaniu energii

elektrycznej, to korzysta z urządzeń stanowiących sieć energetyczną, łącząc

je z innymi elementami instalacji. Z ustaleń dokonanych w sprawie nie wynika, aby

istniejące, najpóźniej w dniu 2 lutego 1976 r., na działce uczestnika J. S.

urządzenia nie zostały już wówczas włączone do sieci, nie stanowiły składnika

przedsiębiorstwa i nie były przez przedsiębiorstwo wykorzystywane. Trzeba jednak

zwrócić

również

uwagę,

że

służebność

przesyłu

polega

na

korzystaniu

z obciążonego gruntu, a przy ocenie posiadania prowadzącego do zasiedzenia

takiej służebności chodzi o faktyczne z niego korzystanie w takim zakresie i w taki

sposób, jak czyniłaby to osoba, której przysługuje służebność. Obciążenie obejmuje

zaś dostęp, korzystanie poprzez bieżącą eksploatację, dokonywanie kontroli,

przeglądów, konserwacji, modernizacji, remontów, usuwanie awarii, wymiany

urządzeń posadowionych na danej nieruchomości w zakresie niezbędnym dla

zapewnienia

prawidłowego

i

niezakłóconego

działania

sieci

przesyłowej

przedsiębiorstwa (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 kwietnia 2012 r., V CSK

190/11, nie publ.). Dokonane w tym przedmiocie ustalenia, dotyczące sposobu

faktycznego korzystania z gruntu przez wnioskodawcę i jego poprzedników nie są

wystarczające do oceny zakresu, w jakim nastąpić miało nabycie służebności

przesyłu przez zasiedzenie.

Z tych względów orzeczono jak w sentencji, na podstawie art. 398 15

w związku z art. 13 § 2 k.p.c.

jw