II CSK 209/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 209/10

POSTANOWIENIE

Dnia 6 października 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Stanisław Dąbrowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Jan Górowski

SSN Irena Gromska-Szuster

w sprawie z wniosku T. w V. w Finlandii

przy uczestnictwie Kazimierza M.

o wpis do rejestru zastawów,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 6 października 2010 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 19 listopada 2009 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i sprawę przekazuje do

ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu pozostawiając

temuż

Sądowi

rozstrzygnięcie

kasacyjnego.

Uzasadnienie

o

kosztach

postępowania

Wnioskodawca T. w V. w Finlandii złożył wniosek o wpis zastawu do rejestru

zastawów. Jako przedmiot zastawu wskazał zbiór żywego inwentarza i skór

futerkowych, stanowiących całość gospodarczą o zmiennym składzie, położony w

B. Do wniosku dołączył umowę zastawniczą z dnia 25 maja 2009 r., wedle której

„żywy inwentarz” oznaczał wszystkie żywe zwierzęta „w dowolnym czasie”

znajdujące się na fermie futerkowej zastawnika w szczególności norki, lisy oraz

fińskie szopy pracze, natomiast „skóry futerkowe” oznaczone zostały jako „w

dowolnym czasie” wszystkie skóry zwierzęce (surowe lub przetworzone) będące

własnością zastawcy, w szczególności skóry norek, lisów oraz fińskich szopów

praczy.

Sąd Rejonowy w S. postanowieniem z dnia 2 września 2009 r. oddalił

wniosek. Zdaniem Sądu Rejonowego załączona do wniosku umowa zastawnicza

jest wadliwa, co uniemożliwia ustanowienie na jej podstawie zastawu rejestrowego.

Przedmiot zastawu określony w umowie nie stanowi zbioru rzeczy ruchomych lub

praw stanowiących całość gospodarczą, choćby jego skład był zmienny. W ocenie

Sądu Rejonowego przedmiotem zastawu może być wyłącznie zorganizowany zbiór

rzeczy, obejmujący rzeczy wzajemnie dobrane i złączone organizacyjnie wspólnym

ich przeznaczeniem, jednakże nie przesądza o zorganizowanym charakterze zbioru

okoliczność, że składające się nań rzeczy stanowią przedmiot działalności

gospodarczej zastawy, bądź się z nim wiążą. O zorganizowanym charakterze

zbioru nie przesądza wola stron, lecz obiektywne kryteria.

Wedle Sądu Rejonowego zbiór o zorganizowanym charakterze zakłada

dobranie jego elementów z uwagi na ich określone cechy, a ponadto prowadzi też

zasadniczo do podniesienia wartości użytkowej zbioru w stosunku do wartości

sumy poszczególnych przedmiotów wchodzących w jego skład. Przedmiotem

zastawu określonego we wniosku są rzeczy oznaczone co do gatunku, a dokładniej

dwie kategorie tych rzeczy, tj. zwierzęta futerkowe, których ras precyzyjnie nie

oznaczono oraz skóry tych zwierząt. Zdaniem Sądu Rejonowego niedopuszczalne

jest ustanowienie zastawu rejestrowego na zbiorze w skład którego wchodzą różne

kategorie rzeczy oznaczonych co do gatunku. Umowa zastawnicza z dnia 21 maja

2009 r. nie wskazuje liczby zwierząt futerkowych, skór tych zwierząt, ani nie określa

sposobu wyodrębnienia tych rzeczy od innych rzeczy tego samego gatunku. Brak

powyższych

danych

czyni

niemożliwą

identyfikację

przedmiotu

zastawu

i pozbawiając daną rzecz cechy zastawialności wyklucza ją z kręgu dóbr na

których można ustanowić ograniczone prawo rzeczowe, w postaci zastawu

rejestrowego.

Sąd Rejonowy uznał, że brak określenia w umowie liczby zwierząt futerkowych

i skór zwierząt oznaczonych według jednoznacznej wartości i jednostki miary,

stanowi samoistną przesłankę oddalenia wniosku, jednakże oddalenie wniosku

uzasadnione jest również brakiem określenia w umowie sposobu wyodrębnienia

przedmiotu zastawu od innych rzeczy tego samego rodzaju. Wskazanie, że

przedmiot zastawu będzie się znajdował w miejscowości B., bez precyzyjnego

podania adresu, pod którym zlokalizowane są zwierzęta i skóry, oznaczenia klatek,

boksów, a w odniesieniu do skór także magazynów w których się znajdują nie

spełnia wymogu wyodrębnienia tego przedmiotu, który oceniać należy również

wedle możliwości jego identyfikacji przez podmiot trzeci, niezwiązany umową

zastawu. W ocenie Sądu Rejonowego, w świetle art. 40 ust. 3 ustawy o zastawie

rejestrowym i rejestrze zastawów wniosek podlegał oddaleniu.

Apelację wnioskodawcy od postanowienia Sądu Rejonowego Sąd Okręgowy

oddalił postanowieniem z dnia 19 listopada 2009 r. Sąd Okręgowy podzielił

ustalenia i ocenę prawną Sądu pierwszej instancji. Zdaniem Sądu Okręgowego za

zbiór tworzący całość gospodarczą w rozumieniu art. 7 ust. 2 pkt 3 można poczytać

jedynie taki zbiór, który będzie posiadał cechę zorganizowania o charakterze

gospodarczym. Przedmiotem umowy zastawu miał być zbiór rzeczy ruchomych o

zmiennym składzie, składający się z wszystkich zwierząt futerkowych znajdujących

się na fermie futerkowej i skór futerkowych. W ocenie Sądu Okręgowego, nie

można uznać, by między poszczególnymi elementami wchodzącymi w skład zbioru

istniała więź organizacyjna. Za zbiór zorganizowany można uznać jedynie taki zbiór

w którym poszczególne elementy mają wpływ na funkcjonalność całości (zgodnie z

jej gospodarczą predestynacją). Odjęcie części elementów takiego zbioru i

niezastąpienie ich surogatami, wpływa (obniża) na funkcjonalność całości, lub też

na stopień jej zorganizowania (złożoność). W tym sensie zbiór zorganizowany

stanowi całość, której spoiwo stanowi funkcjonalne (i jednocześnie wzajemne)

przyporządkowanie poszczególnych składników.

Zdaniem Sądu Okręgowego dla ustanowienia zastawu na zbiorach rzeczy

oznaczonych co do gatunku o zmiennym składzie konieczne jest zarówno

wskazanie ilości rzeczy objętych zastawem jak i sposobu ich wyodrębnienia

(np. przez oznaczenie tzw. obszaru powierniczego lub innego sposobu oznaczenia

rzeczy wchodzących w skład zastawu). W niniejszej sprawie nie wskazano

w umowie ani czytelnego sposobu wyodrębnienia zbioru ani też ilości rzeczy

wchodzących w skład tego zbioru. Za takie wskazanie nie może być uznane

oświadczenie

o

objęciu

zastawem

wszystkich

aktywów,

w

znaczeniu

przypisywanym temu wyrazowi przez strony. Za prawidłowe wskazanie tzw.

obszaru powierniczego nie może być uznane wskazanie jedynie miejscowości

w której ferma ma się znajdować, bez sprecyzowania adresu tejże fermy czy

podania innych sankcjonowanych w praktyce obrotu gospodarczego sposobów

oznaczania ruchomości (wskazanie pomieszczeń, w których składowane będą

przedmioty wchodzące w skład zbioru objętego zastawem lub innego sposobu

wyodrębnienia lub oznaczania tychże rzeczy spośród reszty majątku zastawcy).

Wskazanie przyjęte w umowie narusza zasadę pewności praw rzeczowych oraz

zasady związane z ujawnieniem praw rzeczowych. Nie wskazano ilości rzeczy

mających wchodzić w skład zastawu, gdyż za takie wskazanie nie może być

poczytane oświadczenie o objęciu zastawem wszystkich rzeczy danego rodzaju

będących własnością zastawcy obecnie i w przyszłości. W umowie błędnie

nazwano zastawcę zastawnikiem. Z tych przyczyn Sąd Okręgowy uznał, że

oznaczenie przedmiotu zastawu przyjęte w umowie i wniosku o wpis nie odpowiada

minimalnym wymogom określonym w art. 7 ustawy o zastawie rejestrowym

i rejestrze zastawów.

W skardze kasacyjnej od postanowienia Sądu Okręgowego wnioskodawca

zarzucił naruszenie prawa materialnego, a mianowicie art. 7 ust. 2 pkt 3 ustawy

o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów przez jego błędną wykładnię

i niewłaściwe zastosowanie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Stosownie do art. 7 ust. 2 pkt 3 ustawy z dnia 6 grudnia 1006 r. o zastawie

rejestrowym i rejestrze zastawów (Dz. U. Nr 149, poz. 703 ze zm.) zastawem

rejestrowym można obciążyć w szczególności zbiór rzeczy ruchomych lub praw

stanowiący całość gospodarczą, choćby jego skład był zmienny.

Sądy obu instancji w uzasadnieniach swoich orzeczeń wiele miejsca

poświęcają stratyfikacji różnych zbiorów rzeczy, wskazując, że o zorganizowanym

zbiorze rzeczy mówić można wówczas tylko, jeżeli poszczególne elementy zbioru

mają pozytywny wpływ na funkcjonalność całości, a eliminacja jednego ze

składników negatywnie wpływa na całość. Zapewne, eliminacja części zwierząt

i skór z fermy zwierząt futerkowych nie wpływa na wartość pozostałych. Błąd

sądów meriti polega na tym, że przypisują ustawie wymóg, którego ona nie

zawiera. Ani z cytowanego art. 7 ust. 2 pkt 3 ani z innych przepisów ustawy o

zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów nie wynika aby zastawem rejestrowym

można było obciążyć tylko taki zbiór rzeczy, w którym poszczególne elementy mają

wpływ na funkcjonowanie całości. Zbiór rzeczy ruchomych lub praw jako przedmiot

zastawu powinien jedynie stanowić całość gospodarczą. Nie ulega wątpliwości, że

ze względu na cel prowadzenia fermy zwierząt futerkowych wszystkie zwierzęta

i ich skóry znajdujące się na takiej fermie tworzą całość gospodarczą, mogą więc

być przedmiotem zastawu rejestrowego.

Zbiór rzeczy jako przedmiot zastawu powinien być oznaczony, jednakże nie

można stawiać wymagań przekreślających intencje ustawodawcy. Artykuł 7 ust. 2

pkt 3 ustawy o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów pozwala obciążyć

zastawem zbiór o zmiennym składzie. Funkcją ekonomiczną zastawu na takim

zbiorze jest umożliwienie zastawcy prowadzenia działalności gospodarczej pomimo

obciążenia. W przypadku prowadzenia fermy zwierząt futerkowych liczba zwierząt

i skór może zmieniać się nawet codziennie, dlatego nie można oczekiwać podania

liczby zastawionych zwierząt i skór.

Określenie miejsca położenia przedmiotu zastawu zależy od konkretnych

okoliczności.

Wskazanie pomieszczeń, w których znajdują się przedmioty objęte zastawem

niezbędne jest wówczas, gdy zastaw dotyczy jednego spośród co najmniej dwóch

zbiorów rzeczy należących do tego samego zastawcy. W przypadku fermy zwierząt

futerkowych podanie jedynie nazwy miejscowości jako miejsca położenia zbioru

zwierząt futerkowych i skór objętych zastawem może być wystarczające do

identyfikacji zbioru. Takie oznaczenie zbioru powoduje, że zastawem objęte są

wszystkie zwierzęta futerkowe i skóry należące do zastawcy znajdujące się we

wskazanej miejscowości, bez względu na konkretne miejsce ich przechowywania.

Oczywista omyłka w umowie zastawniczej polegająca na nazwaniu zastawcy

zastawnikiem, w sytuacji w której osoba zastawcy nie budzi wątpliwości nie

powinna stanowić przeszkody do wpisu zastawu do rejestru zastawów.

Z powyższych względów na mocy art. 39815 k.p.c. orzekł jak w sentencji

postanowienia.