Supreme Court dismisses appeal, ruling land registry cannot decide ownership disputes or perpetual use rights validity.

Sygn. akt II CSK 209/09

POSTANOWIENIE

Dnia 8 października 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jan Górowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Krzysztof Pietrzykowski

w sprawie z wniosku M., J.H. i J.H.

przy uczestnictwie A.H., K.J., J.J., H.J., J.J. oraz Skarbu Państwa - Prezydenta

Miasta L.

o wpis własności oraz wykreślenie prawa użytkowania wieczystego,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 8 października 2009 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawców i uczestniczki postępowania A.H.

od postanowienia Sądu Okręgowego w P.

z dnia 5 listopada 2008 r., sygn. akt [...],

oddala

skargę

kasacyjną

i

odstępuje

od

obciążenia

wnioskodawców kosztami postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

M.L., A.H., J.H. i J.H. wnieśli o:

-

wpisanie w dziale II księgi wieczystej nr [...] prawa własności na ich rzecz –

każdego z udziałem w ¼ części,

-

odłączenie z księgi wieczystej nr [...] działek nr 111/7 i 111/9; założenie dla

nich nowej księgi wieczystej i wpisanie ich w dziale drugim w udziałach

po ¼ części,

-

odłączenie z księgi wieczystej nr [...] działek nr 111/5 i 111/3, założenie dla

nich księgi wieczystej i ujawnienie wnioskodawców jako współwłaścicieli

po ¼ części,

-

wykreślenie z ksiąg wieczystych nr [...] i [...], prawa użytkowania wieczystego

nieruchomości i prawa własności budynków stanowiących odrębny od gruntu

przedmiot własności.

Referendarz sądowy postanowieniem z dnia 24 stycznia 2008 r. wnioski

oddalił uznając, że ostateczna decyzja Ministra Gospodarki i Pracy z dnia

17 sierpnia 2004 r. nie stanowi podstawy do ujawnienia prawa własności na rzecz

wnioskodawców jako spadkobierców po właścicielu A.H.

Wyraził pogląd, że stwierdzenie nieważności decyzji, na podstawie której

poprzedni właściciel został pozbawiony prawa własności nieruchomości nie zawsze

prowadzi do jej odzyskania. Taki skutek nie następuje jeżeli podmiot, który nabył

nieruchomość na podstawie takiej nieważnej decyzji rozporządził nią, lub gdy

nastąpiły zdarzenia prawne, których skutki uniemożliwiają jej odzyskanie ze

względu na ochronę osób trzecich chronionych rękojmią wiary publicznej ksiąg

wieczystych.

Skoro

więc

na

przedmiotowych

nieruchomościach

zostało

ustanowione prawo użytkowania wieczystego i związane z nim prawo odrębnej

własności budynków, to brak było podstaw do uwzględnienia wniosków.

Referendarz stwierdził także, że działka 110/6 przeniesiona została z księgi

wieczystej nr [...] i przedmiotowa decyzja ją nie obejmuje. Wyraził pogląd, że

wnioskodawcy powinni szukać ochrony w drodze powództwa o uzgodnienie treści

księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym.

Skarga wnioskodawców okazała się nieskuteczna, gdyż postanowieniem

z dnia 30 października 2006 r. Sąd Rejonowy w L. „utrzymał w mocy” orzeczenie

referendarza. Ustalił, że w księdze wieczystej nr [...] obejmującej działki 110/6,

111/8,111/10 o pow. 0,1823 ha jako właściciel figuruje Skarb Państwa, a J.J. i K.J.

są współużytkownikami wieczystymi po ½ części gruntu i współwłaścicielami po ½

części budynków stanowiących odrębny od gruntu przedmiot własności, na

podstawie umowy sprzedaży z dnia 22 czerwca 2006 r.

Z kolei w księdze wieczystej nr [...] obejmującej działki 112/26, 111/7 i 11/9 o

pow. 0,4547 ha ujawnionym właścicielem jest Skarb Państwa, a H. i J.

małżonkowie J. są na prawach wspólności ustawowej użytkownikami wieczystymi

gruntu i właścicielami budynków stanowiących odrębny od gruntu przedmiot

własności. Księga wieczysta nr [...] prowadzona jest dla nieruchomości położonej w

L. o pow. 23,1342 ha i figuruje w niej jako właściciel Skarb Państwa i w skład jej

wchodzą między innymi działki nr 111/3 i 111/5.

Parcele nr 9 i 10 objęte księgą wieczystą nr [...], w skład której poprzednio

wchodziły wszystkie działki stanowiące przedmiot postępowania z wyjątkiem działki

110/6 były własnością przedsiębiorstwa o nazwie „G.”

A.H. i Syn w L., które

należało do A.H.

Decyzją nacjonalizacyjną z dnia 2 listopada 1950 r. Ministra Przemysłu

Lekkiego oraz orzeczeniem Ministra Przemysłu Lekkiego z dnia 3 stycznia 1959 r.,

w dziale II księgi wieczystej nr [...] w miejsce wspomnianego przedsiębiorstwa

dokonano wpisu jako właściciela Skarb Państwa.

Decyzją Ministra Gospodarki i Pracy z dnia 17 sierpnia 2004 r. [...]

stwierdzono nieważność decyzji z dnia 2 listopada 1950r. i orzeczenia z dnia 3

stycznia 1959r., a decyzją ministra Gospodarki i Pracy z dnia 31 marca 2005 r. nr

[...] utrzymano w mocy decyzję z dnia 17 sierpnia 2004 r. Naczelny Sąd

Administracyjny wyrokiem z dnia 31 stycznia 2007 r. oddalił skargę kasacyjną od tej

decyzji.

Powodowie

są

następcami

prawnymi

A.H.

wykazanymi

kolejnymi

postanowieniami o stwierdzeniu nabycia spadku.

Sąd Rejowy wskazał, że wprawdzie wpis do księgi wieczystej rodzi tylko jego

domniemanie zgodności z prawem, które każdy zainteresowany może obalić, ale

w interesie porządku prawnego leży aby jednak były one zgodne z prawem. Sąd

powinien zbadać, czy wadliwość podstawy wpisu nie spowoduje wpisania prawa

nie istniejącego i ustalić kto jest rzeczywistym właścicielem nieruchomości (wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 12 maja 2005 r., III CK 565/2004, LEX nr 277129). Jeżeli

zdarzeniem, z którego wywodzi się prawo jest decyzja administracyjna, wtedy

obowiązkiem Sądu jest rozważyć, czy istotnie zdarzenie takie wprowadziło, czy też

nie dokonało zmian w prawie własności nieruchomości.

W razie uchylenia podstawy prawnej wpisu, powstaje niezgodność między

stanem rzeczywistym a stanem ujawnionym w księdze wieczystej, która może być

usunięta w drodze powództwa wynikającego z art. 10 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r.

o księgach wieczystych i hipotece (jedn. tekst: Dz. U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361

ze zm.). Dopiero na podstawie wyroku uwzględniającego tego rodzaju powództwo,

bądź też na podstawie innego dokumentu stwierdzającego nowy stan prawny

(np. ugody sądowej) można dokonać wpisu odpowiadającego rzeczywistemu

stanowi prawnemu. W takim procesie ciężar dowodu, że rzeczywisty stan prawny

nieruchomości jest odmienny od ujawnionego w księdze wieczystej spoczywa na

powodzie, a jego realizacja polega na wykazaniu rzeczywistego stanu prawnego

nieruchomości, a więc stanu prawdziwego, co niekiedy – jak w sprawie – łączyć się

będzie z wykazaniem, że podstawa istniejącego wpisu jest pozbawiona mocy

prawnej (uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 7 kwietnia 1999 r., I CKN

1079/97, OSNC 1999, nr 11, poz. 189).

W wyniku apelacji wnioskodawców Sąd Okręgowy w P. postanowieniem z

dnia 5 listopada 2008 r. zmienił zaskarżone postanowienie w ten sposób, że

nakazał dokonać wpisu polegającego na odłączeniu działek 111/5 i 111/3 z księgi

wieczystej nr [...] oraz założyć dla nich nową księgę wieczystą i dokonać w niej

wpisu jako właścicieli M.L., J.H., J.H. i A.H. po ¼ części i w pozostałej części

wnioski oraz apelację oddalił.

Przyjął za własne ustalenia sądu pierwszej instancji dotyczące ksiąg

wieczystych nr [...] i [...] i stwierdził, że stan wpisów w księdze wieczystej nr [...] jest

odmienny, od przedstawionego w zaskarżonym orzeczeniu. Wskazał też, że Sąd

Rejonowy zgodnie z art. 39822 § 2 i 3 k.p.c. w następstwie rozpoznania skargi

wnioski powinien był oddalić.

Badanie stanu księgi wieczystej na podstawie art. 6268 § 2 k.p.c. odnosi się

do stanu prawnego ujawnionego w niej i do ustalenia, czy prawo którego wniosek

dotyczy wywodzi się z praw poprzednika. Ograniczenie to odnosi się zarówno do

sądu pierwszej, jak i drugiej instancji (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia

6 października 2006 r., V CSK 214/06, LEX nr 327887).

Uznał wniosek o odłączenie działek 111/5 i 111/3 oraz założenie dla nich

księgi wieczystej za uzasadniony ze względu na to, że w księdze wieczystej nr [...]

brak było wpisu dotyczącego użytkowania wieczystego. Stwierdził, że wbrew

stanowisku Sądu pierwszej instancji z dokumentów zgromadzonych w księgach

wieczystych wynika, że działka 110/6 wchodząca obecnie w skład nieruchomości

objętej księgą wieczystą nr 14516 stanowiła także własność A.H. i była ona objęta

przedmiotowym orzeczeniem nacjonalizującym z dnia 2 listopada 1950 r. To

odmienne ustalenie nie mogło jednak spowodować uwzględnienia wniosku w tej

części, gdyż na przeszkodzie stał wpis prawa użytkowania wieczystego.

Wskazał, że nie każda niezgodność podlega usunięciu tylko w następstwie

powództwa określonego w art. 10 ust 1 u.k.w.h., gdyż z unormowania zawartego

w art. 31 ust 2 u.k.w.h. wynika, że wpis usuwający niezgodność może nastąpić, gdy

będzie ona wykazana orzeczeniem lub innymi odpowiednimi dokumentami, którym

może być decyzja administracyjna.

Sąd badając treść decyzji zobowiązany jest odnieść się do wywołanych

przez nią skutków prawnych. Decyzja dołączona do wniosku wywarła skutek

deklaratoryjny

i

doprowadziła

do

zniweczenia

skutku

prawnego

decyzji

nacjonalizacyjnej. Stanowi podstawę do usunięcia niezgodności pomiędzy stanem

ujawnionym w księdze wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym. W odniesieniu

do wpisu Skarbu Państwa dokument ten spowodował unicestwienie podstawy

wpisu i w konsekwencji konieczność jego wykreślenia oraz przywrócenia

poprzedniego właściciela, albo ujawnienia jego następców prawnych (uzasadnienie

wyroku NSA w Katowicach z dnia 30 września 2002 r., II S.A./Ka 2651/00, ONSA

2004, nr 1, poz.18).

Nie zgodził się ze stanowiskiem Sądu Rejonowego, że wadliwość podstawy

wpisu spowodowała ujawnienie prawa nie przysługującego Skarbowi Państwa, co

w następstwie prowadziło do konieczności usunięcia niezgodności w drodze

powództwa. Podkreślił, że wpisu Skarbu Państwa dokonano na podstawie decyzji

administracyjnej wywołującej wówczas skutki prawne i funkcjonującej, do chwili

stwierdzenia jej nieważności, w obrocie prawnym. Jego zdaniem, w sprawie

będącej przedmiotem rozpoznania, na skutek stwierdzenia nieważności decyzji

stanowiącej podstawę wpisu Skarbu Państwa powstała niezgodność następcza,

a nie pierwotna. W konsekwencji wyraził pogląd, że kierowanie zainteresowanych

na drogę procesu w zakresie wniosku dotyczącego działek 111/5 i 111/ 3 objętych

księgą wieczystą nr [...] było nietrafne. Jako podstawę prawną uwzględnienia tego

wniosku wskazał art. 31 ust 2 u.k.w.h., stwierdzając, że przedmiotowa decyzja oraz

odpisy postanowień spadkowych były dokumentami wyczerpującymi hipotezę tego

przepisu.

Podzielił natomiast argumentację Sądu Rejonowego wskazującą na

przeszkodę do uwzględnienia wniosków odnośnie ksiąg wieczystych nr [...] i [...] ze

względu na wpis użytkowania wieczystego.

Odwołując się do powyższych rozważań oraz do zasady in dubio pro

principio,

stwierdził

wieczystoksięgowy,

brak

dostatecznych

że

decyzja

podstaw

stwierdzająca

do

uznania

nieważność

przez

sąd

orzeczenia

nacjonalizacyjnego spowodowała wygaśnięcie wpisanego prawa użytkowania

wieczystego,

podlegającego

wielokrotnemu

obrotowi

prawnemu

w

drodze

czynności prawnych, wyrażając pogląd, że w wypadku istnienia takiej niezgodności

jej usunięcie następuje w drodze powództwa uregulowanego w art. 10 ust. 1

u.k.w.h.

Zauważył, że dokonanie żądanych wpisów doprowadziłoby do powstania

sytuacji

niezgodnej

z

istotą

użytkowania

wieczystego,

tj.

do

stanu

nieprzewidywalnego przez system prawny, czyli tzw. własności podzielonej, który

wyklucza zarówno doktryna, jak i judykatura (por. orzeczenie Sądu Najwyższego

z dnia 14 maja 1986 r. II CR 28/86, OSNC 1987 nr 8, poz. 122). Podkreślił, że

w ramach

swej

ograniczonej

kognicji

sąd

wieczystoksięgowy

nie

może

rozpoznawać kwestii rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych, ani żadnych

sporów o własność nawet w charakterze przesłanki rozstrzygnięcia.

Wnioskodawcy w skardze kasacyjnej zaskarżyli postanowienie Sądu

Okręgowego w części w jakiej wnioski zostały oddalone (w pkt I b), a więc w jakiej

ich apelacja została oddalona. Skargę oparli na naruszeniu art. 232 § 1 k.c. oraz na

naruszeniu art. 31 ust. 2 u.k.w.h., wnosząc o uchylenie orzeczenia w zaskarżonej

części i o uwzględnienie apelacji co do działek 111/7 i 111/9, bądź przekazanie

sprawy sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Stwierdzenie nieważności przedmiotowej decyzji administracyjnej miało

charakter deklaratoryjny, a nie konstytutywny, a więc do chwili jej wydania decyzja

nacjonalizacyjna korzystała z domniemania ważności i wywoływała skutki prawne,

także w zakresie możliwości obciążenia własności spornych nieruchomości prawem

użytkowania wieczystego. Decyzja stwierdzająca nieważność jest skuteczna

ex tunc, (por. np. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 7 czerwca 2000 r.,

III CKN 1024/00, LEX nr 51874), jednak nie pozbawiła sama przez się skutków

prawnych późniejszych zdarzeń prawnych, które miały doprowadzić do powstania

prawa użytkowania wieczystego.

Artykuł 6268 § 2 k.p.c. wyznacza zakres kognicji sądów obu instancji

w sprawach o wpis (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 6 października

2006 r., V CSK 214/06, LEX nr 327887). Użyte w tym przepisie wyrażenie „bada

jedynie” wskazuje jednoznacznie na ograniczony charakter rozstrzygania sądu

wieczystoksięgowego. Kognicja ta sprowadza się do formy i treści wniosku,

dołączonych do wniosku dokumentów (a więc ich skuteczności materialnej) oraz

treści księgi wieczystej, ale w zakresie tylko przedmiotu orzekania sądu

wieczystoksięgowego wyznaczonego hipotezą art. 6268 § 2 k.p.c. Choć więc

dokument podlega badaniu, czy stanowi on materialną podstawę wpisu, to w tym

postępowaniu nie można stwierdzić, czy powstało i istnieje prawo użytkowania

wieczystego wpisane w księdze wieczystej, którego bezpośrednio dokument

mający stanowić podstawę wpisu nie dotyczy. Z tego względu Sąd Okręgowy nie

dopuścił się obrazy art. 31 ust 2 u.k.w.h.

Postępowanie wieczystoksięgowe nie może służyć do rozstrzygania

jakichkolwiek sporów o prawo ani w charakterze przesłanki rozstrzygnięcia, ani

samego rozstrzygnięcia. Sąd w nim nie powinien rozstrzygać, czy prawo

stanowiące przeszkodę wpisu, w tym wypadku prawo użytkowania wieczystego,

powstało bądź nie powstało, w wyniku działania rękojmi wiary publicznej ksiąg

wieczystych. Trafny jest pogląd Sądu Okręgowego, że w myśl zasady in dubio pro

principio

brak

dostatecznych

wieczystoksięgowy,

że

decyzja

podstaw

do

stwierdzająca

stwierdzenia

nieważność

przez

sąd

orzeczenia

nacjonalizacyjnego przesądziła o nieistnieniu prawa użytkowania wieczystego. Do

zbadania, czy w takim wypadku – jak trafnie podniesiono w piśmiennictwie – prawo

wieczystego użytkowania mogło powstać i czy istnieje, właściwa jest droga

procesu. Tryb procesu z natury rzeczy lepiej jest przystosowany do rozstrzygania

sporów, a powództwo unormowane w art. 10 u.k.w.h. jest w tym wypadku

sposobem do doprowadzenia stanu prawnego ujawnionego w księdze wieczystej

do zgodności z rzeczywistym stanem prawnym. Jego zadaniem jest właśnie

doprowadzenie księgi do stanu aktualnego, a więc uwzględnia dalsze zdarzenia

prawne, które stanowiły podstawę wpisów po zapadnięciu nieważnej decyzji,

a przed stwierdzeniem jej nieważności. Kryterium prawnym jest tu zawsze obecny

stan, a nie stan istniejący w przeszłości (por orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia

24 listopada 1997 r., II CKN 110/97, Prok. i Pr. 1998 r. nr 5, s. 28) Z tego względu,

w stanach granicznych, a taki występuje w rozpoznawanej sprawie, priorytet należy

dać trybowi procesowemu, chociażby dlatego, że stanowi on podstawowy tryb

rozstrzygania spraw cywilnych.

Sąd Okręgowy w omawianym postępowaniu nie naruszył w sposób mający

wpływ na wynik tego postępowania art. 232 k.c., skoro poza kognicją tego sądu

znajdował się, jak do tej pory nierozstrzygnięty jednoznacznie w judykaturze

problem prawny, czy rękojmia ma zastosowanie w razie nabycia prawa

użytkowania wieczystego, jeżeli okazało się że nieruchomość nie stanowiła jednak

własności Skarbu Państwa. W takiej sytuacji dochodzi do zderzenia się zasady

wyrażonej w art. 5 u.k.w.h. z zasadą dopuszczenia ustanowienia użytkowania

wieczystego tylko na nieruchomości skarbowej. Za przyznaniem pierwszeństwa

w takim wypadku unormowaniu zawartemu w art. 232 k.c. wypowiedział się Sąd

Najwyższy w wyrokach z dnia 14 maja 1986 r., II Cr 28/86 (OSNC 1987, nr 8,

poz. 122) i z dnia 21 czerwca 1968 r., III CRN 139/68, (OSNC 1969, nr 5, poz. 93.),

a za działaniem w takim wypadku rękojmi w wyrokach z dnia 9 października

1989 r., III CRN 298/89 (LEX nr 8989) i z dnia 31 stycznia 1997 r., II CKU 64/96,

(LEX 30433).

Rozstrzygnięcie tej kontrowersji – stanowiącej spór o prawo użytkowania

wieczystego – jak wynika już z powyższych uwag, nie podlega badaniu

w postępowaniu wieczystoksięgowym.

Z tych względów skarga kasacyjna uległa oddaleniu (art. 39814 k.p.c.).

Mając na uwadze szczególną okoliczność bezpodstawnego upaństwowienia

przedmiotowej nieruchomości, odstąpiono od obciążenia wnioskodawców kosztami

postępowania kasacyjnego (art. 102 k.p.c.).