II CSK 208/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 208/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 16 stycznia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jan Górowski (przewodniczący)

SSN Grzegorz Misiurek

SSN Anna Owczarek (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa R. W.

przeciwko Skarbowi Państwa - Instytutowi Pamięci Narodowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w W.

o ochronę dóbr osobistych,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 16 stycznia 2013 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 7 października 2011 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Powód R. W. pozwem skierowanym przeciwko Skarbowi Państwa –

reprezentowanemu przez Instytut Pamięci Narodowej - Komisję Ścigania Zbrodni

przeciwko Narodowi Polskiemu wniósł o (1) nakazanie opublikowania, na własny

koszt, w terminie jednego miesiąca od dnia uprawomocnienia się wyroku, w dwóch

kolejnych wydaniach gazet „Gazeta X.", „P.[…]. ", „Gazeta Y. ", „Wiadomości

Dnia.[…]. ", „Gazeta Internetowa – […]." i dwukrotnie w programach telewizyjnych

wydawanych przez NTL spółkę z o.o. w R. oświadczenia, poprzedzonego tytułem

„IPN przeprasza R. W.", o następującej treści: „Instytut Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu przeprasza R. W. za

opublikowanie

w

książce

„Stan

wojenny

[…]

w

dokumentach

Służby

Bezpieczeństwa”, informacji, że R. W. był Tajnym Współpracownikiem /TW/ „S.”.

Informacja ta jest nieprawdziwa. R. W. nie był współpracownikiem Służby

Bezpieczeństwa", (2) zobowiązanie pozwanego do usunięcia z następnych wydań

wskazanej książki informacji o tym, że R. W. był Tajnym Współpracownikiem /TW/

„S." i wskazania w erratach do tych wydań, że w wydaniu z […] r. opublikowano

nieprawdziwą informację, że R. W. był Tajnym Współpracownikiem /TW/ „S.".

Powództwo oparte zostało na twierdzeniu, że informacja dotycząca tajnej

współpracy, zamieszczona we wskazanej publikacji, nie odpowiada prawdzie i

narusza dobra osobiste powoda w postaci czci i dobrego imienia.

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 14 kwietnia 2011 r. uwzględnił powództwo w

całości i zasądził od pozwanego na rzecz powoda zwrot kosztów procesu. Sąd

Apelacyjny wyrokiem z dnia 7 października 2011 r. oddalił apelację pozwanego i

zasądził od niego na rzecz powoda zwrot kosztów procesu.

Podstawa faktyczna rozstrzygnięć sądów obu instancji była zgodna. Instytut

Pamięci Narodowej - Oddział w X. w […] r. wydał książkę „Stan wojenny […] w

dokumentach Służby Bezpieczeństwa", zawierającą zestawienie dokumentów z

tego okresu. Na stronie […] w dokumencie zawierającym nazwisko powoda

wskazano indeks (15), a na dole strony drobną czcionką przypis (15)

o następującej treści: „W. R. (ur. […] r.). Działacz związkowy; czł. KPN;

współorganizator

NSZZ

„Solidarność"

w Z.

w X.

(przewodniczący KZ);

przewodniczący Delegatury MKZ NSZZ „Solidarność" […] (do marca 1981 r.);

inicjator akcji protestacyjnych w miejscu pracy; internowany w […](13 grudnia 1981

r. - 30 kwietnia 1982 r.); kontrolowany w ramach SOS kryptonim „S." (1981-1984);

według zapisów ewidencyjnych TW „S." (1984-1990), zarejestrowany pod nr […] materiały archiwalne zniszczono w 1990 r. AIPN […];[…][…];karty: […] z kartoteki

ogólnoinformacyjnej, […] z kartoteki zniszczeniowej, […] z kartoteki odtworzeniowej

Wydziału „C" WUSW w P.; Dziennik rejestracyjny; Dziennik archiwalny sygnatury II

WUSW w P. ". Na stronie […] powód został wymieniony jako jedna z osób

internowanych. W indeksie osobowym, zamieszczonym w końcowej części

publikacji, przy nazwisku powoda w nawiasie figuruje zapis (TW „S.").

Sądy ustaliły, że R. W. był w latach 80-tych działaczem związkowym NSZZ

Solidarność w Zakładach […] w X., w okresie od dnia 13 grudnia 1981 r. do

kwietnia 1982 r. był internowany. Powód i jego rodzina byli szykanowani i nękani

przez funkcjonariuszy Służby Bezpieczeństwa. Powód był zatrzymywany na terenie

zakładu pracy i zawożony na przesłuchania, ponadto zgłaszał się na oficjalne

wezwania, z rozmów z nim sporządzano notatki, ale nie podjął współpracy z

funkcjonariuszami służb. Obiecywano mu, że po jej podjęciu skończą się szykany,

otrzyma awans w pracy i pomoc dla rodziny. W 1984 r. powód został zwolniony z

pracy w Zakładach […] w X., przez kilka miesięcy był bezrobotny.

W dniu 12 maja 2005 r. Prezes IPN, działając na podstawie art. 35 b ustawy

z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania

Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, poinformował powoda o możliwości

załączenia

do

zbioru

dotyczących

go

dokumentów własnych

uzupełnień,

sprostowań, uaktualnień, wyjaśnień oraz dokumentów lub ich kopii wskazując,

że dane już zawarte w dokumentach nie ulegają zmianie. Powód nie skorzystał z tej

możliwości. W 2005 r. powód wystąpił do IPN o uznanie za osobę pokrzywdzoną

w rozumieniu art. 6 ustawy o IPN w ówcześnie obowiązującym brzmieniu,

a następnie o udostępnienie na podstawie art. 30 cyt. ustawy dotyczących go

dokumentów. Po przeprowadzeniu postępowania administracyjnego, w tym przed

Wojewódzkim Sądem Administracyjnym i Naczelnym Sądem Administracyjnym,

Prezes IPN ostateczną decyzją z dnia 30 stycznia 2009 r. stwierdził, że na skutek

zmiany stanu prawnego bezprzedmiotowy jest wniosek o przyznanie statusu

pokrzywdzonego oraz odmówił powodowi udostępnienia do wglądu wydruku klatek

o

oznaczonych

numerach

z

mikrofilmu

Wojewódzkiego

Urzędu

Spraw

Wewnętrznych w X. i innych kart z kartoteki odtworzeniowej Biura C oraz zapisów

dotyczących tajnego współpracownika zarejestrowanego pod nr […].

Sąd

Okręgowy

rozpoznając

obecne

powództwo

wystąpił

do

IPN

o przedstawienie dokumentów, do których uprzednio powodowi odmówiono

wglądu. Na podstawie dokumentacji przedstawionej przez pozwanego ustalono,

że w archiwum IPN znajduje się karta personalna powoda, założona dnia

5 czerwca 1984 r., w której figurują jego dane osobowe, określenie kategorii: tajny

współpracownik (TW), pseudonim: S., podstawa pozyskania: korzyść materialna,

osoba pozyskująca: por. S. F. W dokumencie RUSW Pion V odnotowano, iż

Tajnego Współpracownika S. pozyskano dnia 13 czerwca 1984 r. do sprawy

obiektowej, do zagadnienia - negatywne zjawiska w funkcjonowaniu ochranianych

obiektów, organizacji społecznych. W Dzienniku Rejestracyjnym Sieci Agenturalnej

RUSW P. pod numerem rejestracyjnym […] wskazano TW „S." oraz odnotowano

datę zniszczenia akt - 1 luty 1990 r. Sporządzono także identyfikator osobowy

powoda zawierający dane osobowe, informacje o pochodzeniu, stanie cywilnym,

stosunku do alkoholu i nikotyny, opisano wygląd zewnętrzny i jego cechy

osobowościowe. Na karcie tego identyfikatora osobowego określono powoda jako

tajnego współpracownika, którego w dniu 11 czerwca 1984 r. zdjęto z ewidencji

sprawy operacyjnego sprawdzenia z powodu zaprzestania wrogiej działalności,

w dniu 1 lutego 1990 r. z ewidencji tajnych współpracowników, a materiały

archiwalne

zniszczono.

W

komputerowym

zbiorze

danych

byłej

Służby

Bezpieczeństwa (ZSKO) figurują informacje dotyczące powoda, jego działalności

opozycyjnej, internowania, zdjęcia z ewidencji wobec zaprzestania w dniu

11 czerwca

1984

r.

wrogiej

działalności,

zarejestrowania

jako

tajnego

współpracownika pod numerem […], zdjęcia z ewidencji tajnych współpracowników,

zniszczenia dokumentów w lutym 1990 r. Powód przesłuchany w charakterze

strony zaprzeczył aby był tajnym współpracownikiem Służby Bezpieczeństwa.

Sąd Apelacyjny uznał, że powód nie mógł poddać się procedurze

autolustracji, przewidzianej w ustawie z dnia 18 października 2006 r. o ujawnianiu

informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa z lat 1944-1990 oraz treści tych

dokumentów (Dz. U. z 2007 r., Nr 63, poz. 425 ze zm.), gdyż nie należy do osób

pełniących funkcje publiczne. Stwierdził, że bezprawność działania pozwanego nie

budzi wątpliwości bowiem, mimo ciążącego na nim obowiązku (art. 6 k.c.), nie

wykazał że powód rzeczywiście był tajnym współpracownikiem, że umieszczone

w książce informacje były prawdziwe oraz zachodzą okoliczności wyłączające

bezprawność. Pozwany wywodził, że publikacja jest oparta na materiałach

źródłowych będących dokumentami urzędowymi, które korzystają z domniemania

zgodności ze stanem rzeczy. Sąd ocenił, że część przedstawionych dokumentów

nie odpowiadała formie wymaganej art. 244 § 2 k.p.c., gdyż m.in. nie miały

pieczęci, stanowiły dokumentację wewnętrzną o wyłączonej dostępności. Notatki

z rozmów przeprowadzonych z powodem w latach 1981-1982 wskazują, że tylko

jedna z nich została sporządzona i podpisana przez powoda, przy czym był to

fragment życiorysu dotyczący działalności związkowej i zawodowej, pozostałe

stanowiły luźny zapis zdarzenia czy rozmowy, która nie odzwierciedlała treści

wypowiedzi,

tylko

dowolny,

nieweryfikowalny

ich

opis

dokonany

przez

funkcjonariusza. Sąd uznał, że stanowiły one dokumenty prywatne. Gdyby nawet

przyjąć, że pozostałe pisma miały charakter dokumentów urzędowych, to wynikało

z nich jedynie, że R. W. został zarejestrowany jako tajny współpracownik organów

bezpieczeństwa PRL pod numerem […] o pseudonimie S., a nie że podjął tego

rodzaju współpracę. Pozwany nie przedstawił podpisanej przez powoda deklaracji o

współpracy, nie zgłosił dowodu z przesłuchania funkcjonariuszy SB. Z tych

przyczyn Sąd Apelacyjny ocenił, że pozwany nie udowodnił iż powód był

świadomym i tajnym współpracownikiem organów bezpieczeństwa PRL, czyli

wykonywał czynności mieszczące się w definicji współpracy określonej w art. 3a

ust. 1 i 3 cyt. ustawy, bądź współpracował z organami bezpieczeństwa państwa

komunistycznego, w rozumieniu ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie

Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (Dz.

U. z 2007 r. Nr 63, poz. 424 ze zm.). Zgodnie ze wskazanym przepisem

współpracą w rozumieniu cyt. ustawy jest świadoma i tajna współpraca z ogniwami

operacyjnymi lub śledczymi organów bezpieczeństwa państwa w charakterze

tajnego informatora lub pomocnika przy operacyjnym zdobywaniu informacji.

Świadomość współpracy wymagała wyrażenia zgody na taką działalność, a

następnie dostarczania określonych informacji. Sąd drugiej instancji znacząco

rozszerzył część motywacyjną uzasadnienia rozstrzygnięcia. Wskazał brak

okoliczności wyłączających bezprawność zachowania pozwanego. Ocenił, że nie

doszło do zgody powoda na publikację, gdyż nie było nią nie udzielenie odpowiedzi

na pismo Prezesa IPN z dnia 12 maja 2005 r., ponadto powód pozostawał cały

czas w sporze z IPN w przedmiocie udostępnienia mu zasobów archiwalnych.

Odnosząc się do prawa ujawniania faktów z przeszłości w celu wywołania debaty

historycznej i dążenia do odsłaniania „prawdy historycznej” Sąd stwierdził,

odwołując się do wyroku Sądu Najwyższego z dnia 24 lutego 2004 r., III CK 329/02

(OSNC 2005, nr 3, poz. 48), że jest to społecznie pożądane, ale nie wyłącza

bezprawności naruszenia dóbr osobistych. Publikacje takie powinny czynić zadość

wymogom profesjonalnej rzetelności, wyższej od przeciętnej w wypadku historyków

IPN. Co do twierdzenia pozwanej, że publikacja jest przykładem wydawnictwa

naukowego ocenił, że książka nie spełnia kryteriów, jakim powinna odpowiadać

praca naukowa. Samo opublikowanie danych osobowych wybranej grupy ludzi oraz

przytoczenie

niejednokrotnie

zawartości

nie

dokumentów

oddawały

Służby

rzeczywistego

Bezpieczeństwa

stanu

rzeczy,

„które

następnie

bezrefleksyjnie, kategorycznie brzmiące przyporządkowanie określonym osobom

pseudonimów

tajnych

współpracowników,

bez

zastrzeżenia,

iż samo

zarejestrowanie tych osób w tym charakterze nie oznaczało automatycznie podjęcia

przez nich świadomej współpracy, a tym samym stworzenie przekonania, iż osoby

te taką współpracę rzeczywiście podjęły – nie stanowi naukowego opracowania,

a jest jedynie spisem dokumentów źródłowych, bez ich analizy, refleksji naukowej

odnoszącej się do czasu, warunków ich powstania i celów ich tworzenia.

Takie przedstawianie

informacji

bez

naukowego

wyjaśnienia

uwarunkowań

historycznych, przez IPN zatrudniający historyków firmujących tę publikację,

przydaje jej wiarygodności, w sytuacji gdy brak jej profesjonalnej rzetelności”.

Sąd przyjął, że publikacja w zakresie określenia, iż powód był tajnym

współpracownikiem służb bezpieczeństwa naruszała jego dobra osobiste w postaci

czci, godności i dobrego imienia To stwierdzenie miało niekorzystny wydźwięk,

zwłaszcza wobec polityczno - związkowego życiorysu i faktu, że był znany w swoim

środowisku i niewielkim mieście, w którym zamieszkuje. Sąd drugiej instancji

wskazał ponadto, że nieprawdziwa informacja dotycząca powoda „narusza zasady

współżycia społecznego w postaci prawa obywateli do nie zafałszowania ich

życiowych losów, w szczególności gdy zajmowali się działalnością społeczną,

związkową i byli osobami powszechnie znanymi w określonym środowisku”.

W wyniku publikacji powód spotkał się z negatywnym odbiorem społecznym.

Książka dotarła do nieoznaczonej grupy adresatów i każdy, kto miał do niej dostęp,

mógł zapoznać się z treścią i przyjąć, że powód był tajnym współpracownikiem

o pseudonimie S. Sąd uznał, że powyższa ocena uwzględnia przeciętne opinie

ludzi rozsądnie i uczciwie myślących z jego środowiska. Z obiektywnego punktu

widzenia pomówienie działacza opozycyjnego o tajną współpracę ze służbami

bezpieczeństwa PRL narusza wskazane dobra osobiste, „narażając na negatywne

reakcje i potępienie zarówno ze strony innych opozycjonistów, którzy taką

współpracę traktują jako wyraz najwyższej nielojalności, zdrady, tchórzostwa,

sprzeniewierzenia się ideałom walczących o wolną Polskę, jak i niechęć oraz

dezaprobatę całego społeczeństwa, które równie negatywnie ocenia takie

postawy”. Wskazał, że powszechnie wiadomo jakie skutki wywołało upublicznienie

nazwisk osób zarejestrowanych jako TW na tzw. listach M. i W., w tym bez

zweryfikowania czy podjęły współpracę. Często negatywne opinie na ich temat

„brały się jedynie z pogłosek, niesprawdzonych oskarżeń, danych wynikających z

dokumentów służb bezpieczeństwa, które mogły być fabrykowane, nie odpowiadać

rzeczywistości, mieć na celu złamanie oporu bądź skompromitowanie działaczy

opozycji”. Sąd odwołał się przy tym do przykładu Prezydenta RP Lecha Wałęsy.

Sąd ocenił, że czynnościami potrzebnymi do usunięcia skutków naruszenia

dobra osobistego powoda (art. 24 k.c.) są publikacje w dwóch kolejnych wydaniach

gazet wskazanych przez powoda i dwukrotnie w programach lokalnej telewizji. Sąd

uwzględnił żądanie usunięcia z następnych wydań książki informacji naruszającej

dobra osobiste powoda i wskazanie w erratach, że w wydaniu z […] r.

opublikowano

nieprawdziwą

informację

o

tym,

że

R.

W. był

Tajnym

Współpracownikiem /TW/ „S.". Nie jest istotne, że powód nie pełni już funkcji

publicznej, gdyż pełnił ją wcześniej, a miejsce publikacji zapewnia, że odbiorcami

orzeczenia Sądu mogą być osoby, które znały powoda bądź słyszały o nim jako

o działaczu związkowym.

Skarga kasacyjna pozwanego, zastąpionego przez Prokuratorię Generalną

Skarbu Państwa, oparta jest na obu podstawach z art. 398 3 § 1 k.p.c. W ramach

zarzutu dotyczącego prawa materialnego pozwany podniósł naruszenie:

-

art. 24 § 1 k.c. w zw. z art. 23 k.c. poprzez błędną wykładnię polegającą na

przyjęciu, iż opublikowanie, w ramach ustawowego zakresu kompetencji,

informacji znajdującej potwierdzenie w treści dokumentów należy uznać za

działanie

bezprawne,

prowadzące

do

naruszenia

dobra

osobistego

i warunkujące obowiązek usunięcia jego skutków,

-

art. 24 § 1 k.c. poprzez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, iż brak

sprzeciwu wobec naruszenia dobra osobistego, w sytuacji umożliwienia

poszkodowanemu jego wyrażenia, nie jest tożsamy z udzieleniem zgody

wyłączającej bezprawność zachowania sprawcy .

W ramach zarzutu obrazy przepisów procesowych mającej istotny wpływ na

wynik sprawy pozwany podniósł naruszenie:

-

art. 379 pkt 1 k.p.c. w zw. z art. 199 § 1 pkt 1 k.p.c. w zw. z art. 20 ust. 5 oraz

art. 19 ustawy z dnia 18 października 2006r. o ujawnianiu informacji

o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944-1990 oraz

treści tych dokumentów (Dz. U. z 2007 r., Nr 63, poz. 425 ze zm.) poprzez

nieważność postępowania, polegającą na czynieniu ustaleń i formułowaniu

ocen co do okoliczności podlegających stwierdzeniu wyłącznie w trybie

postępowania lustracyjnego,

-

art. 378 § 1 k.p.c. w zw. z art. 379 pkt 1 k.p.c. poprzez niedostrzeżenie

z urzędu wskazanej nieważności postępowania przed Sądem I instancji,

-

art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. poprzez nienależyte

uzasadnienie

zaskarżonego

orzeczenia

polegające

na

zaniechaniu

poczynienia ustaleń faktycznych, stanowiących podstawę rozstrzygnięcia,

-

art. 321 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. poprzez wyrokowanie co do

przedmiotu wykraczającego poza żądanie pozwu,

-

art. 244 § 1 k.p.c. w zw. z art. 382 k.p.c. oraz art. 7 ustawy z dnia 18 grudnia

1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko

Narodowi Polskiemu (Dz. U. z 2007 r., Nr 63, poz. 424) poprzez pozbawienie

mocy

formalnej

dokumentów

urzędowych

materiałów

stanowiących

podstawę wydanej przez pozwanego publikacji,

-

art. 252 k.p.c. w zw. z art. 382 k.p.c. poprzez obarczenie pozwanego

ciężarem udowodnienia prawdziwości treści dokumentów urzędowych.

Powód wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej i zasądzenie zwrotu kosztów

postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Najdalej

idące

zarzuty

skargi

kasacyjnej

wskazują

na

nieważność

postępowania przed sądami obu instancji. Skarżący opiera je na twierdzeniu

o niedopuszczalności drogi sądowej, mającej wynikać z faktu, że „ustalanie

okoliczności dotyczących podjęcia współpracy z organami bezpieczeństwa

państwa” w rozumieniu art. 3a ustawy z dnia 18 października 2006 r. o ujawnianiu

informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa z lat 1944-1990 oraz treści tych

dokumentów (Dz. U. z 2007 r., Nr 63, poz. 425 ze zm.) powinno nastąpić

w postępowaniu lustracyjnym, gdyż art. 17-21 h cyt. ustawy przewiduje wskazany

tryb stwierdzania powyższych okoliczności jako wyłączny. Tak daleko idące

twierdzenia są chybione. Po pierwsze żądanie i jego podstawę jednoznacznie

zakreślił powód

wskazując, że dochodzi udzielenia ochrony prawnej wobec

naruszenia jego dóbr osobistych. Po drugie art. 23 k.c. wprost stanowi, że dobra

osobiste człowieka pozostają pod ochroną prawa cywilnego niezależnie od ochrony

przewidzianej w innych przepisach. Po trzecie sprawa o ochronę dóbr osobistych

jest sprawą ze stosunków z zakresu prawa cywilnego, rozpoznawanych

w postępowaniu normowanym kodeksem postępowania cywilnego i brak przepisu

szczególnego, przekazującego ją, gdy zdarzenie sprawcze polega na twierdzeniu,

że dokumentacja archiwizowana w Instytucie Pamięci Narodowej potwierdza,

iż oznaczona osoba była tajnym współpracownikiem b. Służby Bezpieczeństwa,

do właściwości innych organów (art. 1 i art. 2 § 3 k.p.c.). Konsekwentnie

bezzasadna jest postawa kasacyjna naruszenia prawa procesowego w zakresie

wskazującym uchybienie art. 379 pkt 1 k.p.c. w zw. z art. 199 § 1 pkt 1 k.p.c. w zw.

z art. 20 ust. 5 i art. 19 ustawy z dnia 18 października 2006 r. o ujawnianiu

informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944-1990 oraz

treści tych dokumentów oraz art. 378 § 1 k.p.c. w zw. z art. 379 pkt 1 k.p.c.

Odniesienia wymagają, także z uwagi na treść dalszych zarzutów skargi,

relacje

między

postępowaniem

cywilnym

o

ochronę

dóbr

osobistych

i postępowaniem lustracyjnym, toczącym się na podstawie przepisów cytowanej

ustawy. Przed przystąpieniem do tych rozważań podkreślić jednak należy, że ich

założeniem są indywidualne okoliczności przedmiotowej sprawy polegające na tym,

że powództwo nie dotyczy zasadniczej treści publikacji książkowej wydanej pod

tytułem „Stan wojenny […] w dokumentach Służby Bezpieczeństwa”, która składa

się ze zbioru odpisów oryginalnych dokumentów, tylko przypisu do jednego z nich i

indeksu osobowego obejmujących oznaczone dane dotyczące powoda. Dane te

kwestionowane są wyłącznie w części stwierdzającej: R. W. – „według zapisów

ewidencyjnych TW „S." (1984-1990), zarejestrowany pod nr […]”. Autor publikacji

uzupełnił ją dokładnym wskazaniem źródeł archiwalnych, połączonym z informacją

o zniszczeniu w 1990 r. części materiałów historycznych i zachowaniu pośrednich

danych w oznaczonych dokumentach, przy czym opisowej części przypisu powód

nie kwestionuje. W tym miejscu w związku z podniesionym w skardze kasacyjnej

zarzutem naruszenia art. 321 § 1 k.p.c., poprzez wyrokowanie ponad żądanie, na

skutek poddania ocenie treści dokumentów, sporządzonych w formie notatek

funkcjonariuszy SB i jednej własnej powoda, oraz dokonania na ich podstawie

ustalenia, że powód nigdy nie podjął świadomej i tajnej współpracy z organami

bezpieczeństwa wskazać należy, że istotą zasady skargowości jest rozstrzygnięcie

sporu w granicach, które wyznaczają żądanie, podstawa faktyczna, a niekiedy

również podstawa prawna powództwa. Tak rozumiana zasada nie została

naruszona wprost rozstrzygnięciem, które jest zgodne z żądaniem pozwu. Niemniej

uogólnione twierdzenie Sądu wykracza poza podstawę faktyczną powództwa,

wskazującą jako zdarzenie sprawcze naruszające dobra osobiste powoda

informację o zapisie ewidencyjnym dotyczącym tajnej współpracy w latach 19841990, ponadto oparte jest na ocenie notatek, sporządzonych w terminach

irrelewantnych (okres 1981-1983). Pośrednio doszło zatem do uchybienia

powyższej normie oraz, objętemu kolejnym zarzutem skargi kasacyjnej, przepisowi

art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c., bowiem takie stanowcze

i jednoznaczne ustalenie jest zawarte w uzasadnieniu wyroku. Uzasadnienie

orzeczenia sądowego jest szczególnego rodzaju dokumentem, jakkolwiek nie

mającym charakteru dokumentu urzędowego w rozumieniu art. 244 § 1 k.p.c. i art.

252 k.p.c. (por. uchwałę (7) Sądu Najwyższego z dnia 22 października 1974 r.,

III PZP 20/74, OSNCP 1975, nr 2, poz. 17, wyrok Sądu Najwyższego z dnia

12 lutego 2010 r., I CSK 340/09, OSNC ZD 2010, nr C, poz. 97).

Podniesienie przez skarżącego zarzutu naruszenia art. 244 § 1 k.p.c. w zw.

z art. 382 k.p.c. oraz art. 7 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci

Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu poprzez

pozbawienie

materiałów

archiwalnych,

stanowiących

podstawę

informacji

i powołanych wprost w tej części publikacji, a przedstawionych w postępowaniu

sądowym w formie uwierzytelnionych odpisów sporządzonych przez IPN, mocy

formalnej dokumentów urzędowych i w następstwie przyjęcia wadliwego obciążenia

ciężarem dowodu, wymaga zajęcia stanowiska także w tym przedmiocie. Zgodnie

z art. 7 pkt 1 dokumentami, w rozumieniu cytowanej ustawy, są wszelkie nośniki

informacji,

niezależnie

od

formy

przechowywania

informacji,

w

tym

w szczególności: akta, kartoteki, rejestry, pliki komputerowe, pisma, mapy, plany,

filmy i inne nośniki obrazu, nośniki dźwięku i wszelkich innych form zapisu, a także

kopie, odpisy i inne duplikaty tych nośników informacji. W myśl art. 29 cyt. ustawy

ustawowym

obowiązkiem

IPN

jest

m.in.

wydawanie

na

ich

podstawie

uwierzytelnionych odpisów i wypisów. Wykładnia powyższych przepisów prowadzi

do wniosku, że pojęcie dokumentu w znaczeniu ustawy o Instytucie Pamięci

Narodowej (…) ma charakter autonomiczny. W związku z tym, że powyższy akt

prawny nie przyznaje wprost tak rozumianym dokumentom i ich uwierzytelnionym

odpisom (wypisom) wprost charakteru dokumentu urzędowego, ich kwalifikacji

procesowej dokonywać należy w oparciu przepisy kodeksu postępowania

cywilnego. Sens i znaczenie art. 244 k.p.c. wyraża się w zakreśleniu zakresu mocy

dowodowej dokumentu urzędowego, ujawnionego i podlegającego badaniu jako

środek dowodowy w trakcie postępowania rozpoznawczego przed wydaniem

orzeczenia, którego ocena następnie mieści się w podstawie faktycznej

rozstrzygnięcia. Jak podkreśla się w orzecznictwie ze względu na różną treść i

przeznaczenie dokumentów urzędowych ich meritum (treść zaświadczająca), której

dotyczą domniemania i odwrócenie dowodu (art. 244 § 1 k.p.c. i art. 252 k.p.c.),

może się różnić i podlega ocenie w konkretnej sprawie (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 18 września 1969 r., II CR 308/69, OSNCP 1970, nr 7-8, poz.

130, cyt. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 lutego 2010 r., I CSK 340/09).

Zważywszy, że karta personalna powoda, identyfikator osobowy, dziennik

rejestracyjny sieci agenturalnej RUSW P., komputerowy zbiór danych byłej Służby

Bezpieczeństwa (ZSKO), są materiałami archiwalnymi, sporządzonymi przez

podmioty trzecie, które Instytut Pamięci Narodowej gromadzi, przechowuje

i udostępnia, uznać należy, że wydane przez niego uwierzytelnione odpisy, wypisy,

wyciągi i reprodukcje dokumentów, przedstawione w postępowaniu sądowym jako

dowody, są dokumentami urzędowymi korzystającymi z domniemania prawdziwości

(autentyczności) oraz w części zaświadczającej z domniemania zgodności

z prawdą. Moc zaświadczająca obejmuje jednak jedynie istnienie oznaczonej treści

materiałów archiwalnych, a nie jej zgodności ze stanem rzeczy. Pozwany mógł

wykazać przedstawionymi dokumentami zgodność ze źródłem i prawdziwość

stwierdzenia „według zapisów ewidencyjnych TW „S." (1984-1990), zarejestrowany

pod nr […]”. Treść zaświadczająca dokumentów urzędowych potwierdziła bowiem

zakres i podstawę powyższej informacji. Ciężar udowodnienia, że stan faktyczny

był inny obciążał zatem, zgodnie z art. 252 k.p.c., stronę powodową, która mu

zaprzeczyła.

Bezzasadnie obciążył sąd odwoławczy pozwanego nie tylko wymogiem ale

i zakresem dowiedzenia, że powód podpisał deklarację o współpracy, był

świadomym i tajnym współpracownikiem w rozumieniu przyjętym później, tj. w art.

3a ustawy z dnia 18 października 2006 r. o ujawnieniu informacji (…) oraz

w judykaturze. Zauważyć należy, zważywszy na sposób i zakres ewentualnego

naruszenia dóbr osobistych powoda, że bezprzedmiotowe, znacznie wykraczające

poza materię sprawy, były rozważania sądu dotyczące wymogu zachowania

profesjonalnej rzetelności przez autorów prac naukowych, sposobu prowadzenia

debaty historycznej i dążenia do odsłaniania prawdy historycznej, powinności

czynienia zastrzeżeń przy przytaczaniu adnotacyjnych informacji o stanie rzeczy

wynikającym

z

archiwizowanych

dokumentów.

Zastrzeżenia

budzi

także

emocjonalność ocen, odwołujących się do odmiennych stanów faktycznych

i prawnych (tzw. listy M. i W.) bądź osób (TW Bolek).

Z tych względów, i w związku z dalszymi zarzutami naruszenia prawa

procesowego i materialnego, podniesionymi w skardze kasacyjnej, niezbędne jest

rozważenie

relacji

między

postępowaniem

o

ochronę

dóbr

osobistych

i postępowaniem lustracyjnym prowadzonym na podstawie przepisów ustawy

z dnia 18 października 2006 r. o ujawnianiu informacji o dokumentach organów

bezpieczeństwa z lat 1944-1990. Błędne jest, jak trafnie podnosi skarga,

stanowisko Sądu Apelacyjnego, że powód nie mógł złożyć oświadczenia

lustracyjnego i poddać się tej procedurze, gdyż nie pełni funkcji publicznej. Zgodnie

z art. 20 ust. 5 cytowanej ustawy, w brzmieniu obowiązującym od dnia 28 lutego

2007 r., wniosek o wszczęcie postępowania lustracyjnego może złożyć do sądu

również osoba, która została publicznie pomówiona o fakt pracy lub służby

w organach bezpieczeństwa państwa lub współpracy z nimi w okresie od dnia

22 lipca 1944 r. do dnia 31 lipca 1990 r. i złożyła oświadczenie lustracyjne bez

względu na to, czy pełni funkcje publiczne (tzw. autolustracja). Taka wykładnia

wskazanego przepisu jest następstwem wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia

11 maja 2007r., K 2/07 (OTK-A 2007, nr 5, poz. 48), który stwierdził niezgodność

z Konstytucją RP części preambuły i niektórych przepisów cytowanej ustawy.

Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu wskazanego orzeczenia podkreślił, że jest

to procedura szczególna, lepiej dostosowana do kategorii spraw lustracyjnych jak

droga postępowania cywilnego lub karnego na ogólnych zasadach. Powód,

kwestionując

zgodność

z

prawdą

faktu

tajnej

współpracy

z

organami

bezpieczeństwa państwa, mógłby zatem dochodzić ochrony prawnej według

własnego wyboru w obu wskazanych postępowaniach, których relację należy

określić jako stosunek krzyżowania się. Postępowanie lustracyjne, o cechach

postępowania publiczno-prawnego, zapewnia ją jednak w większym zakresie a to

wobec innego zakresu kognicji sądu, odpowiednio stosowanej procedury karnej

z zachowaniem domniemań niewinności i gwarancji procesowych lustrowanego,

możliwości przeprowadzenia szerszego postępowania dowodowego z kwerendą

zasobów archiwalnych oraz pozyskaniem dokumentów trudnodostępnych dla stron

procesu cywilnego. Orzeczenie sądu wydane w tym postępowaniu zostaje ponadto

z urzędu załączone do rejestru i zbioru dokumentów prowadzonych przez IPN

(art. 20 ust. 7 ustawy z dnia 18 października 2006 r. o ujawnianiu informacji (…),

art. 42 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji

Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu). Sąd Najwyższy w wyroku z dnia

29 kwietnia 2009 r., II CSK 622/08, nie publ. uznał ponadto, że prawomocny wyrok

sądu lustracyjnego, stwierdzający że nie jest prawdziwe orzeczenie lustracyjne

wiąże sąd w postępowaniu cywilnym o ochronę dóbr osobistych osoby nazwanej

„agentem bezpieki”. Różnica polega także na tym, że postępowanie cywilne

o ochronę dóbr osobistych (art. 23-24 k.c.) ograniczone jest pod względem

podmiotowym i przedmiotowym. Sprowadza się ono do badania czy w wyniku

określonych działań nastąpiło naruszenie dóbr osobistych, przy czym dowód w tym

zakresie ciąży na powodzie, bezprawność działania sprawcy objęta jest

domniemaniem ustawowym, które może zostać wzruszone przez dokonującego

naruszenia wykazaniem okoliczności wyłączających bezprawność, a zapadłe

orzeczenie ma ograniczoną skuteczność. I w tym postępowaniu możliwe jest, jak

wskazano wyżej, prowadzenie dowodów co do zgodności określonych twierdzeń

z prawdziwym stanem rzeczy. Ochrona dóbr osobistych w zasadzie może dotyczyć

jedynie naruszeń wywołanych wypowiedziami co do faktów, a nie ocen, których

z natury rzeczy nie da się udowodnić, objętych ponadto prawem podmiotowym

do wolności słowa i swobody wypowiedzi. Zgodność z prawdą kwestionowanej

wypowiedzi nie jest jednak ustawową przesłanką wystarczającą dla stwierdzenia

braku naruszenia dóbr osobistych i odmowy udzielenia ochrony prawnej. Zależy to

od sposobu naruszenia i rodzaju danego dobra osobistego, przy czym

każdorazowo podlegają one ocenie w okolicznościach konkretnej sprawy.

Jak zgodnie przyjmuje się w orzecznictwie i nauce prawa, powołanie się na

okoliczność wyłączającą bezprawność, polegającą na działaniu w ochronie

uzasadnionego

interesu,

bądź

w ramach

porządku

prawnego

może

być

niewystarczającą podstawą ekskulpującą w wypadku wykazania niezgodności

twierdzenia dotyczącego danego faktu z prawdą. W sytuacji gdy dochodzi do takiej

kolizji należy przypisać pierwszeństwo prawdzie materialnej (por. m.in. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 19 stycznia 2000 r., II CKN 670/08, nie publ.).

Z tych względów nie można, co do zasady, podzielić skargi kasacyjnej

w części wskazującej na błędną wykładnię art. 24 § 1 k.c. w zw. z art. 23 k.c.

poprzez nieprzyjęcie, że okolicznością bezwzględnie wyłączającą bezprawność

naruszenia przez Instytut Pamięci Narodowej dóbr osobistych (kontratypem prawa

cywilnego) jest zamieszczenie w jego publikacji informacji - znajdujących

potwierdzenie

w

treści

przechowywanych

dokumentów,

z

jednoczesnym

odwołaniem do nich - jako mieszczącego się w ramach ustawowego zakresu

kompetencji.

Jakkolwiek

wydawnictw,

w tym

prowadzenie

działalności

inwentarzy archiwalnych,

jest

obejmującej

publikację

realizacją

badawczych

i edukacyjnych funkcji Instytutu szeroko zakreślonych przez art. 53 cyt. ustawy,

zatem mieści się w ramach porządku prawnego, to możliwe jest, jak wyżej

wskazano, przeprowadzenie dowodu nieprawdziwości stanu zapisów archiwalnych

i danych ujawnionych na ich podstawie.

Chybione są także zarzuty dotyczące kolejnej przesłanki wyłączającej

bezprawność naruszenia dóbr osobistych. Stanowisko Sądu Apelacyjnego, że brak

odpowiedzi osoby, dla której IPN prowadzi zbiór dokumentów, na pouczenie

o możliwości załączenia do niego, na podstawie art. 35b ustawy z dnia 18 grudnia

1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej (…) własnych uzupełnień, sprostowań,

uaktualnień, wyjaśnień, dokumentów nie może być kwalifikowane jako wyrażenie

blankietowej zgody na publikację zebranych dokumentów naruszających dobra

osobiste, jest prawidłowe.

Sąd Najwyższy podziela pogląd doktryny prawniczej, że sytuacja, gdy

w sprawach o ochronę dóbr osobistych nie można ustalić prawdy, bądź na skutek

braku, niedostępności czy niepełności materiału dowodowego dowód prawdy się

nie powiódł, nie może być zrównana z wykazaniem nieprawdy. Możliwe i celowe

wówczas jest rozważenie udzielenia ochrony prawnej w ograniczonym zakresie,

tj. nie poprzez przeproszenie za nieprawdę, a za twierdzenie o niedostatecznie

wykazanej

podstawie

Każdorazowo jednak

wyznaczonych

osobistych.

faktycznej,

z

ewentualnym

wskazaniem

przyczyn.

zastosowany środek musi mieścić się w granicach

naruszeniem

bądź zagrożeniem

dalszego

naruszenia

dóbr

Ubocznie zauważyć należy, że w sentencji wyroku Sądu Okręgowego

obowiązki podjęcia określonych czynności nie zostały nałożone na stronę procesu,

którą jest Skarb Państwa, a bezpośrednio na jego reprezentanta - Instytut Pamięci

Narodowej. Oznaczenie takie jest nieprawidłowe bowiem, w ewentualnym

przyszłym

postępowaniu

egzekucyjnym,

podmiot

ten

będzie

dłużnikiem

z wynikającymi stąd uprawnieniami i obowiązkami, zatem musi mieć przymiot

zdolności

sądowej

i

procesowej.

Dokonanie

sprostowania

tej

oczywistej

niedokładności w obecnym postępowaniu, z uwagi na wydanie przez Sąd

Najwyższy orzeczenia kasatoryjnego, jest niecelowe.

Uzasadnione

podstawy

kasacyjne

zaskarżonego orzeczenia (art. 398

powodują

konieczność

uchylenia

§ 1 k.p.c.). O kosztach postępowania

kasacyjnego postanowiono zgodnie z art. 108 § 2 w zw. z art. 398 21 k.p.c.