II CSK 203/08 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 203/08

POSTANOWIENIE

Dnia 2 października 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Helena Ciepła (przewodniczący)

SSN Marian Kocon

SSN Krzysztof Strzelczyk (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku K. B.

przy uczestnictwie K. B. i A. B.-B.

o podział majątku, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 2

października 2008 r., skargi kasacyjnej wnioskodawczyni od postanowienia Sądu

Okręgowego w S. z dnia 29 listopada 2007 r., sygn. akt II Ca (…),

uchyla zaskarżone postanowienie w punktach 1 (pierwszym), 3 (trzecim) i 4

(czwartym) i w tym zakresie przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania

Sądowi Okręgowemu w S. pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach

postępowania kasacyjnego

Uzasadnienie

W postępowaniu o podział majątku wspólnego z wniosku K. B. z udziałem

początkowo Z. B. a później wobec jego śmierci z udziałem spadkobierczyń, jego córek:

A. B.-B. oraz K. B., Sąd Rejonowy w S. postanowieniem z dnia 17 maja 2007 r. ustalił,

że w skład majątku dorobkowego K. B. oraz Z. B. wchodzą:

-

kwota 269.264,32 złotych stanowiąca równowartość nakładów na majątek

odrębny uczestnika z tytułu spłaty kredytu,

-

kwota 19.673,16 złotych stanowiąca wartość nakładów na majątek odrębny

uczestnika z tytułu trwałego wyposażenia domu,

-

kwota 9.100 złotych stanowiąca równowartość samochodu osobowego Ford

Sierra,

-

kwota 73.765 złotych stanowiąca równowartość 38.151,72 DEM,

-

kwota 6.161,39 złotych stanowiąca równowartość 2.215,93 USD,

-

Kwota 366 złotych stanowiąca równowartość przyłącza telefonicznego

oraz dokonał podziału tego majątku w ten sposób, że wszystkie wymienione składniki

majątku przyznał po połowie uczestniczkom postępowania i jak określono w

postanowieniu: „tytułem wyrównania udziałów w majątku wspólnym zasądził od

uczestniczek na rzecz wnioskodawczyni kwoty po 94.584,39 złotych od każdej z nich

płatne

jednorazowo

w

terminie

sześciu

miesięcy

od

uprawomocnienia

się

postanowienia. W tym samym postanowieniu Sąd Rejonowy umorzył postępowanie w

zakresie ruchomości oraz oddalił wniosek w pozostałej części.

Sąd Rejonowy oparł swe rozstrzygnięcie na następujących ustaleniach

faktycznych:

K. B. i Z. B. pozostawali w związku małżeńskim od 21 lipca 1984 r. do chwili jego

rozwiązania przez rozwód orzeczony wyrokiem Sądu Okręgowego w S., który

uprawomocnił się do 25 kwietnia 2000 r. Z. B. miał dwoje dzieci z poprzedniego

małżeństwa. Pracował jako kapitan na statkach różnych armatorów. K. B. od 1992

pracuje w Wojewódzkiej Stacji Sanitarno Epidemiologicznej. W 1991 r. Z. B. nabył

samochód Ford częściowo za pieniądze uzyskane ze sprzedaży nabytego przed ślubem

samochodu marki Polonez. Przed zawarciem związku małżeńskiego Z. B. nabył działkę

z niewykończonym domem za kwotę 600.000 złotych (przed denominacją). Na

wykończenie

domu

zaciągnął

kredyt

w

wysokości

1.400.000

złotych

(przed

denominacją), z którego 72.863 złotych zostało spłaconych przed zawarciem

małżeństwa z wnioskodawczynią. Z majątku dorobkowego na spłatę kredytu została

przekazana kwota 1.631.821 złotych, która stanowiła 70,08% wszystkich środków

wydatkowanych na tę nieruchomość (obejmujących nadto 600.000 złotych z tytułu ceny

nabycia nieruchomości oraz 72.863 złotych kredytu spłaconego przed powstaniem

wspólności majątkowej małżeńskiej) o aktualnej wartości 400.000 złotych, zgodnie

wskazanej przez strony. Według ustaleń sądu, z majątku dorobkowego zostały

poczynione wydatki na roboty wykończeniowe domu o łącznej wartości 19. 673,17

złotych.

Małżeństwo stron funkcjonowało do 1993 r. Na początku kwietnia 1994 r. Z. B.

wyprowadził się do Międzyzdrojów. W okresie od 15 grudnia 1993 r. do sierpnia 1994 r.

wypłacił z kont dewizowych w Banku (…) S.A. kwoty 32.151,71 DM, 6000 DM oraz

2.215,93 USD. Pieniądze te zostały przeznaczone na uruchomienie działalności

gospodarczej w M., którą uczestnik prowadził ze znajomymi. Polegała ona na

prowadzeniu pizzerii „A.(…)”. Działalność ta z czasem przestała przynosić dochody i w

1998 r. została zlikwidowana. W 1997 r. uczestnik uzyskał dochód ze swego udziału

wynoszący 8.566,57 złotych.

Sąd Rejonowy oddalił wniosek wnioskodawczyni o ustalenie nierównych

udziałów. Przyjął, że kredyt zaciągnięty przez uczestnika został w całości przeznaczony

na wykończenie budynku na działce. Nakłady z majątku wspólnego na nieruchomość

należącą do Z. B. a obejmujące spłatę kredytu budowlanego, zostały wyliczone w

odniesieniu do aktualnej wartości nieruchomości po odliczeniu wartości robót

wykończeniowych sfinansowanych z bieżących dochodów i wyniosły 134.635,70 złotych

dla każdego z małżonków (400.000 zł – 19.637,6 złotych = 380.326,84 zł x 70,8% =

269.271,4 : 2 = 134.635,7 zł). Odnośnie środków znajdujących się na kontach

dewizowych wypłaconych przez Z. B. Sąd wskazał, że w tym okresie trwała wspólność

majątkowa pomimo,, że małżeństwo nie funkcjonowało i środki te powinny być

rozliczone jako majątek dorobkowy. Udział wnioskodawczyni z tego tytułu, według

średnich kursów walut osiągnął równowartość 36.882,81 zł. Zdaniem sądu, skoro środki

te zostały przeznaczone na działalność gospodarczą ich uwzględnienie zamyka kwestię

rozliczeń zysków z tej działalności, tym bardziej, iż brak było dowodów stwierdzających,

że zyski te były przeciętne i stanowiły dochód uczestnika, tak jak wynagrodzenie

uzyskiwane w tym okresie przez wnioskodawczynię.

W apelacji od tego postanowienia uczestniczki zarzuciły naruszenie art. 43 § 2

k.r.o. przez błędne przyjęcie, że nie zachodzą przesłanki do ustalenia nierównych

udziałów oraz art. 43 § 1 k.r.o. przez błędne przyjęcie, że zaciągnięty przez Z. B. kredyt

na wykończenie domu stanowi nakład na jego majątek odrębny w postaci spłaty części

kredytu z majątku wspólnego. Ponadto zdaniem skarżących sąd dowolnie przyjął, że

środki z konta bankowego stanowią składnik majątku wspólnego pomimo, iż zostały

wydatkowane w czasie trwania małżeństwa między innymi na utrzymanie i nie istniały w

chwili ustania wspólności majątkowej.

Wnioskodawczyni zarzuciła w apelacji pominięcie, bez uzasadnienia, kwoty

51.275,95 złotych jako równowartości 26.520 DEM stanowiących wynagrodzenie Z. B.

za okres od 18 października 1994 r. do dnia 17 kwietnia 1995 r.

Postanowieniem z dnia 29 listopada 2007 r. Sąd Okręgowy w S. z apelacji

uczestniczek zmienił zaskarżone postanowienie w ten sposób, że ustalił równowartość

nakładów na majątek odrębny Z. B. z tytułu spłaty kredytu na kwotę 36.171,60 złotych i

obniżył spłaty zasądzone od uczestniczek na rzecz wnioskodawczyni do kwot po

16.327,69 złotych.

Sąd Okręgowy wskazał, że przyjęte przez Sąd Rejonowy metoda odniesienia

wartości

nakładu

do

wartości

nieruchomości

nie

może

być

zastosowana

w uwarunkowaniach niniejszej sprawy, gdyż kredyt nie był przeznaczony na zakup

nieruchomości, a jedynie w niewielkiej części został przeznaczony na wykończenie

budynku. Zdaniem sądu najbardziej adekwatnym sposobem ustalenia wartości nakładu

w postaci spłaty kredytu było odniesienie do średniego wynagrodzenia w dacie

dokonywania spłaty. W ten sposób sąd ustalił wysokość nakładów z majątku wspólnego

na kwotę 36.171,60 złotych.

Jako niezasadne ocenił sąd odwoławczy zaliczenie w skład majątku wspólnego

wynagrodzenia otrzymywanego przez Z. B. w okresie w 1992 i 1993 roku, czyli na 8 lat

przed ustaniem wspólności majątkowej małżeńskiej. Brak było bowiem podstaw do

zarzucenia mu zawinionego nierozliczenia się z kwot stanowiących równowartość

38.151,72 DEM i 2.215,93 USD.

Sąd Okręgowy oddalił w całości apelację wnioskodawczyni uznając za

niezasadne zaliczenie do majątku wspólnego dochodów uczestnika, jakie osiągnął na

pięć lat przed ustaniem wspólności majątkowej, tym bardziej, iż wnioskodawczyni

dochody uzyskiwane w tym czasie zachowała dla siebie a współmałżonek musiał się

także sam utrzymać.

Wnioskodawczyni złożyła skargę kasacyjną od postanowienia Sądu Okręgowego

w S. w części uwzględniającej apelację uczestniczek i w części oddalającej jej apelację.

W ramach pierwszej podstawy skargi (art. 3983 § 1 pkt 1 k.p.c.), wnioskodawczyni

zarzuciła naruszenie: art. 45 § 1 i 2 k.r.o. w brzmieniu obowiązującym przed dniem 19

stycznia 2005 r. przez jego nieprawidłową wykładnię i przyjęcie, że wysokość nakładów

z

majątku

wspólnego

podlega

rozliczeniu

przez

odniesienie

do

średniego

wynagrodzenia a nie do wartości rzeczy, na którą nakładów dokonano; art. 415 k.c. w

związku z art. 6 k.c. przez przyjęcie, że wnioskodawczyni nie udowodniła szkody

powstałej w wyniku pobrania przez uczestnika środków zgromadzonych na walutowym

rachunku bankowym; art. 31 k.r.o. oraz art. 32 § 1 i 2 pkt 1 k.r.o. w brzmieniu

obowiązującym do dnia 19 stycznia 2005 r. przez przyjęcie, że dochody uzyskane przez

jednego z małżonków w trakcie separacji faktycznej nie są objęte wspólnością

ustawową. Naruszenie przepisów postępowania polegało na, sprzecznym z art. 382

k.p.c., dokonaniu ustaleń odmiennych niż sąd pierwszej instancji bez przeprowadzenia

postępowania dowodowego oraz na wyjściu, pomimo zakazu z art. 378 § 1 k.p.c., poza

granice apelacji uczestniczek.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wskazany w skardze kasacyjnej art. 382 k.p.c. ma charakter ogólnej dyrektywy.

Jest wyrazem pełnej apelacji i nakłada na sąd drugiej instancji obowiązek orzekania na

podstawie materiału zebranego w postępowaniu w pierwszej instancji oraz w

postępowaniu apelacyjnym.

Jak trafnie przyjmuje się w judykaturze, przepis ten może stanowić podstawę

kasacyjną jedynie wtedy, gdy sąd drugiej instancji pominie część zebranego w sprawie

materiału dowodowego i wyda orzeczenie wyłącznie na podstawie materiału zebranego

przed sądem pierwszej instancji lub na podstawie własnych ustaleń z pominięciem

wyników postępowania dowodowego przeprowadzonego przed sądem pierwszej

instancji (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 9 czerwca 2005 r., III CKN 674/04, nie

publ. oraz z 22 lutego 2007 r., III CSK 337/06, nie publ.). W skardze kasacyjnej

naruszenie art. 382 k.p.c. łączy się jednak z innymi wadliwościami postępowania przed

sądem drugiej instancji a mianowicie brakiem wskazania wysokości średniego rocznego

i kwartalnego wynagrodzenia będącego podstawą ustalenia wartości nakładów jak

również zaniechanie przeprowadzenia dowodu z opinii biegłego. Uchybienia te obejmują

hipotezy innych, nie wskazanych w skardze kasacyjnej norm procesowych. Z tego

względu nie można podzielić stanowiska skarżącej, iż doszło w jakikolwiek sposób

do naruszenia art. 382 k.p.c.

Nie ma także racji wnosząca skargę kasacyjną, że sąd drugiej instancji,

sprzecznie z art. 378 § 1 k.p.c., wyszedł poza granice apelacji uczestniczek. Niezależnie

od

odrębności

nieprocesowego

postępowania

o

podział

majątku

wspólnego

i integralności postanowienia co do istoty kończącego to postępowanie, należy wskazać,

że uczestniczki zaskarżyły postanowienie Sądu Rejonowego w S. w zakresie ustalenia

wysokości spłaty w związku z nakładami z majątku wspólnego na majątek osobisty

uczestnika oraz w związku z zaliczeniem do majątku wspólnego środków pieniężnych tj.

38.151,72 DEM oraz 2.215,93 USD. Zdaniem skarżących majątek wspólny nie

obejmował tych składników i nie było podstaw do rozliczenia nakładów. Wobec tego

jednoczesne zakwestionowanie odmowy ustalenia nierównych udziałów w majątku

wspólnym nie wyczerpywało zakresu apelacji uczestniczek.

Bezzasadność

zarzutów

obejmujących

przepisy

postępowania

sprawia,

że podstawą dalszych rozważań dotyczących naruszenia prawa materialnego jest stan

faktyczny przyjęty przez sąd drugiej instancji.

Wstępnie należy podnieść, iż wobec ustania wspólności majątkowej małżeńskiej

Z. B. i K. B. przed dniem 20 stycznia 2005 r. tj. przed dniem wejścia w życie ustawy z

dnia 17 czerwca 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz

niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 162, poz. 1691) do podziału ich majątku oraz do

zwrotu wydatków i nakładów dokonanych z majątku wspólnego na majątek osobisty

stosuje się przepisy kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w brzmieniu obowiązującym

przed tym dniem (art. 5 ust. 5 pkt 3 ustawy).

Na gruncie art. 45 § 1 k.r. i op. w orzecznictwie wyrażono pogląd, że w sytuacji,

gdy nakłady pochodzące z majątku wspólnego zostały poczynione na budowę domu na

gruncie wchodzącym w skład majątku odrębnego jednego z małżonków wartość tych

nakładów określa się w ten sposób, że najpierw ustala się ułamkowy udział nakładów

małżonków w wartości domu z czasu jego budowy a następnie oblicza się ten sam

ułamkowy udział w wartości domu według cen rynkowych (uchwała Sądu najwyższego z

dnia 16 grudnia 1980 r. III CZP 46/80 OSNC 1981/11/206).

W późniejszych orzeczeniach Sąd Najwyższy podtrzymywał ten sposób ustalenia

wartości nakładów na rzecz stanowiącą majątek osobisty jednego z małżonków (por. np.

uchwałę z dnia 12 kwietnia 1989 r., III CZP31/89 nie publ., z dnia 5 października 1990 r.,

III CZP 55/90, OSNC 1991/4/48). Podziela go również Sąd Najwyższy w składzie

rozpoznającym skargę kasacyjną wnioskodawczyni a wobec nieco odmiennego stanu

faktycznego uznać należy, że opisane zasady rozliczenia mają zastosowanie do spłaty

kredytu, który został przeznaczony na budowę, rozbudowę lub remont domu

postawionego na gruncie należącym do jednego z małżonków.

Sąd drugiej instancji bezzasadnie odstąpił od tej metody ustalania wartości

nakładu wskazując, że kredyt zaciągnięty przez jednego z małżonków przed

powstaniem wspólności majątkowej małżeńskiej, nie był przeznaczony na zakup

nieruchomości a tylko jego niewielka część została przeznaczona na wykończenie

budynku. Przedmiotem rozliczeń jest dokonana z majątku wspólnego spłata

wymienionego kredytu. W tej części, w jakiej kredyt ten został przeznaczony na

wykończenie budynku lub w jakikolwiek sposób wpłynął na zwiększenie wartości

nieruchomości, wartość nakładów należy ustalić stosownie do wskazanej wyżej metody.

Zastosowanie innej metody ustalenia wartości nakładów z majątku wspólnego jest

możliwe wobec tej części kredytu, który został wykorzystany na inne cele, nie związane

z nabyciem lub zwiększeniem wartości rzeczy. Kwestie te, związane z przeznaczeniem

kredytu nie zostały ustalone przez sąd drugiej instancji, pomimo obowiązków

wynikających z art. 567 § 1 k.r. i op. (por. też uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 21

lutego 2008 r. III CZP 148/07, Biul. SN 2008/2/10).

Kodeks rodzinny i opiekuńczy posługując się w art. 45 pojęciami „nakładów”

i „wydatków” nie określa ich desygnatów. W piśmiennictwie przyjmuje się, że nakłady i

wydatki w rozumieniu tego przepisu, obejmują wszystkie przysporzenia na rzecz jednej

masy majątkowej, dokonane z uszczerbkiem dla drugiej masy majątkowej. Podstawą

przysporzenia może być czynność faktyczna jak i jakiekolwiek inne zdarzenie. Jednym z

przykładów takiego przysporzenia są nakłady i wydatki z majątku wspólnego na

działalność gospodarczą prowadzoną przez jednego z małżonków opartą na majątku

odrębnym (por. uchwałę Sądu najwyższego z dnia 15 września 2004 r. III CZP 46/04,

OSNC 2005/9/152). Z ustalonego w sprawie stanu faktycznego wynika, że środki

zgromadzone na rachunkach bankowych w wysokości 32.151,71 DEM oraz 2.215,93

USD, przynajmniej w części, zostały przeznaczone na uruchomienie działalności

gospodarczej uczestnika M.. Dlatego podstawę rozliczeń w tym zakresie – jak słusznie

podnosi się w skardze kasacyjnej - stanowi art. 45 § 1 k.r. i op. nie zaś art. 415 k.c.

W skład majątku wspólnego wchodzą przedmioty majątkowe nabyte w czasie

trwania wspólności ustawowej przez oboje małżonków lub przez jednego z nich, w

szczególności określone w art. 32 k.r. i op., niezależnie od tego, czy przed ustaniem

wspólności

małżonków

pozostawali

w

faktycznej

separacji.

Zerwanie więzi

gospodarczych przez małżonków nie mających wspólnych dzieci ma jednak istotny

wpływ na zakres obowiązku rozliczenia się jednego z małżonków z zużytych tylko przez

niego

przedmiotów

–

składników

majątkowych

w

ramach

roszczenia

odszkodowawczego przysługującego współmałżonkowi, które miałoby swoją podstawę

w art. 415 k.c. Zważyć jednocześnie należy, iż zgodnie z poglądem wyrażonym przez

Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 26 maja 1999 r. (sygn. akt III CKN 153/99, nie publ.) w

wypadku separacji faktycznej bezdzietnych małżonków ustaje przewidziany w art. 27 k.r.

i op. obowiązek przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny.

Jeżeli ulokowane na rachunku bankowym środki stanowiące składnik majątku

wspólnego zostały przeznaczone na własne, usprawiedliwione potrzeby związane

z utrzymaniem jednego z małżonków, choćby zużycie tych składników w czasie trwania

wspólności majątkowej nastąpiło bez zgody współmałżonka, brak jest podstaw do

konstruowania na tej podstawie odpowiedzialności odszkodowawczej pomiędzy

małżonkami. Uwagi te odnoszą się do rozliczenia wynagrodzenia uczestnika

otrzymywanego w okresie faktycznej separacji, której początku sąd drugiej instancji

precyzyjnie nie oznaczył.

Z tych wszystkich względów Sąd Najwyższy orzekł jak wyżej na podstawie art.

39815 § 1 k.p.c.