II CSK 20/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 20/10

POSTANOWIENIE

Dnia 23 czerwca 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący)

SSN Iwona Koper (sprawozdawca)

SSN Kazimierz Zawada

w sprawie z wniosku Banku Gospodarstwa Krajowego w W.

przy uczestnictwie Banku PKO - Spółki Akcyjnej w W.

Oddział w G. oraz Przedsiębiorstwa Produkcyjno - Handlowego "A." –

Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w likwidacji w O.

o wpis,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 23 czerwca 2010 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego z dnia 9 kwietnia 2009 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie oraz postanowienie Sądu

Rejonowego w Ł. z dnia 26 stycznia 2009 r., i przekazuje sprawę

do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w Ł.

pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach

postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy oddalił wniosek Banku Gospodarstwa Krajowego w W. o

dokonanie w księdze wieczystej [...] prowadzonej dla bliżej opisanej we wniosku

nieruchomości, będącej w wieczystym użytkowaniu Przedsiębiorstwa Produkcyjno

– Handlowego A. Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w likwidacji z siedzibą w

O. zmiany wpisu hipoteki zwykłej w wysokości 63.430 zł EUR ustanowionej na

rzecz Banku PKO S.A. Oddział w G., poprzez przejście hipoteki w wysokości

108.227,56 zł tytułem roszczenia zwrotnego na rzecz wnioskodawcy i ujawnienie

jako wierzyciela hipotecznego wnioskodawcy, z prawem pierwszeństwa przed

innymi wierzycielami w drugiej kolejności po PKO S.A., tj. wykreślenie hipoteki

umownej zwykłej w wysokości 63.430 EUR i wpisanie hipoteki zwykłej w kwocie

31.715,00zł EUR na rzecz Banku PKO S.A. a następnie wpisanie hipoteki umownej

zwykłej w wysokości 108.227,56 zł na rzecz wnioskodawcy.

W uzasadnieniu wniosku wnioskodawca podał, że na podstawie umowy

z dnia 23 listopada 2000 r. udzielił poręczenia za zobowiązania spółki A. stając się

wierzycielem

osobistym

wierzyciela

hipotecznego.

Wnioskodawca

zapłacił

wierzycielowi hipotecznemu 108.227,56 zł, co stanowi kwotę 31.715,00 Euro, w

związku z tym przysługuje mu roszczenie zwrotne do dłużnika na podstawie art.

518 § 1 pkt 1 k.c. Jako podstawę wpisu wskazał wyciąg z ksiąg banku stosownie do

art. 95 ustawy z dnia 22 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe (tekst jedn. Dz. U z

2002 r., Nr 72, poz. 665 ze zm. – dalej jako pr. bank.). Twierdził, że na podstawie

art. 97 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (tekst jedn.

Dz. U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361

ze zm., dalej jako u.k.w.h.) hipoteka

ustanowiona na rzecz Banku PKO S.A. w dniu 19 listopada 2003 r. przeszła w

kwocie zrealizowanego poręczenia na wnioskodawcę. Roszczenie to zostało

potwierdzone prawomocnym postanowieniem Sądu Rejonowego w Ł. Do wniosku

dołączone zostały: umowa poręczenia, wyciąg z ksiąg Banku wnioskodawcy, odpis

postanowienia

Sądu

Rejonowego

egzekucyjnemu

klauzuli

w

wykonalności

Ł.

o nadaniu

bankowemu

z potwierdzeniem

przez

tytułowi

sekretarza

sądowego jego zgodności z oryginałem.

Rozpoznający wniosek Sąd Rejonowy stwierdził, że jest on co do zasady

prawidłowy w świetle art. 97 u.k.w.h., jednak dołączone do niego dokumenty nie

pozwalają na dokonanie wpisu. Wskazał, że do wykreślenia hipoteki potrzebne są

dokumenty stwierdzające jej wygaśnięcie. Czynności umożliwiających wykreślenie

hipoteki powinien, zgodnie z art. 100 u.k.w.h. dokonać wierzyciel lub wydać

dokumenty właścicielowi nieruchomości. Natomiast do ustanowienia hipoteki

zgodnie z art. 95 pr. bank. potrzebne jest złożenie przez właściciela nieruchomości

oświadczenia w formie pisemnej pod rygorem nieważności o jej ustanowieniu na

rzecz

banku.

Nadto

podniósł,

że

tytułem

wykonawczym

stwierdzającym

wierzytelność, na podstawie którego można uzyskać hipotekę przymusową jest

tytuł egzekucyjny zaopatrzony w klauzulę wykonalności (art. 776 k.p.c.). Tytułem

takim jest niewątpliwie dołączone do wniosku postanowienie Sądu Rejonowego

w Ł. z 30 marca 2004 r., jednak z uwagi na dołączenie go w kserokopii nie może

być ono – w ocenie tego Sądu - podstawą wpisu.

W apelacji od postanowienia Sądu Rejonowego wnioskodawca podniósł

zarzuty naruszenia art. 31 i 97 u.k.w.h. oraz art. 95 pr. bank. Wskazał, że podstawę

wnioskowanego wpisu stanowi art. 97 u.k.w.h. a przysługująca mu na tej podstawie

hipoteka nie jest hipoteką umowną, do jej wpisu nie są więc konieczne dokumenty

stwierdzające wygaśnięcie hipoteki dotychczasowego wierzyciela, ani oświadczenie

dłużnika o ustanowieniu hipoteki. Wnioskodawca nie domagał się też wpisania

hipoteki przymusowej, nie ma więc znaczenia tytuł wykonawczy dołączony do

wniosku w formie kserokopii. Złożony jako podstawa dla dokonania wpisu wyciąg

z ksiąg Banku wnioskodawcy spełnia wymogi z art. 95 ust. 1 pr. bank., natomiast

zgodnie z jego ust. 5 do zmiany hipoteki przepisy ust. 1-4 stosuje się odpowiednio.

Sąd Okręgowy nie podzielił jednak tej argumentacji i wniesioną apelację

oddalił. Za zasadniczą i wystarczającą podstawę do oddalenia wniosku uznał

niedołączenie do niego, zgodnie z wymogiem art. 31 u.k.w.h., oryginału

postanowienia Sądu Rejonowego w Ł. o nadaniu klauzuli wykonalności

bankowemu tytułowi egzekucyjnemu wystawianemu przez Bank wnioskodawcę

przeciwko dłużnikowi Spółce A.

Skarga kasacyjna wnioskodawcy oparta została na obu ustawowych

podstawach, w ramach których skarżący zarzucił:

1/ naruszenie art. 31 u.k.w.h. poprzez jego błędną wykładnię polegającą na

pominięciu, że z art. 31 ust. 1 i ust. 2 wynika, iż podstawą wpisu do księgi

wieczystej może być nie tylko orzeczenie sądu i dokument prywatny z podpisem

urzędowo poświadczonym, ale także inny dokument sporządzony w określonej

formie przez przepisy szczególne np. wyciąg z ksiąg banku,

2/ naruszenie art. 95 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Prawo bankowe poprzez

jego niezastosowanie i uznanie, że podstawą wpisu hipotek powstałych na

podstawie art. 97 u.k.w.h. jest orzeczenie sądu w postaci postanowienia

nadającego klauzulę wykonalności bankowemu tytułowi egzekucyjnemu, a nie

wyciąg z ksiąg banku;

3/ naruszenie art. 378 § 1 k.p.c. polegające na nierozpoznaniu sprawy w granicach

apelacji tj. nieuwzględnieniu wyciągu z ksiąg banku jako podstawy wpisu hipotek,

który zgodnie z wnioskiem miał stanowić podstawę wpisu.

We wnioskach skargi domagał się uchylenia zaskarżonego postanowienia

i przekazania sprawy do rozpoznania Sądowi Okręgowemu bądź uchylenie tego

postanowienia i jego zmianę przez dokonanie wpisu zgodnie z wnioskiem

z

uwzględnieniem zmiany

w zakresie pierwszeństwa dotychczasowego

wierzyciela wynikającej z faktu, że poprzedni wierzyciel Bank PKO S.A. zbył w dniu

26 września 2008 r. wierzytelność hipoteczną na rzecz EGB Podstawowy

Niestandaryzowany Sekurytyzacyjny Fundusz Inwestycyjny Zamknięty z siedzibą

w W.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Nieuzasadniony jest zarzut naruszenia art. 378 k.p.c. Wbrew stanowisku

skarżącego Sąd Okręgowy rozpoznał bowiem zarzuty apelacji, lecz ich nie

podzielił. Nie można zaś – jak przyjmuje to skarżący - utożsamiać nierozpoznana

sprawy w granicach apelacji z oddaleniem jej zarzutów.

Trafne natomiast okazały się zarzuty naruszenia wskazanych w podstawie

skargi przepisów prawa materialnego.

Dla uzyskania wpisu wyrażającego przejście hipoteki wnioskodawca musi się

legitymować przelewem wierzytelności i zabezpieczającej ją hipoteki (art. 245 1 k.c.

i art. 79 ust. 2 u.k.w.h. albo cessio legis na podstawie art. 518 § 1 pkt 1 k.c., lub

art. 97 u.k.w.h. Przepis art. 97 u.k.w.h. jest w stosunku do art. 518 § 1 pkt 1 k.c.

przepisem szczególnym i ma zastosowanie wówczas, gdy dłużnikowi przysługuje

roszczenie zwrotne przeciwko właścicielowi nieruchomości. Zgodnie z

art. 97

u.k.w.h. hipoteka do wysokości przysługującego roszczenia zwrotnego przechodzi

ex lege na dłużnika osobistego, który zaspokoił wierzyciela. Poręczyciel, który

zaspokoił wierzyciela hipotecznego, jest dłużnikiem osobistym w rozumieniu art. 97

u.k.w.h.

W celu uzyskania wpisu wyrażającego przejście hipoteki na tej podstawie

wnioskodawca powinien więc

wykazać, że spłacił własny dług oraz, że miał

roszczenie zwrotne do właściciela nieruchomości. Z dołączonego do wniosku

(obok innych dokumentów), jako podstawy mającego się dokonać wpisu, wyciągu

z ksiąg Banku wnioskodawcy okoliczności te wynikają w sposób niewątpliwy.

Przejście hipoteki na rzecz banku - dłużnika osobistego wierzyciela hipotecznego

na podstawie art. 97 u.k.w.h. nie wymaga złożenia przez właściciela nieruchomości

oświadczenia o ustanowieniu hipoteki.

Przepis art. 95 ust 1 pr. bank. jest przepisem szczególnym w stosunku do

art. 31 ust. 1 u.k.w.h. (uchwała SN z dnia 20 czerwca 2007 r., III CZP 50/70, OSNC

2008, nr 7-8, poz. 83). Wymienione w nim dokumenty w postaci ksiąg

rachunkowych banków i wyciągów z tych ksiąg są, stosownie do jego ust. 3,

samodzielną podstawą wpisu do księgi wieczystej hipoteki na nieruchomości

stanowiącej własność dłużnika banku lub innej osoby ustanawiającej hipotekę na

rzecz banku w celu zabezpieczenia wierzytelności dłużnika banku. Zawarty w art.

95 ust. 4 pr. bank. wymóg dołączenia do wniosku o wpis oświadczenia właściciela

oświadczenia o ustanowieniu hipoteki, jako warunek dokonania jej wpisu, zgodnie

z odesłaniem zawartym w ust. 5 tego przepisu będzie miał zastosowanie do

ujawnienia w księdze wieczystej. zmiany hipoteki umownej i jej przeniesienia

w związku ze zbyciem wierzytelności bankowej (art. 79 u.k.w.h., art. 2451 k.c.).

Z przyczyn uprzednio wskazanych przepis ten nie ma natomiast zastosowania do

wpisu przejścia hipoteki na podstawie art. 97 u.k.w.h.

Bez znaczenia dla dokonania wpisu zmiany hipoteki zgodnie z wnioskiem

pozostaje, zupełnie nietrafnie uznana przez Sąd Okręgowy za zasadniczą w tym

względzie, kwestia niedołączenia do wniosku oryginału postanowienia sądu

o nadaniu klauzuli wykonalności bankowemu tytułowi egzekucyjnemu. Orzeczenie

to nie stanowi bowiem podstawy wpisu hipoteki, która nie jest hipoteką

przymusową.

Kierując się powyższym Sąd Najwyższy w uwzględnieniu skargi kasacyjnej

uchylił

i

zaskarżone

przekazał

postanowienie

sprawę

temu

oraz

Sądowi

do

postanowienie

ponownego

Sądu

Rejonowego

rozpoznania

wraz

z rozstrzygnięciem o kosztach postępowania kasacyjnego (art. 39815 k.p.c. i art.

108 § 2 w zw. z art. 39821 k.p.c.).