II CSK 2/05 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 2/05

POSTANOWIENIE

Dnia 28 października 2005 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Józef Frąckowiak (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

w sprawie z wniosku E. B.

przy uczestnictwie K. K., S. G., A. B., J. B., E. S., M. B., W. B., M. K. i T. K. o

stwierdzenie nabycia własności nieruchomości przez zasiedzenie, po rozpoznaniu na

posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 28 października 2005 r., skargi

kasacyjnej wnioskodawcy od postanowienia Sądu Okręgowego w K. z dnia 18 lutego

2005 r., sygn. akt II Ca (…),

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy stwierdził, że poprzednicy prawni wnioskodawcy E. B. (jego

rodzice – A. i J. B.) nabyli z dniem 1 stycznia 1987 r. w ramach wspólności ustawowej

małżeńskiej własności nieruchomości rolnych (bliżej opisanych we wniosku), objętych

księgą wieczystą nr (…). Uczestnicy postępowania K. K., S. G. i M. B. wnosiły

o oddalenie wniosku o zasiedzenie, natomiast pozostali uczestnicy nie zgłaszali

zastrzeżeń w odniesieniu do tego wniosku. Rozstrzygnięcie Sądu Rejonowego zapadło

po dokonaniu następujących ustaleń faktycznych.

Sporna nieruchomość stanowiła własność A. i A. B. (dziadków wnioskodawcy). W

latach 1955-1956 r. A. B. (ojciec wnioskodawcy), uczestniczki postępowania – S. G., K.

K. i J. B. zalesili część gruntu (o pow. 2 ha), a pozostała część gruntu nie była zalesiona.

Spadek po A. i A. B. (w odniesieniu do gospodarstwa rolnego) nabyły ich dzieci: S. B.,

S. B. (obecnie: S. G.) i K. B. (obecnie K. K.) po 1/3 części (postanowienie o stwierdzeniu

nabycia spadku z dnia 28 lutego 1964 r.). S. G. i K. K. w 1965 r. wyprowadziły się z

gospodarstwa rodziców. A. B. wraz z żoną J. B. (rodzice wnioskodawcy) przystąpili do

zalesiania gruntu w 1986 r. i prace te kontynuowali później, uzgadniali z leśniczym

wykonywanie prac pielęgnacyjnych w lesie. Nikt z rodzeństwa A. B. nie interesował się

gruntem, nie obejmował gruntu w posiadanie. Gruntem tym zajmował się wyłącznie A.

B. z żoną i ten stan rzeczy był akceptowany przez członków rodziny. W 1978 r. A. B. i

jego żona uzyskali akt własności posiadania gruntu. Akt ten został następnie uchylony,

ponieważ w postępowaniu uwłaszczeniowym nie brali udziału wszystkie zainteresowane

osoby. Od tego czasu zaczęły się nieporozumienia pomiędzy rodzeństwem. W 1988 r.

oddalony został wniosek o uwłaszczenie spornej nieruchomości na rzecz A. B. i jego

żony. W 1997 r. umorzono postępowanie o zasiedzenie tej nieruchomości, zainicjowane

przez A. B. (zawieszone w wyniku śmierci wnioskodawcy, nie zostało bowiem następnie

podjęte). Ostatecznie Sąd Rejonowy stwierdził, że nastąpiły wszystkie przesłanki

stwierdzenia zasiedzenia spornej nieruchomości przez rodziców wnioskodawcy

w świetle art. 172 k.c. w brzmieniu sprzed 1 października 1990 r.). Rodzice

wnioskodawcy władali nieruchomością jako samoistni posiadacze od 1966 r., wystąpili o

wydanie aktu własności ziemi i po jego uzyskaniu ujawnili prawo własności w księdze

wieczystej. Prawo własności nieruchomości nabyli z okresem 1 stycznia 1987 r.

W wyniku apelacji uczestniczki postępowania K. K., Sąd Okręgowy zmienił

zaskarżone postanowienie i oddalił wniosek. Sąd ten stwierdził, że nie mogło dojść do

nabycia spornej nieruchomości przez zasiedzenie, ponieważ postanowienie Naczelnika

Gminy z dnia 8 lutego 1984 r. doprowadziło do przerwania biegu terminu zasiedzenia

nieruchomości (art. 123 § 1 pkt 1 k.c. w zw. z art. 175 k.c.) i z tą datą bieg zasiedzenia

zaczął się na nowo (art. 124 k.c. w zw. z art. 175 k.c.). Do dnia 8 lutego 1984 r. nie

upłynął natomiast jeszcze termin zasiedzenia przewidziany w art. 172 k.c. (w brzmieniu

sprzed dniem 1 października 1990 r.). W ocenie Sądu Okręgowego, poprzednicy prawni

wnioskodawcy władali sporną nieruchomością w złej wierze.

W kasacji wnioskodawcy podniesiono zarzuty naruszenia art. 381 k.p.c. oraz art.

328 § 2 k.p.c. W ramach zarzutów naruszenia prawa materialnego eksponowano

naruszenie przede wszystkim art. 123 § 1 pkt 1 k.c. w zw. 2 art. 175 k.c., a także art. 1

ust. 1 i 2 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw

rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250 ze zm.; cyt. dalej jako „ustawa z 1971 r.”), art. 5 § 1 i art.

8 § 4 ustawy z dnia 26 marca 1982 r. ustawy o zmianie ustaw – kodeks cywilny oraz o

zmianie ustawy – kodeks cywilny oraz o uchyleniu ustawy o uregulowaniu własności

gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 11, poz. 81 ze zm.; cyt. dalej jako „ustawa z 1982 r.”)

oraz art. 172 k.c. Skarżący wnosił o zmianę zaskarżonego postanowienia i oddalenie

apelacji uczestniczki postępowania, ewentualnie – o uchylenie tego postępowania i

przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Za bezzasadny należy uznać zarzut naruszenia art. 381 k.p.c. z tą

motywacją, że Sąd Okręgowy dopuścił dowód z postanowienia z dnia 8 lutego 1984 r. o

wznowieniu postępowania administracyjnego, ponieważ dowód ten zgłoszony został

dopiero w toku postępowania odwoławczego i jest dowodem już spóźnionym.

W judykaturze Sądu Najwyższego eksponuje się stanowisko, że art. 381 k.p.c.

przewiduje przede wszystkim uprawnienie dla Sądu drugiej instancji do pominięcia

nowych faktów, nie tworzy natomiast dla tego sądu ograniczeń dowodowych (np.

postanowienie z dnia 22 listopada 2002 r., IV CKN 1494/00, nie publ.). Sąd drugiej

instancji może dopuścić nowy dowód w postępowaniu odwoławczym, jeżeli stwierdzi

potrzebę przeprowadzenia takiego dowodu dla merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy

(por. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 lutego 2004 r., I CK 213/03, nie opubl. i

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 grudnia 2004 r., IV CK 509/03, nie opubl.). Ponadto

należy stwierdzić to, że Sąd pierwszej instancji przy dokonywaniu ustaleń faktycznych

brał jednak pod uwagę m. in. treść decyzji z dnia 31 sierpnia 1987 r., w której

uzasadnieniu

znajduje

się

m.

in.

informacja

o

wznowieniu

postępowania

postanowieniem z dnia 8 lutego 1984 r. Nie było zatem podstaw do twierdzenia, że

wspomniane postanowienie stanowi jakoby dokument nowy, który nie był w ogóle brany

pod uwagę w toku postępowania przed Sądem pierwszej instancji dla dokonania ustaleń

faktycznych. W tej sytuacji za nieuzasadniony należało uznać także zarzut naruszenia

art. 328 § 2 k.p.c., skoro Sąd drugiej instancji mógł dokonać oceny tego, czy

postanowienie z dnia 8 lutego 1984 r. o wznowieniu postępowania, zakończonego

prawomocnym aktem własności ziemi, stanowiło zdarzenie powodujące przerwanie

biegu terminu zasiedzenia spornej nieruchomości w rozumieniu art. 123 § 1 pkt 1 k.p.c.

w zw. z art. 175 k.p.c.

2. W

danej

sprawie

podstawowe

znaczenie

ma

zagadnienie,

czy

postanowienie Naczelnika Gminy z dnia 8 lutego 1984 r. o wznowieniu postępowania

administracyjnego, zakończonego prawomocna decyzją o uwłaszczeniu, może stanowić

zdarzenie powodujące przerwanie biegu terminu zasiedzenia w rozumieniu art. 123 § 1

pkt 1 k.c. w zw. z art. 175 k.c.

Do

biegu

terminów

zasiedzenia

stosuje

się

odpowiednio

przepisy

o przedawnieniu roszczeń (art. 175 k.c.). Bieg przedawnienia ulega przerwaniu przez

każdą czynność przed sądem lub innym organem powołanym do rozpoznania spraw lub

egzekwowania

roszczeń

danego

rodzaju

albo

przed

sądem

polubownym,

przedsięwzięta bezpośrednio w celu dochodzenia lub ustalenia albo zaspokojenia lub

zabezpieczenia roszczenia (art. 123 § 1 pkt 1 k.c.). Przepis ten przewiduje zatem

możliwość różnej właściwości jurysdykcyjnej (sądów i innych organów) oraz bezpośredni

charakter czynności podjętej przez uprawnionego (wierzyciela lub właściciela).

W literaturze i judykaturze przyjmuje się, że „innym organem powołanym do

rozpatrywania spraw” w rozumieniu art. 125 § 1 pkt 1 k.c. może być także organ

administracji państwowej, jeżeli czynność została podjęta przed właściwym organem

(por. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 września 1999 r., III CKN 352/98, OSNiC

2000, z. 3, poz. 62; uzasadnienie postanowienia z dnia 29 września 2004 r., II CK 18/04,

OSNiC 2005, z. 9, poz. 159, s. 79). Do przerwania biegu terminu zasiedzenia

nieruchomości przewidzianego w art. 172 k.c. mogłoby zatem dojść także przez

odpowiednią czynność podjętą przed właściwymi organami administracji państwowej.

W literaturze i judykaturze przyjmuje się, że przerwanie biegu terminu

zasiedzenia może nastąpić jedynie w wyniku takiego działania (czynności) właściciela,

które bezpośrednio zmierzają do przerwania posiadania posiadacza. Działanie takie

powinno więc stanowić tzw. akcję zaczepną właściciela podjętą przeciwko posiadaczowi

w celu pozbawienia go posiadania nieruchomości (por. np. orzecznictwo Sądu

Najwyższego powołane w uzasadnieniu postanowienia z dnia 23 listopada 2004 r., I CK

276/04, nie opubl.). Chodzi tu o sporą grupę środków prawnych (np. powództwo

windykacyjne, powództwo o ustalenie prawa własności, powództwo o usunięcie

niezgodności księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym, wniosek o wpis

ostrzeżenia o wytoczeniu takiego powództwa w księdze wieczystej, wniosek o dział

spadku, jeżeli współspadkobierca – będący posiadaczem – włada nieruchomością

należącą do spadku, powództwo o wydanie spadku). Wszystkie te czynności z

pewnością zamierzają bezpośrednio do pozbawienia posiadacza posiadania i do

odzyskania nieruchomości. Cel taki nie leży już np. u podstaw powództwa właściciela

wniesionego na podstawie art. 231 § 2 k.c. (por. uzasadnienie powołanego wyroku z

dnia 23 listopada 2004 r.).

Przedstawione

przypadki

tzw.

akcji

zaczepnej

właściciela

mogą

być

podejmowane przed sądem cywilnym. W niektórych sytuacjach taka akcja zaczepna

właściciela może okazać się niemożliwa prawnie. Dzieje się tak wówczas, gdy właściciel

utracił możliwość powołania się na tytuł prawny nieruchomości, co oznacza brak

jakiejkolwiek legitymacji do skorzystania z cywilno-prawnych środków ochrony prawa

własności. Pozostaje mu wówczas możliwość takiej ochrony w trybie podjęcia

odpowiednich działań przed organami administracji państwowej (np. w celu podważenia

decyzji zacierającej akt własności ziemi i wyeliminowania tej decyzji z obrotu prawnego),

co

może

prowadzić

w konsekwencji

do

zaktualizowania

się

odpowiedniej

cywilnoprawnej akcji zaczepnej. Sytuacja taka pojawiła się właśnie w rozpatrywanej

sprawie. Uczestniczki postępowania (właścicielki nieruchomości) wnosiły skargę

o wznowienie postępowania w 1984 r. i postępowanie w przedmiocie uregulowania

własności spornej nieruchomości zostało ostatecznie wznowione, a następnie 1987 r.

uchylono akt własności ziemi wydany na rzecz poprzedników prawnych wnioskodawcy.

Składając

skargę

o

wznowienie

postępowania

administracyjnego,

uczestniczki

postępowania podjęły tym samym działania mające bezpośrednio służyć zniweczeniu

ciągłości

posiadanie

(trwałości)

przymiotu

posiadaczy

obecnych

samoistności

ich

posiadaczy

nieruchomości

posiadania

i odzyskania

poprzez

uprawnień

właścicielskich ze wszystkimi konsekwencjami możliwości prawnej ochrony tych

uprawnień. Należy zatem podzielić stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w

postanowieniu z dnia 29 września 2004 r., iż zaskarżone w trybie administracyjnym aktu

własności ziemi przerywa bieg terminu zasiedzenia (art. 123 § 1 pkt 1 k.p.c. w zw. z art.

175 k.c.; OSNiC 2005, z. 9, poz. 159). Zaskarżenie takie obejmuje także wniesienie

skargi o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym aktem własności

ziemi. W rezultacie należałoby przyjąć, że skargą o wznowienie postępowania

administracyjnego, zakończonego aktem własności ziemi (aktem uwłaszczenia),

przerywa bieg terminu zasiedzenia nieruchomości (art. 123 § 1 pkt 1 w zw. z art. 175

k.c.). Za taką interpretacją wspomnianych przepisów przemawia także wzgląd na

konstytucyjną zasadę ochrony prawa własności (art. 64 Konstytucji).

W konsekwencji za nietrafny należało uznać zarzut naruszenia art. 123 § 1 pkt 1

w zw. z art. 175 k.c.

Po przerwaniu biegu terminu zasiedzenia biegnie ono na nowo (art. 124 § 1k.c. w

zw. z art. 175 k.c.). Trafnie Sąd Okręgowy uznał, że skoro w rezultacie wniesienia skargi

o

wznowienie

postępowania

w

lutym

1984

r.

(postanowienie

o wznowieniu)

zapoczątkowana została przez właścicieli procedura kwestionowania aktu własności

ziemi obecnych posiadaczy nieruchomości, to przynajmniej z tą datą można łączyć

przerwanie biegu przedawnienia terminu zasiedzenia. W tej sytuacji – przy założeniu

posiadania nieruchomości przez poprzedników prawnych wnioskodawcy w złej wierze

(zob. pkt 3 uzasadnienia) – do czasu przerwania biegu terminu zasiedzenia, tj. do dnia 8

lutego 1984 r., nie upłynął jeszcze odpowiedni 20-letni termin zasiedzenia przewidziany

w art. 172 k.c. (w brzmieniu sprzed dnia 1 października 1990 r.). Uzasadniało to

oddalenie wniosku o stwierdzenie zasiedzenia.

3. W świetle dokonanych przez Sądy ustaleń faktycznych, Sąd drugiej instancji

miał dostateczne podstawy do tego, aby stwierdzić, że poprzednicy prawni

wnioskodawcy władali sporną nieruchomością jednak w złej wierze. Trafnie bowiem

wskazano na stan wiedzy tych poprzedników w chwili obejmowania nieruchomości w

posiadanie w 1966 r. Wiedzieli oni z pewnością o tym, że nie nabyli tytułu prawnego do

gospodarstwa rolnego, ponieważ spadkobierczyniami tego gospodarstwa stały się m. in.

uczestniczki postępowania (postanowienie Sądu Powiatowego z dnia 28 lutego 1964 r.).

Wbrew więc sugestii skarżącego, o dobrej wierze władających nieruchomością nie może

świadczyć to, że „swoje przekonanie opierali na prawomocnej decyzji administracyjnej

(akcie własności ziemi) i wpisie w dziale II księgi wieczystej”, ponieważ decydujące

znaczenie w tym zakresie miał jednak czas objęcia spornej nieruchomości w posiadanie.

Zarzut naruszenia art. 172 k.c. należało zatem także uznać za nieuzasadniony.

4. Nietrafny jest zarzut naruszenia art. 8 § 4 ustawy z 1982 r. (obowiązującego

do dnia 1 stycznia 1992 r.) przy motywacji prawnej takiego naruszenia przedstawionej w

kasacji. Zgodnie z art. 8 § 4 ustawy z 1982 r., jeżeli po wejściu w życie niniejszej ustawy

w związku z uchyleniem lub stwierdzeniem nieważności ostatecznej decyzji terenowego

organu administracji państwowej, ma nastąpić ponowne rozpoznanie sprawy, podlega

ona

przekazaniu

właściwemu

sądowi.

Skargę

o

wznowieniu

postępowania,

zakończonego prawomocnym aktem własności ziemi, mógł rozpatrzyć jedynie organ

administracji państwowej, a nie Sąd cywilny, nawet jeżeli ustawa z 1982 r.

rozpoznawanie spraw o stwierdzenie nabycia na podstawie ustawy z 1971 r.

nieruchomości przez posiadacza samoistnego przekazała sądowi (art. 4 i 5 ustawy z

1982 r.). Czym innym jest bowiem kwestia sposobu wyeliminowania z obrotu prawnego

prawomocnego (i nieprawidłowego) aktu własności ziemi z 1978 r. (właśnie w wyniku

wznowienia postępowania administracyjnego i następnie – uchylenia aktu własności), a

czym innym ewentualne merytoryczne rozpoznanie sprawy, o której wspomina art. 4 i 5

ustawy z 1982 r. przy odpowiednim ukształtowaniu uczestnictwa w takim postępowaniu

nieprocesowym. Właściciel nieruchomości (po spowodowaniu wyeliminowania aktu

własności ziemi z obrotu prawnego) nie ma już, oczywiście, żadnego interesu prawnego

w tym, aby inicjować wspomniane postępowanie nieprocesowe.

Z przedstawionych racji skarga kasacyjna wnioskodawcy jako nieuzasadniona

ulegała oddaleniu (art. 39814 k.p.c.).