Supreme Court overturns lower court ruling excluding civil company surplus from marital joint property.

Sygn. akt II CSK 193/12

POSTANOWIENIE

Dnia 16 stycznia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jan Górowski (przewodniczący)

SSN Grzegorz Misiurek

SSN Anna Owczarek (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku K. K.

przy uczestnictwie S. K.

o podział majątku wspólnego,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 16 stycznia 2013 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 30 września 2011 r.,

uchyla

punkt

2. (drugi)

zaskarżonego

postanowienia

i przekazuje sprawę w tym zakresie Sądowi Okręgowemu,

pozostawiając mu rozstrzygnięcie o kosztach postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Wnioskodawczyni K. K. wniosła o dokonanie podziału majątku wspólnego,

wskazując ostatecznie sprecyzowanym wnioskiem, że w jego skład wchodzą kwota

3.354.000 zł stanowiącą połowę majątku byłej spółki cywilnej „M.”, której

wspólnikiem był S. K., oraz motocykl marki Suzuki Intruder wartości 12.000 zł.

Uczestnik postępowania S. K., twierdząc, że w skład majątku wspólnego wchodzi

jedynie motocykl Suzuki Intruder wartości 5.000 zł, wniósł o dokonanie podziału

ograniczonego do tej nieruchomości.

Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 5 maja 2011 r. ustalił, że w skład

majątku wspólnego uczestników wchodzi wyłącznie motocykl Suzuki Intruder.

Sąd ustalił, że związek małżeński K. K. i S. K. zawarty w dniu 6 lutego 1978

r., został rozwiązany przez rozwód wyrokiem Sądu Okręgowego z dnia 3 kwietnia

2008 r. S. K. w dniu 30 kwietnia 2005 r. zawarł z Ł. W. umowę spółki cywilnej

prowadzącej przedsiębiorstwo o firmie „M.”. Wspólnicy zobowiązali się do

świadczenia usług na rzecz spółki i nie wnieśli wkładów pieniężnych ani

rzeczowych. Dochody z działalności częściowo były przekazywane na cele

związane z działalnością spółki, w tym na nabycie jej majątku w postaci

nieruchomości i ruchomości, a częściowo wypłacane wspólnikom. S. K. i Ł. W.

nabyli jako wspólnicy na zasadzie wspólności łącznej po ½ udziały w prawie

użytkowania wieczystego gruntu o powierzchni 3.16.88 ha i prawo odrębnej

własności licznych położonych na nim zabudowań (księga wieczysta Kw Nr […]). W

dniu 31 grudnia 2007 r. wspólnicy rozwiązali umowę spółki oświadczając, że nie

zgłaszają względem siebie żadnych roszczeń. Wspólnicy dokonali podziału

ruchomości jako aport do M. R. spółki z o.o., której są wspólnikami. S. K.

przysługuje we wskazanej spółce 6.713 udziałów wartości 3.356.500 zł. Sąd

pierwszej instancji uznał, że prawa majątkowe wynikające z dokonania wkładu w

postaci świadczenia usług na rzecz spółki cywilnej oraz prawa nabyte przez

wspólnika wskutek likwidacji i podziału majątku rozwiązanej spółki na mocy art. 33

pkt 3 k.r.o. weszły w skład majątku osobistego uczestnika S. K., jako prawo

majątkowe wynikające ze wspólności łącznej podlegającej odrębnym prze pisom, z

tej przyczyny nie stanowią majątku wspólnego i nie mogą być przedmiotem

podziału między byłymi małżonkami.

Sąd Okręgowy, podzielając podstawę faktyczną i prawną zaskarżonego

orzeczenia, postanowieniem z dnia 30 września 2011 r. oddalił apelację

wnioskodawczyni. Odnosząc się do zarzutu naruszenia prawa materialnego, tj. art.

31 § 2 pkt 1 i 2 k.r.o. w zw. z art. 875 § 1 i 3 k.c. oraz art. 33 pkt 3 k.r.o. i odwołując

się do poglądu doktryny prawniczej stwierdził, że majątek rozwiązanej spółki

cywilnej pozostały do podziału stanowi nadwyżkę wspólnego majątku wspólników,

a nie wypracowany zysk. Uznał, że prawa majątkowe przypadające wspólnikowi po

rozwiązaniu umowy spółki cywilnej nie są dochodem z majątku osobistego (art. 31

§ 2 pkt 2 k.r.o.), ponieważ składników tego majątku nie sposób zaliczyć do

pożytków rzeczy czy prawa w rozumieniu art. 53 i 54 k.c. Ubocznie stwierdził, że

nawet gdyby art. 33 pkt 3 k.r.o. – określający, że do majątku osobistego każdego z

małżonków

należą

prawa

majątkowe

wynikające

ze

wspólności

łącznej

podlegającej odrębnym przepisom – nie obejmował następstw rozwiązania i

podziału majątku spółki cywilnej w trakcie trwania ustawowej wspólności

majątkowej, to przedmioty majątkowe uzyskane w sposób przez małżonka

stanowiłyby jego majątek osobisty na podstawie art. 33 pkt 10 k.r.o., wskazującego

że do majątku osobistego należą przedmioty majątkowe nabyte w zamian za

składniki majątku osobistego, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej

(surogacja). Sąd odwoławczy sprostował jako oczywistą niedokładność oznaczenie

postanowienia Sądu pierwszej instancji wskazując, że stanowi ono postanowienie

wstępne.

Wnioskodawczyni w skardze kasacyjnej wniosła o uchylenie postanowienia

i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania. Skarga

oparta na podstawie naruszenia prawa materialnego (art. 398 § 1 pkt 1 k.p.c.)

zarzuca błędną wykładnię przepisów: art. 33 pkt 3 k.r.o. w zw. z art. 875 § 1 k.c.,

art. 31 § 2 pkt 1 k.r.o., art. 31 § 2 pkt 2 k.r.o. Skarżąca, powołując się na poglądy

doktryny i orzecznictwa dotyczące poprzedniego stanu prawnego, podniosła, że

znowelizowany art. 33 pkt 3 k.r.o. nie usuwa wątpliwości powstających w wypadku

zbiegu skutków wynikających z przynależności prawa jednocześnie do wspólności

majątkowej małżeńskiej i innego rodzaju wspólności łącznej oraz chybione jest

stanowisko sądu, że obecnie sytuacja prawna w odniesieniu do umowy spółki

cywilnej jest w pełni uregulowana. Uzasadniając naruszenie art. 31 § 2 pkt 1 i 2

k.r.o., skarżąca twierdzi, że majątek rozwiązanej spółki cywilnej, jako pożytek

prawa w rozumieniu art. 53 i 54 k.c., stanowi dochód w szerokim znaczeniu, a

błędna interpretacja tego przepisu, dokonana przez sąd, polegała na zbyt wąskim

rozumieniu pojęcia dochody.

Uczestnik postępowania wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej.

Sąd Najwyższy zważył:

1. W pierwszym rzędzie należy rozważyć czy - wobec treści postanowienia

wstępnego określającego, że w skład majątku wspólnego wchodzi wyłącznie

motocykl – istniał substrat zaskarżenia, odnoszący się do wskazywanego przez

wnioskodawczynię drugiego składnika majątkowego, umożliwiający merytoryczne

rozstrzygnięcie apelacji przez sąd drugiej instancji. Zagadnienie powyższe nie było

dotąd rozważane w orzecznictwie. Przedmiotem wypowiedzi Sądu Najwyższego

była jednak zbliżona sytuacja procesowa, polegająca na tym, że sąd rejonowy

w sprawie

o podział

majątku

wspólnego

i

o

zniesienie

współwłasności

postanowieniem wstępnym ustalił, że w skład majątku wspólnego wchodzą

oznaczone nieruchomości i

jedynie w uzasadnieniu odniósł się do innej

nieruchomości, objętej wnioskiem, przyjmując że należy ona do majątku odrębnego

uczestnika postępowania. Sąd Najwyższy przyjął wówczas, że jeżeli sąd, wydając

postanowienie wstępne przewidziane w art. 685 w zw. z art. 567 § 3 k.p.c. nie

rozstrzygnął w sentencji, czy niektóre sporne przedmioty wchodzą w skład majątku

wspólnego, uczestnik postępowania może zaskarżyć to postanowienie apelacją

(por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 21 sierpnia 2008 r., IV CZ 62/08

niepubl., uchwała Sądu Najwyższego z dnia 28 kwietnia 2010 r. III CZP 9/10,

OSNC 2010, nr 10, poz. 136). Podzielił tym samym pogląd, wyrażany w związku

z rozstrzygnięciami działowymi kończącymi postępowanie w sprawie, w myśl

którego brak wskazania w orzeczeniu danego składnika nie jest pominięciem, tylko

rozstrzygnięciem merytorycznym negatywnym (por. uchwała Sądu Najwyższego

z dnia 17 września 1969 r., III CZP 70/69, OSNCP 1970, nr 6, poz. 96, uchwała

Sądu Najwyższego z dnia 21 lipca 1988 r., III CZP 61/88, OSNCP 1989, nr 10, poz.

160). Wcześniej w uchwale z dnia 12 listopada 1974 r. (III CZP 69/74, OSPiKA

1976, nr 6, poz. 114) wskazano, jeżeli sąd w postanowieniu wstępnym

przewidzianym w art. 685 k.p.c. nie rozstrzygnął w sentencji o niektórych

składnikach,

stronom

przysługuje

wniosek

o

uzupełnienie

postanowienia

wstępnego na zasadach ogólnych (art. 351 § 1 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.).

Jednocześnie jednak w judykaturze i doktrynie prawniczej dominuje stanowisko, że

postanowienia wstępne mogą mieć jedynie treść pozytywną. W postanowieniu

z dnia 9 lutego 2005 r., III CK 431/04, niepubl. Sąd Najwyższy wyraźnie podkreślił,

że przedmiotem rozstrzygnięcia w postanowieniu wstępnym, wydawanym na

podstawie art. 685 w zw. z art. 567 § 3 k.p.c., może być wyłącznie spór co do tego,

czy konkretny składnik majątkowy wchodzi w skład majątku wspólnego.

Wykluczone jest natomiast ustalanie składu majątku wspólnego, gdyż orzeczenie

wydane w tym przedmiocie musi jednocześnie obejmować rozliczenie między

stronami. Sąd Najwyższy w obecnym składzie podziela wskazane stanowisko.

Co do zasady oznacza to, że postanowienie wstępne jest nieprawidłowe, gdyż co

do objętego nim prawa własności ruchomości nie było sporu. Niemniej

przedmiotowe rozstrzygnięcie, mimo posłużenia się nieprzewidzianą w przepisach

postępowania

negatywne,

formułą

wiąże

postanowienia

„wyłącznie”,

sądy

wstępnego

pośrednio

i uniemożliwiałoby

jak

zawierającą

zarówno

i postanowienia

rozstrzygnięcie

wydanie

kończącego

kolejnego

postępowania

o odmiennej treści ustalającej. Przyjęcie niedopuszczalności zaskarżenia godziłoby

zatem w konstytucyjne prawo strony do sądu. Z tych względów ostatecznie przyjąć

należy, że wskazane uchybienie nie uniemożliwia poddania orzeczenia kontroli

instancyjnej, a następnie kasacyjnej.

2. Podkreślenia wymaga, że podstawą prawną rozstrzygnięcia są przepisy

kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w brzmieniu wynikającym ze zmiany

dokonanej ustawą z dnia 17 czerwca 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks rodzinny

i opiekuńczy oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 162, poz. 1891).

Przepisy powyższe mają zastosowanie do zaliczenia składników majątków

istniejących w tym dniu oraz do relewantnych zdarzeń prawnych w zakresie

stosunków majątkowych małżonków powstałych w okresie trwania wspólności

ustawowej (art. 5 ust. 1 i 2). Oznacza to, że z uwagi na zmianę stanu prawnego

w znaczącej

części

utraciło

aktualność

wcześniejsze

orzecznictwo

Sądu

Najwyższego dotyczące wykładni przepisów mających zastosowanie do rozliczeń

z tytułu udziału małżonka w spółce cywilnej i z tytułu podziału majątku wspólnego,

kwestii czynności zwykłego i przekraczających ten zakres czynności zarządu

majątkiem wspólnym.

Spółka cywilna jest stosunkiem zobowiązaniowym łączącym strony umowy.

W wyniku jej zawarcia powstaje organizacja wspólników powiązanych wspólnością

łączną dla osiągnięcia wspólnego celu. Mimo zamierzonego przez ustawodawcę

przy omawianej regulacji uporządkowania stosunków prawnych, ułatwienia

prowadzenia samodzielnej działalności gospodarczej przez małżonków w okresie

trwania wspólności ustawowej we wskazanej formie organizacyjno-prawnej,

wykładnia przepisów kodeksu rodzinnego i opiekuńczego nadal budzi istotne

wątpliwości.

Obszerność i złożoność problemów prawnych dotyczących tych kwestii

wymaga, przed odniesieniem się do podstaw kasacyjnych, poczynienia wyraźnych

zastrzeżeń i ograniczenia zakresu rozważań. Po pierwsze skoro wspólnikiem był

wyłącznie jeden z małżonków to prawa majątkowe wynikające ze wspólności

łącznej w okresie obowiązywania umowy spółki cywilnej i trwania ustroju

wspólności ustawowej należały do jego majątku osobistego (art. 33 pkt 3 k.r.o.).

Istnienie między małżonkami ustroju ustawowego ustroju majątkowego oznaczało

równoległe

czasowe

istnienie

dwóch

wspólności

łącznych,

podlegających

samodzielnym reżimom prawnym. Co do zasady już ustanie którejkolwiek z nich

powodowało zmiany w sferze drugiej. W tym wypadku wcześniejsze rozwiązanie

spółki cywilnej oznacza, że jej następstwa podlegają ocenie także na w oparciu

o przepisy dotyczące trwającej wspólności ustawowej i po jej ustaniu odpowiednio

przepisy dotyczące podziału majątku wspólnego. Po drugie skoro uczestnik

postępowania świadczył na rzecz spółki cywilnej jedynie usługi, to nie stanowiły one

wkładu wchodzącego do majątku spółki i po rozwiązaniu spółki nie przysługiwał mu

zwrot ich wartości (art. 871 § 1 w zw. z art. 875 § 2 k.c.). Po trzecie małżonkowi –

wspólnikowi po rozwiązaniu spółki przysługiwał ostatecznie udział w nadwyżce

wspólnego majątku, pozostałej po zapłaceniu długów, która mogła obejmować

prawa rzeczowe, wierzytelności i inne (art. 875 § 3 k.c.). Po czwarte następstwem

rozwiązania spółki od tej chwili była zmiana statusu prawnego, wspólność łączna

majątku przekształciła się odpowiednio we wspólność masy majątkowej, do której

odpowiednio

zastosowanie

mają

przepisy

o współwłasności

w

częściach

ułamkowych (art. 875 § 1 k.c.).

Rozstrzygnięcia wymaga czy, z uwagi na specyfikę świadczenia na rzecz

spółki (usługi) w wypadku podziału majątku wspólnego po ustaniu wspólności

ustawowej między małżonkami, może być ono zakwalifikowane jako poczyniony

z niego nakład lub wydatek w rozumieniu art. 45 k.r.o., podlegający rozliczeniu na

podstawie wskazanego przepisu. Za takim stanowiskiem, przyjmując konstrukcję

„sumy zaoszczędzonych wydatków” powodujących wzrost wartości majątku

odrębnego, podlegającego zwrotowi przy podziale majątku wspólnego opowiadał

się uprzednio Sąd Najwyższy (por. postanowienie z dnia 10 lipca 1976 r., II CRN

126/79, niepubl.) oraz część przedstawicieli doktryny. W odniesieniu do

przeznaczenia ze środków majątku wspólnego kwot pieniężnych na pokrycie

wkładu jednego małżonków w spółce cywilnej przeważało stanowisko, że jest to

nakład, a wierzytelność z tego tytułu podlega rozliczeniu przy podziale majątku

wspólnego na podstawie art. 45 k.r.o. (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia

13 marca 2008 r., III CZP 9/08, OSNC 2 009, nr 4, poz. 152 postanowienia Sądu

Najwyższego z dnia 21 lutego 2008 r., III CZP 148/07, OSNC 2009, nr 2, poz. 23,

z dnia 17 czerwca 2010 r., III CSK 274/09, niepubl.). Zważywszy, że świadczenie

takich usług jest ściśle związane z daną osobą zobowiązaną, prawem majątkowym

o charakterze niezbywalnym i bezzwrotnym, nie ma ekwiwalentu w postaci

odpowiadającego mu wartościowo wkładu, a konstrukcja objęta wskazanym

przepisem jest nieadekwatna do zbiegu wynikającego z równoległego czasowego

istnienia dwóch wspólności łącznych Sąd Najwyższy stwierdza że, w obecnym

stanie prawnym, małżonek nie może żądać zwrotu (rozliczenia) wartości usług

świadczonych przez drugiego małżonka na rzecz spółki cywilnej na podstawie art.

45 k.r.o.

Wspólność łączna służy różnym celom, które powinny być uwzględniane

przy dokonywaniu wykładni i stosowaniu przepisów jej dotyczących. W odniesieniu

do spółki cywilnej nie ulega wątpliwości, że nabywane przez wspólników we

wspólnym imieniu prawa podmiotowe wchodzą w skład majątku wspólnego

objętego jej reżimem (art. 863 k.c.). Podstawową cechą wspólności łącznej

istniejącej między wspólnikami jest jej bezudziałowy charakter. Każdemu ze

wspólników przysługują równe prawa do całego majątku spółki cywilnej, zatem nie

można

mówić

o

udziałach

wspólników

w

majątku

wspólnym

bądź

w poszczególnych składnikach tego majątku w okresie trwania spółki. Rozwiązanie

spółki cywilnej znosi ustrój wspólności łącznej i odrębność wspólnego majątku

wspólników.

Z

chwilą

rozwiązania

spółki

cywilnej

wspólnicy

nabywają

wierzytelności o treści wynikającej z art. 875 § 2 i 3 k.c., a prawo współwłasności

łącznej jej majątku przekształca się we współwłasność ułamkową, gdyż zmienia się

jego podstawa. Z okoliczności sprawy zdaje się wynikać (chociaż brak w tej mierze

pełnych ustaleń), że byli wspólnicy spółki cywilnej M. przeprowadzili postępowanie

likwidacyjne oraz dokonali po jej rozwiązaniu i przed ustaniem ustawowego ustroju

wspólności ustawowej między małżonkami podziału pozostałego majątku spółki w

naturze, co oznaczałoby że, zgodnie z zasadą aktualności mającą zastosowanie

także w sprawach o podział majątku wspólnego (art. 316 § 1 w zw. z art. 13 § 2

k.p.c.), na skutek zaspokojenia wygasły ich roszczenia o podział pozostałego

majątku spółki obejmującego nadwyżkę wspólnego majątku (art. 875 § 3 k.c.).

Byłym wspólnikom przysługiwałyby zatem już samodzielnie prawa majątkowe

uzyskane w wyniku podziału. Wnioskodawczyni przyznając, że udział we

współwłasności nieruchomości był, po ustaniu ustroju wspólności ustawowej,

przedmiotem dalszego rozporządzenia przez uczestnika postępowania na rzecz

osoby trzeciej (aport) i nie kwestionując jego skuteczności ani oświadczeń

uczestnika co do zbycia lub złomowania ruchomości otrzymanych w wyniku

podziału majątku spółki cywilnej, ostatecznie ograniczyła żądanie wniosku (w

zakresie składu majątku wspólnego) do kwoty pieniężnej odpowiadającej wartości

praw majątkowych uzyskanych przez uczestnika w następstwie podziału nadwyżki

wspólnego majątku spółki. Istotą sporu jest zatem kwalifikacja wskazanych praw

majątkowych w aspekcie przepisów kodeksu rodzinnego i opiekuńczego jako

składników majątku wspólnego albo majątku osobistego. Nie ulega wątpliwości, że

prawo współwłasności łącznej nieruchomości, jako nabyte za dochody z

działalności przedsiębiorstwa wspólników spółki cywilnej w okresie trwania

wspólności łącznej - zgodnie z zasadą surogacji - należało do majątku osobistego

małżonka, będącego wspólnikiem spółki cywilnej, do podziału majątku spółki (art.

33 pkt 10 w zw. z art. 33 pkt 3 k.r.o.). W doktrynie prawniczej zgodnie przyjmuje

się, że surogacja może mieć charakter pośredni i wielokrotny. Oś problemu dotyczy

więc stwierdzenia czy dotyczy ona również praw majątkowych małżonka – byłego

wspólnika spółki cywilnej, powstałych w następstwie rozwiązania spółki cywilnej i

podziału nadwyżki wspólnego majątku wspólników. Zmiana art. 33 k.r.o.,

polegająca na wprowadzeniu pkt 3 i 10, jak wskazano w uzasadnieniu projektu

ustawy nowelizującej z dnia 17 czerwca 2004 r., miała ułatwić, w trakcie trwania

ustroju ustawowego, prowadzenie samodzielnej działalności gospodarczej przez

małżonków – wspólników w formie organizacyjno-prawnej przedsięwzięcia

(przedsiębiorstwa), zawiązanej na podstawie umowy spółki cywilnej. Z tych

motywów nie da się wywieść zamiaru ustawodawcy dotyczącego ograniczenia,

także po rozwiązaniu umowy spółki cywilnej, składu majątku wspólnego.

Judykatura i doktryna wykładając pojęcie surogacji zgodnie przyjmują, że nie

istnieje ona jako jednolita instytucja, dla jej przyjęcia niezbędne jest, aby jedno i to

samo zdarzenie powodowało wyjście i wejście składnika do danego majątku oraz

aby nowe prawo uzyskane zostało kosztem majątku osobistego (por. wydane w

poprzednim stanie prawnym postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 12 maja

2000 r., V CKN 50/00, niepubl.). Surogacja dotyczyła wówczas tylko składników

majątkowych nabytych w zamian za przedmioty należące do majątku odrębnego,

uzyskane

przez

dziedziczenie,

zapis

lub

darowiznę.

Podkreślano,

że

uzasadnieniem surogacji odnoszącej się do wskazanego majątku odrębnego było

jego trwałe utrzymanie jako samodzielnej masy, mimo zmiany składników, oraz

ochrona jego wartości, zatem w istocie zachowanie praw małżonka, którego

majątek w okresie trwania wspólności ustawowej nie powinien ulec pomniejszeniu,

w zakresie wykraczającym poza uzyskane z niego dochody ex lege objęte

dorobkiem. Wspólność łączna majątku spółki jest natomiast pochodną obligacyjnoorganizacyjnego stosunku podstawowego (o charakterze osobistym) i ma charakter

prawno-rzeczowy. Z właściwości stosunku prawnego spółki cywilnej wynika jego

ograniczona trwałość, wobec możliwości ustania już w następstwie jednostronnego

wypowiedzenia, zrealizowania celu, ustania terminu na który została zawarta lub

rozwiązania z innej przyczyny, w tym przez sąd. Skoro wygaśnięcie umowy spółki

cywilnej jest zdarzeniem prawnym powodującym ustanie wskazanego stosunku

podstawowego, to jednocześnie przestaje istnieć przyczyna uzasadniająca dalsze

zaliczanie praw majątkowych, także tych uzyskanych w następstwie podziału

majątku

spółki,

do

majątku

osobistego

wspólnika

będącego

małżonkiem

pozostającym we wspólności ustawowej. W szczególności traci aktualność cel

wyłączenia z majątku wspólnego polegający na ułatwieniu samodzielnego

prowadzenia działalności gospodarczej, a brak dostatecznego uzasadnienia

aksjologicznego dla trwałego zróżnicowania stanu majątkowego małżonków,

dalszego

utrzymywania

samodzielności

oraz

wartości

praw

majątkowych

uzyskanych z tytułu wcześniejszego prowadzenia działalności gospodarczej przez

jednego małżonków na podstawie umowy spółki cywilnej. Taka ochrona prawna nie

przysługuje prawom majątkowym uzyskanym przez jednego z małżonków w wyniku

prowadzenia działalności gospodarczej w innych formach organizacyjno-prawnych.

Zmiana stanu prawnego dotycząca małżeńskich ustrojów majątkowych

uwypukliła również, w odniesieniu do ustawowego ustroju majątkowego, zasadę

nieograniczonego składu majątku wspólnego (art. 31 § 2 k.r.o. - „należą

w szczególności”) i zasadę numerus clausus majątku osobistego (art. 33 k.r.o. „należą”). Oznacza to, że zachowała aktualność reguła wykładni wskazująca na

ustawową preferencję majątku wspólnego, w myśl której wszelkie wątpliwości

dotyczące przynależności danego przedmiotu do majątku małżonków należy

rozstrzygać na korzyść majątku wspólnego (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia

24 lipca 1997 r., III CZP 26/97, OSNC 1998, nr 1, poz. 3, uchwała Sądu

Najwyższego z dnia 11 września 2003 r., III CZP52/03, OSNC 2004, nr11, poz. 169,

uchwała Sądu Najwyższego z dnia13 marca 2008 r., III CZP 9/08, OSNC 2009, nr 4,

poz. 54). Wykładnia językowa art. 33 pkt 10 k.r.o. prima facie mogłaby prowadzić do

wniosku, że wszystkie prawa majątkowe nabyte po rozwiązaniu i likwidacji spółki

cywilnej oraz ich surogaty należą do majątku osobistego wspólnika. Powyższa

norma wprost wskazuje jednak, że wyjątki od zasady surogacji zachodzą, gdy

przepis szczególny stanowi inaczej. Zdaniem Sądu Najwyższego przepisem takim

jest art. 31 § 1 zd. 1 k.r.o. w części wskazującej, że do majątku wspólnego należą

przedmioty majątkowe nabyte w czasie trwania wspólności ustawowej przez jednego

z małżonków. Pojęcie „przedmioty majątkowe”, w rozumieniu art. 31 § 1 k.r.o., jak

zgodnie przyjmuje judykatura i nauka prawa, obejmuje wszelkie prawa majątkowe,

w tym bezwzględne i względne, wierzytelności, tzw. sytuacje prawne i tzw.

oczekiwania prawne. Do majątku osobistego małżonka-wspólnika na podstawie art.

33 pkt 3 k.r.o. należy udział (nieoznaczony) w majątku wspólników i prawa

członkowskie (majątkowe i organizacyjne wynikające ze stosunku spółki), w tym

prawo do udziału w zyskach, dopóki ma charakter abstrakcyjny (potencjalny).

Do majątku osobistego, na podstawie omawianego przepisu, zaliczyć trzeba

także wierzytelności o świadczenia majątkowe. Pobrany udział w zyskach jako

dochód „z innej działalności zarobkowej” (art. 31 § 2 pkt 1 k.r.o.) wchodzi w skład

majątku wspólnego małżonków. Prawo wspólnika dotyczące podziału majątku spółki

i wypłaty nadwyżki lub przyznania innych praw majątkowych oraz odpowiadające mu

roszczenie ma abstrakcyjny (potencjalny) charakter i staje się wymagalne po

rozwiązaniu spółki. W ocenie Sądu Najwyższego zachodzą uzasadnione wątpliwości

co do prawidłowości, postulowanej przez część przedstawicieli doktryny prawniczej,

kwalifikacji prawnej nadwyżki wspólnego majątku wspólników uzyskanej w pieniądzu

lub naturze przez małżonka-wspólnika (art. 871 § 2 k.c., art. 875 § 3 k.c.) jako

dochodu z innej działalności zarobkowej (art. 31 § 2 pkt 1 k.r.o.) lub z majątku

osobistego (art. 31 § 2 pkt 2 k.r.o.). Pojęcie dochody wywołuje spory zarówno

w orzecznictwie jak i doktrynie, zwłaszcza w powiązaniu z kategorią pożytków

w rozumieniu kodeksu cywilnego (art. 53 - 54 k.c., art. 140 k.c.). Każdorazowo

również należałoby

dokonywać

zbędnej

kwalifikacji

w

działalności zarobkowej i dochodów z majątku osobistego.

zakresie

przesłanki

Brak uzasadnionych

przyczyn dla czynienia takich dogmatycznych rozważań i odwoływania się do

przykładowych wyliczeń zawartych w art. 31 § 2 k.r.o. w sytuacji, gdy wystarczającą

podstawą oceny prawnej jest norma ogólna, tj. art. 31 § 1 zd. 1 k.r.o. w części

stwierdzającej,

że

do

majątku

wspólnego

należą

przedmioty

majątkowe

nabyte w czasie trwania wspólności ustawowej przez jednego z małżonków.

Na podstawie powyższego przepisu zatem należy zaliczyć do majątku wspólnego

również prawa majątkowe uzyskane przez małżonka - wspólnika z tytułu udziału

w nadwyżce wspólnego

majątku

zlikwidowanej

po zapłaceniu

Wynik

wykładni

długów.

spółki

gramatycznej

cywilnej,

pozostałej

powyższych

norm

pozostaje również w zgodzie z wykładnią systemową i celowościową, oraz

z preferowanymi względami aksjologicznymi.

W tym stanie rzeczy skarga kasacyjna trafnie wskazuje na naruszenie prawa

materialnego przez błędną wykładnię przepisu art. 33 pkt 3 k.r.o. w zw. z art. 875

§ 1 k.c. wobec przyjęcia przez sąd odwoławczy, że wskazany przepis (oraz

posiłkowo powołany art. 33 pkt 10 k.r.o.) zawiera kompletną regulację prawną

dotyczącą spółki cywilnej, której wspólnikiem był małżonek pozostający w ustroju

wspólności ustawowej, oraz że ma on ma zastosowanie także po likwidacji spółki

i podziale jej majątku wspólnego. Nakładanie się reżimów prawnych regulujących

wskazane wspólności łączne miało bowiem charakter czasowy. Jakkolwiek nie

zasługują na uwzględnienie zarzuty naruszenia prawa materialnego, dotyczące

dokonywanej w dalszej kolejności kwalifikacji spornych składników majątku

wspólnego jako dochodu w rozumieniu art. 31 § 2 pkt 1 k.r.o., art. 31 § 2 pkt 2 k.r.o.

nie ma to znaczenia dla uwzględnienia skargi, skoro kwestionują one w istocie

niezastosowania wskazanych przepisów i postulowanej przez skarżącą przyszłej,

a nie rzeczywistej podstawy prawnej rozstrzygnięcia.

Naruszenie wskazanych przepisów uzasadnia podstawę kasacyjną określoną

art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c. w stopniu skutkującym koniecznością wydania orzeczenia

kasatoryjnego (art. 39815 § 1 k.p.c.).

O kosztach postępowania kasacyjnego przed Sądem Najwyższym orzeczono

w oparciu o art. 108 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 i art. 39821 k.p.c.