II CSK 183/06 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 183/06

POSTANOWIENIE

Dnia 16 listopada 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Krzysztof Pietrzykowski (przewodniczący)

SSN Zbigniew Kwaśniewski

SSN Hubert Wrzeszcz (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa A. J. i L. J.

przeciwko R. R. prowadzącemu działalność gospodarczą pod

Przedsiębiorstwo Handlowe Hurt Detal "F." w K.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 16 listopada 2006 r.,

skargi kasacyjnej powodów od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 22 listopada 2005 r.,

odrzuca skargę kasacyjną.

nazwą

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 30 lipca 2004 r. Sąd Okręgowy w G. oddalił powództwo o

zwolnienie spod egzekucji spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu

mieszkalnego.

Sąd ustalił, że spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego

położonego w G. przy ul. O. […] pierwotnie należało do L. i M. małż. N.,

prowadzących działalność gospodarczą w formie spółki cywilnej. Dnia 21 lipca

2000 r. Sąd Okręgowy w Z. wydał nakaz zapłaty, w którym nakazał L. i M. N. jako

wspólnikom spółki, aby zapłacili solidarnie R. R. 141 996,67 zł z ustawowymi

odsetkami. Egzekucja tej należności okazała się bezskuteczna.

Po umorzeniu postępowania egzekucyjnego R. R. stwierdził, że dłużnicy

dnia 3 grudnia 1999 r. darowali spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu

mieszkalnego córce K. N., która sprzedała je – dnia 7 czerwca 2000 r. – babci E. N.

Dnia 13 marca 2001 r. Sąd Okręgowy w G.. – po rozpatrzeniu skargi

pauliańskiej R. R. – wydał wyrok uznający obie umowy zbycia spółdzielczego

własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego za bezskuteczne wobec niego i

zezwalający mu na przeprowadzenie egzekucji sądowej z prawa stanowiącego

przedmiot tych umów (sygn. akt I C …/00). Wyrok uprawomocnił się po oddaleniu

apelacji E. N. Dnia 11 sierpnia 2001 r. R. R. powiadomił Spółdzielnię Mieszkaniową

„G.” o treści tego wyroku i wniósł o wstrzymanie przyjmowania w poczet członków

spółdzielni ewentualnych nabywców spółdzielczego własnościowego prawa do

lokalu do czasu rozstrzygnięcia niniejszej sprawy.

Po prawomocnym zakończeniu sprawy I C …/00 R. R. złożył wniosek o

wszczęcie postępowania egzekucyjnego, w którym domagał się zaspokojenia

świadczenia objętego nakazem zapłaty z dnia 21 lipca 2000 r. ze spółdzielczego

własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego przysługującego – w chwili złożenia

wniosku egzekucyjnego – powodom A. i L. małż. J. Komornik zajął to prawo dnia 6

czerwca 2002 r.

W toku rozpoznawania skargi pauliańskiej R. R. spółdzielcze własnościowe

prawo do lokalu zostało dwa razy zbyte: E. N. sprzedała je R.J. dnia 28 marca 2001

r., a R. J. – A. i L. małż. J. dnia 28 maja 2001 r. Powodowie kupili spółdzielcze

prawo własnościowe do lokalu mieszkalnego za pośrednictwem biura obrotu

nieruchomościami. Przed sporządzeniem umowy pośrednik ustalił, że zbywca – R.

J. – jest członkiem spółdzielni i nie ma przeszkód prawnych do sprzedaży prawa. O

piśmie z dnia 21 sierpnia 2000 r., wysłanym przez pozwanego do spółdzielni

mieszkaniowej, powodowie dowiedzieli się po otrzymaniu zawiadomienia od

komornika, że przystępuje do opisu i oszacowania lokalu.

Sąd pierwszej instancji uznał, że powództwo o zwolnienie przedmiotu spod

egzekucji (art. 841 § 1 k. p. c) jest nieuzasadnione. Skierowanie egzekucji do

przysługującego powodom spółdzielczego prawa własnościowego do lokalu

mieszkalnego nie narusza ich prawa. Pozwany – na podstawie wyroku uzyskanego

w sprawie I C …/00 i zaopatrzonego w klauzulę wykonalności – może prowadzić

egzekucję ze spornego prawa niezależnie do tego komu ono przysługuje w chwili

wszczęcia postępowania egzekucyjnego. Podstawę prawną tego uprawnienia

stanowi art. 532 k.c. Osobą trzecią w rozumieniu tego przepisu jest bowiem nie

tylko osoba, na której rzecz dłużnik wierzyciela, względem którego czynność

prawna dłużnika została uznana za bezskuteczną, rozporządził prawem, ale także

kolejne osoby będące – jak powodowie – nabywcami tego prawa.

Apelację powodów od tego orzeczenia Sąd Apelacyjny oddalił zaskarżonym

wyrokiem.

Sąd odwoławczy uznał, że wyrok został wydany z naruszeniem art. 532 k.c.

Z tego przepisu nie wynika bowiem uprawnienie pozwanego do prowadzenia

egzekucji z spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego.

Wprawdzie przytoczony przepis uprawnia wierzyciela, względem którego czynność

dłużnika została uznana za bezskuteczną, do przeprowadzenia egzekucji

z przedmiotu, który wskutek tej czynności wszedł z majątku dłużnika albo do niego

nie wszedł, jednakże dotyczy to sytuacji, w której przedmiot ten znajduje się

w majątku osoby pozwanej w sprawie o uznanie czynności prawnej dłużnika

dokonanej z pokrzywdzeniem wierzyciela za bezskuteczną. Wyrok uwzględniający

skargę pauliańską nie daje wierzycielowi „uprawnienia skutecznego niejako erga

omnes”.

Zdaniem Sąd Apelacyjny nie ma jednak podstaw do uwzględnienia apelacji.

Ocena zasadności powództwa wymaga bowiem – wobec bezspornego faktu,

że powodowie nabyli spółdzielcze prawo własnościowe do lokalu mieszkalnego

w toku sprawy I C …/00 – uwzględnienia konsekwencji wynikających z art. 192 pkt

3 k.p.c. Przytoczony przepis statuuje fikcję prawną, polegającą na tym, że zbycie

w toku sprawy rzeczy lub prawa, objętych sporem, nie ma wpływu na bieg sprawy,

a powaga rzeczy osądzonej wydanego w niej wyroku obejmuje także nabywcę.

W konsekwencji to właśnie art. 192 pkt 3 k.p.c., pominięty przez Sąd pierwszej

instancji z powodu przyjęcia innej koncepcji prawnej, powoduje, że pozwany,

posiadając wyrok wydany w sprawie I C…/00 i nakaz zapłaty, może prowadzić

egzekucję także przeciwko powodom.

W skardze kasacyjnej, opartej tylko na pierwszej podstawie, pełnomocnik

powodów zarzucił naruszenie art. 192 pkt 3 k.p.c. Polega ono – jego zdaniem –

na zastosowaniu przytoczonego przepisu „w sytuacji, w której nie było podstaw

do zastosowania tego przepisu, albowiem nie można uznać, że przedmiotem

sprawy o uznanie za bezskuteczną w stosunku do wierzyciela czynności dokonanej

przez dłużnika z pokrzywdzeniem wierzyciela jest spółdzielcze własnościowe prawo

do lokalu; przedmiotem sprawy o uznanie czynności za bezskuteczną w stosunku

do wierzyciela jest prawo do żądania uznania czynności prawnej za bezskuteczną

a zbycie tego prawa w ogóle nie jest niemożliwe, co powoduje – wbrew stanowisku

Sądu Apelacyjnego– że zapadły w sprawie wyrok nie odnosi skutku wobec

powodów-nabywców spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu, którzy nabyli

to prawo w czasie trwania procesu o uznanie za bezskuteczną w stosunku do

wierzyciela czynności dokonanej przez dłużnika z pokrzywdzeniem wierzyciela”.

Powołując się na tę podstawę, wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i

uwzględnienie powództwa.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Ze względu na konstrukcję rozpoznawanej skargi kasacyjnej, w której

skarżący w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej zarzucili jedynie naruszenie art.

192 pkt 3 k.p.c., rozważenia wymaga przede wszystkim kwestia charakteru

prawnego tego przepisu. Ze sformułowania art. 398 3 § 1 pkt 1 k.p.c. w zestawieniu z

jego pkt 2 wynika bowiem, że pierwsza podstawa kasacyjna dotyczy jedynie

naruszenia prawa niebędącego prawem procesowym. Powstaje zatem problem,

czy przepis art. 192 pkt 3 k.p.c. można zaliczyć do przepisów prawa materialnego w

rozumieniu art. 3983 § 1 pkt 1 k.p.c. Wykluczenie takiej możliwości oznaczałoby

bowiem, że skarga kasacyjna nie odpowiada wymaganiom przewidzianym w art.

3984 § 1 pkt. 2 k.p.c., ponieważ podstawa, na której została oparta, nie zwierałaby

wskazania naruszonych przepisów prawa materialnego. Nie wchodziłaby też w grę

możliwość rozpoznania zarzutu naruszenia art. 192 pkt 2

k.p.c. jako przepisu

prawa procesowego z powodu oparcia skargi kasacyjnej wyłącznie na pierwszej

podstawie z art. 3983 § 1 k.p.c. Sąd kasacyjny – zgodnie z art. 39813 § 1 k.p.c. –

jest związany granicami skargi kasacyjnej i zarzuty wykraczające poza powołaną

podstawę skargi kasacyjnej (z wyjątkiem nieważności postępowania) nie mogą być

brane pod rozwagę z urzędu (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia

8 października 1997 r., II CKN 366/97, niepubl.)

Należy przypomnieć, że – zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem Sądu

Najwyższego – przytoczenie podstaw skargi kasacyjnej i ich uzasadnienia polega

najpierw na ogólnym określeniu wytykanych naruszeń prawa materialnego

i przepisów postępowania, następnie na wskazaniu przepisów, które zostały

naruszone (z podaniem numeru artykułu, paragrafu lub ustępu ustawy), a w końcu

na wyjaśnieniu, na czym to naruszenie polegało. Skarga kasacyjna, która

nie spełnia tego wymagania, jest dotknięta wadą nienaprawialną i podlega

odrzuceniu, bez wzywania do jej usunięcia (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

7 kwietnia 1997 r., III CKN 29/97, OSNC 1997 nr 6-7, poz. 96; postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 10 maja 2002 r., III CKN 1310/00, Lex nr 54502).

Sąd Najwyższy także wielokrotnie podkreślał, że – działając jako sąd

kasacyjny – nie jest uprawniony do samodzielnego konkretyzowania zarzutów lub

ryzykowania domysłów, jakiego przepisu prawa dotyczy podstawa skargi

kasacyjnej. Jest tak również dlatego, że ustawodawca, wprowadzając przymus

adwokacko-radcowski (art. 871 § 1 k.p.c.), postawił skardze kasacyjnej wysokie

wymagania profesionalne; wśród tych wymagań jest prawidłowe przytoczenie

podstaw oraz ich uzasadnienia (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 grudnia

1996 r., I PKN 33/96, OSNAP 1997, nr 14, poz. 250; postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 16 października 1997 r., II CKN 390/97, niepubl.). W tej

sytuacji – wobec wyraźnego wskazania w podstawie skargi kasacyjnej jedynie art.

192 pkt 3 k.p.c. jako naruszonego przepisu prawa – przytaczane poza podstawą

skargi kasacyjnej przepisy prawa materialnego nie mają znaczenia dla wskazanego

przez skarżących zakresu naruszonych przepisów prawa.

Dla określenia charakteru

prawnego danego przepisu nie jest istotne,

w jakim akcie prawnym został on zamieszczony, ale o procesowym albo

materialnym charakterze tego przepisu decydują jego teść i cel. Przepisami prawa

materialnego są przepisy regulujące bezpośrednio stosunki cywilnoprawne między

poszczególnymi podmiotami prawnymi (określają zachowanie tych podmiotów) oraz

roszczenia wynikające z tych stosunków (nakładają obowiązki i przyznają prawa lub

uprawnienia) łącznie z przepisami o zaskarżalności, wymagalności, terminach

przedawnienia i terminach do sądowego dochodzenia tych roszczeń. Przepisami

procesowymi są zaś normy instrumentalne, które określają drogę i sposób

dochodzenia uprawnień wynikających ze stosunków cywilnoprawnych i norm

materialnoprawnych.

Zdaniem skarżących przepis art. 192 pkt 3 k.p.c., choć zamieszczony

w kodeksie postępowania cywilnego, jest przepisem prawa materialnego. Zbycie

rzeczy lub prawa nie pozbawia – z mocy art. 192 pkt 3 k.p.c. in principio –

legitymacji procesowej biernej zbywcy. Przepis w tej części jest zatem normą

materialnoprawną – samoistną podstawą legitymacji zbywcy (tzw. substytucja albo

podstawienie procesowe względne), który działa w imieniu własnym, ale na rzecz

nabywcy.

Tego stanowiska nie można podzielić. Wprawdzie hipoteza normy prawnej

zawartej w art. 192 pkt 3 k.p.c. odwołuje się do zdarzeń prawnych (zbycie w toku

sprawy rzeczy lub prawa), jednakże treść hipotezy nie przesądza jeszcze

o charakterze prawnym całej normy prawnej. Dokonując jej oceny, nie można

bowiem pomijać dyspozycji analizowanej normy prawnej (zbywca nadal pozostaje

stroną postępowania). Należy podzielić wyrażany w piśmiennictwie pogląd, że jeżeli

zdarzenia prawne ujęte w hipotezie analizowanej normy prawnej wywołują inne

fakty procesowe (a nie fakty materialnoprawne), to należy przyjąć procesowy

charakter całej normy prawnej. Mówiąc inaczej, w takim wypadku o charakterze

normy prawnej decyduje jej dyspozycja.

Taka sytuacja zachodzi w przypadku analizowanej normy prawnej. Zbycie

w toku procesu rzeczy lub prawa, będące niewątpliwie zdarzeniem prawnym, nie

ma wpływu o ocenę charakteru prawnego całej normy prawnej, ponieważ decyduje

o tej ocenie dyspozycja normy prawnej dotycząca kwestii procesowych. Utrzymuje

ona dotychczasowy stan w zakresie stron postępowania. Zbywca, będący stroną

postępowania, zachowuje nadal legitymację procesowa, oderwaną jednak od

sytuacji materialnoprawnej strony. W tym wypadku zachodzi jeden z przypadków

tzw. podstawienia procesowego. Okoliczność, że procesowy charakter tej instytucji

nie jest w zasadzie kwestionowany w piśmiennictwie, przemawia także na rzecz

tezy, że przepis art. 192 pkt. 3 k.p.c. ma charakter procesowy.

Tej tezy nie podważa fakt, że podstawienie procesowe powoduje –

co przyjmuje się zgodnie w literaturze i orzecznictwie – iż powaga rzeczy osądzonej

wyroku wydanego z udziałem w procesie zbywcy rzeczy lub prawa obejmuje

również ich nabywcę (tzw. rozszerzona prawomocność wyroku). W stosunku

do nabywcy może być prowadzona egzekucja (art. 788 k.p.c.). Jej przeprowadzenie

niewątpliwie wpływa na zmianę sytuacji materialnoprawnej między zbywcą

a nabywcą rzeczy lub prawa. Nabywca może bowiem wystąpić przeciwko zbywcy

z roszczeniem odszkodowawczym (art. 471 k.c.) bądź z tytułu bezpodstawnego

wzbogacenia. Jednakże podstawy tych roszczeń nie będzie stanowiła norma art.

192 pkt 3 k.p.c. Zachowa ona mimo wszystko swój procesowy charakter. Celem

unormowania przewidzianego w art. 192 pkt 3 k.p.c. jest jedynie stabilizacja

procesu przez uniezależnienie jego toku od pozaprocesowych czynności

dyspozycyjnych stron postępowania i wyeliminowanie możliwości „torpedowania”

procesu przez zbycie rzeczy stanowiącej przedmiot sporu.

Konkludując, należy przyjąć, że przepis art. 192 pkt. 3 k.p.c. ma charakter

wyłącznie procesowy. To oznacza, że skarga kasacyjna podlega odrzuceniu,

ponieważ dotknięta jest nienaprawialną wadą (podstawa, na której została oparta,

nie zawiera wskazania naruszonego przepisu prawa).

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji

postanowienia (art. 3986 § 2 k.p.c.).

jz