II CSK 181/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 181/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 29 listopada 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Kazimierz Zawada (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Bogumiła Ustjanicz

SSN Dariusz Zawistowski

w sprawie z powództwa A. K.

przeciwko M. K. i Z. K.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 29 listopada 2012 r.,

skargi kasacyjnej pozwanego M. K.

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 24 listopada 2010 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 24 listopada 2010 r. zmienił wyrok Sądu

Okręgowego z dnia 17 maja 2010 r. - oddalający powództwo A. K., po rozpoznaniu

sprzeciwu pozwanych M. K. i Z. K. od wydanego przeciwko nim w postępowaniu

upominawczym nakazu zapłaty z dnia 9 września 2009 r. - i zasądził solidarnie od

pozwanych na rzecz powoda kwotę 141 510 zł z określonymi odsetkami

ustawowymi i kosztami procesu.

Podstawę wyroku Sądu Apelacyjnego stanowiły następujące ustalenia.

Prawomocnym nakazem zapłaty z dnia 21 października 2003 r., wydanym

w postępowaniu nakazowym, Sąd Okręgowy zasądził od Agencji Zaopatrzenia

Rolnictwa A. - Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w W., na rzecz

A. K. kwotę 141 510 zł z określonymi odsetkami ustawowymi. Egzekucja wszczęta

na wniosek A. K. przeciwko spółce A. została umorzona postanowieniem z dnia 22

czerwca 2007 r. ze względu na jej bezskuteczność. Członkami zarządu spółki A. są

i byli M. K. oraz Z. K. A. K. wezwał ich jako członków zarządu spółki A. pismem z

dnia 21 kwietnia 2009 r. do zapłaty kwoty 141 510 zł, a następnie - ponieważ

wezwanie pozostało bez odpowiedzi – pozwał, wszczynając niniejszą sprawę, o

zapłatę tej kwoty.

W ocenie Sądu Apelacyjnego, skierowane wobec pozwanych żądanie

powoda należało uwzględnić. W sprawie wystąpiły w odniesieniu do pozwanych

przewidziane w art. 299 § 1 k.s.h. przesłanki odpowiedzialności członków zarządu

spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, a jednocześnie pozwani nie wykazali

żadnej z określonych w art. 299 § 2 k.s.h. okoliczności mogących ich zwolnić od tej

odpowiedzialności.

M. K. w sprzeciwie od wydanego w postępowaniu upominawczym przeciwko

niemu i Z. K. nakazu zapłaty kwoty dochodzonej przez A. K. zakwestionował

zasadność roszczenia A. K. wobec spółki A. Jednakże według Sądu Apelacyjnego

w procesie, w którym powód dochodzi roszczenia opartego na art. 299 § 1 k.s.h.,

nie ma możliwości badania zasadności stwierdzonego prawomocnym orzeczeniem

zobowiązania spółki z ograniczoną odpowiedzialnością wobec powoda.

Ponadto M. K. w sprzeciwie podniósł, że w okresie od marca 2002 r. do

wiosny 2004 r. przebywał na urlopie bezpłatnym. Bardziej szczegółowo do żądania

powoda ustosunkował się jednak dopiero w piśmie procesowym z dnia 21 grudnia

2009 r. Lecz przytoczone w tym piśmie twierdzenia oraz zgłoszone dowody były

już, zdaniem Sądu Apelacyjnego, wobec gospodarczego charakteru sprawy

zgodnie z art. 47914a w związku z art. 47914 §2 k.p.c. „sprekludowane” i tym samym

nie mogły zostać uwzględnione. Niezależnie od tego, podniesiony przez

pozwanego w sprzeciwie od nakazu zapłaty fakt przebywania na urlopie nie został

udowodniony. W każdym razie, według Sądu Apelacyjnego, pozwany, jeżeli nawet

dłużej nie uczestniczył w zarządzaniu spółką A., to nie wykazał, aby okres jego

nieuczestniczenia w kierowaniu tą spółką pokrywał się z czasem, w którym

powinien być złożony wniosek o ogłoszenie jej upadłości. Tym samym nie było

podstaw do przyjęcia, że niezgłoszenie tego wniosku nastąpiło nie z jego winy,

a więc, iż wystąpiła określona w art. 299 § 2 k.s.h. okoliczność zwalniająca go od

odpowiedzialności przewidzianej w art. 299 § 1 k.s.h.

Pozwany M. K., skarżąc w całości wyrok Sądu Apelacyjnego w zakresie,

który go dotyczył, przytoczył jako podstawy kasacyjne: naruszenie art. 206 § 2 w

związku z art. 391 § 1, art. 47914 § 2 i art. 47914a k.p.c. przez przyjęcie, że mimo iż

udzielone mu wraz z doręczeniem nakazu zapłaty pouczenie odpowiadało jedynie

treści art. 503 k.p.c., doszło do prekluzji przedstawionych przez niego dowodów;

naruszenie art. 378 § 1 k.p.c. przez uwzględnienie niepodniesionych w apelacji

uchybień procesowych, dotyczących ustaleń faktycznych opartych na dowodach,

które zgodnie z art. 47914 § 2 w zw. art. 47914a i art. 4791a k.p.c. powinny zostać

pominięte jako „sprekludowane”; naruszenie art. 299 § 1 k.s.h. przez przyjęcie, że

w sprawach, których ten przepis dotyczy, sąd nie może badać istnienia

zobowiązania spółki względem wierzycieli. Uogólniając, skarżący zarzucił, że nie

ponosi odpowiedzialności

na podstawie art.

299 §1 k.s.h., gdyż jego

odpowiedzialność na tej podstawie wyklucza, potwierdzone zgłoszonym przez

niego materiałem dowodowym, bezpodstawnie nieuwzględnionym przez Sąd

Apelacyjny, nieistnienie w rzeczywistości objętego nakazem zapłaty z dnia

października 2003 r. zobowiązania spółki A. wobec powoda; zobowiązanie to w

ocenie skarżącego ważnie nie powstało.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 299 k.s.h., członkowie zarządu spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością odpowiadają solidarnie za jej zobowiązania, jeżeli egzekucja

przeciwko spółce okaże się bezskuteczna (§ 1); członek zarządu może się jednak

uwolnić od tej odpowiedzialności przez wykazanie, że we właściwym czasie

zgłoszono wniosek o ogłoszenie upadłości albo że niezgłoszenie wniosku

o ogłoszenie upadłości nastąpiło nie z jego winy bądź że pomimo niezgłoszenia

wniosku o ogłoszenie upadłości wierzyciel nie poniósł szkody (§ 2).

W

świetle

przeważającego

stanowiska

orzecznictwa

ugruntowanego

uchwałą składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 7 listopada 2008 r.,

III CZP

72/08,

odpowiedzialność

oparta

na

art.

§

k.s.h.

jest

odpowiedzialnością odszkodowawczą o charakterze deliktowym.

W sprawie o zapłatę na podstawie art. 299 §1 k.s.h., powód powinien wykazać

istnienie określonego zobowiązania spółki w czasie, kiedy pozwany był członkiem

zarządu, stwierdzonego w tym czasie lub później tytułem egzekucyjnym wydanym

na rzecz powoda, oraz bezskuteczność egzekucji tego zobowiązania przeciwko

spółce, natomiast pozwany, jeżeli chce się uwolnić od odpowiedzialności, powinien

udowodnić jedną z okoliczności egzoneracyjnych określonych w art. 299 § 2 k.s.h.

(por. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 7 listopada

2008 r., III CZP 72/08 oraz orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia: 21 lutego 2002 r.,

IV CKN 793/00; 16 maja 2002 r., IV CKN 933/00; 13 grudnia 2006, II CSK 300/06;

8 marca 2007 r., III CSK 352/06; 28 lutego 2008 r., III CZP 143/08; 25 lutego

2010 r., V CSK 248/09).

W niniejszej sprawie powód, stosownie do przedstawionego rozkładu ciężaru

dowodu, przedłożył niewyegzekwowany prawomocny nakaz zapłaty zasądzający

od spółki A. na jego rzecz określoną w pozwie kwotę w związku z zobowiązaniem

spółki A. wobec niego, istniejącym w czasie, kiedy pozwany wchodził w skład

zarządu tej spółki.

Pozwany

stara

się

natomiast

przez powoda dowodów, nie ponosi

dowieść,

że

mimo

przedstawionych

przewidzianej w art.

299 § 1 k.s.h.

odpowiedzialności, gdyż wyklucza ją, potwierdzone zgłoszonym przez niego

materiałem dowodowym, bezpodstawnie nieuwzględnionym przez Sąd Apelacyjny,

niepowstanie w rzeczywistości objętego nakazem zapłaty zobowiązania spółki A.

wobec powoda. Twierdzenia te nie mogą jednak odnieść zamierzonego skutku.

Nie

powinno

orzeczenie

budzić

zasądzające

wątpliwości,

że

wierzytelność

niewyegzekwowane

prawomocne

wobec

ograniczoną

spółki

z

odpowiedzialnością wiąże z mocy art. 365 § 1 k.p.c. (co do tego przepisu zob.

np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 lutego 2007 r., II CSK 452/06) w sprawie

z powództwa dochodzonego na podstawie art. 299 § 1 k.s.h. W zakresie

prawomocności materialnej tego orzeczenia sąd w sprawie z powództwa opartego

na art. 299

powoda.

§ 1 k.s.h. musi więc uznać istnienie zobowiązania spółki wobec

Nie można zatem w takiej sprawie skutecznie zakwestionować tego

zobowiązania, podnosząc, że w ogóle ono nie powstało, upadło z mocą wsteczną

lub wygasło wskutek wykonania przed wydaniem orzeczenia, ani też skutecznie

powołać się na to, iż dochodzenie od spółki roszczenia, odpowiadającego temu

zobowiązaniu, stanowiło nadużycie prawa (art. 5 k.c.) albo że roszczenie to uległo

przedawnieniu (por. orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia: 17 lipca 1997 r., III CKN

126/97; 15 czerwca 1999 r., III CZP 10/99; 20 grudnia 2001 r., III CZP 69/01;

27 października 2004 r., IV CK 148/04; 7 lutego 2007 r., III CSK 227/06;

19 listopada 2008 r., III CZP 94/08; 17 marca 2010 r., II CSK 506/09; 26 stycznia

2012 r., I PK 78/11).

Inaczej jest, gdy chodzi o wygaśnięcia zobowiązania wobec spółki z przyczyny

zaistniałej po powstaniu zasądzającego go tytułu egzekucyjnego. Artykuł 365 §1

k.p.c. nie stanowi

wówczas

przeszkody do uwzględnienia wygaśnięcia

zobowiązania, ponieważ nie podważa się tu ustaleń leżących u podstaw

prawomocnego orzeczenia, lecz łączy

zmianę stanu prawnego, wynikającego

z tego orzeczenia, z nowym zdarzeniem. Uwzględnienie wygaśnięcia zobowiązania

z takiej przyczyny będzie możliwe także wówczas, gdy już doszło do powstania

tytułu wykonawczego wobec spółki; co oczywiście nie wyklucza również możliwości

pozbawienia tego tytułu wykonalności (art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c.) – jakkolwiek ta

ostatnia ewentualność wydaje się być pozbawiona praktycznej doniosłości (raczej

bowiem wówczas nie powstaje obawa ponowienia egzekucji wobec spółki).

Praktyczne znaczenie w sprawach z powództwa opartego na art. 299 § 1 k.s.h.

może mieć wygaśnięcie zobowiązania spółki wobec powoda wskutek, zdarzającego

się niekiedy, jakkolwiek rzecz zrozumiała rzadko, zaspokojenia przez spółkę swego

zobowiązania po uprzedniej jego bezskutecznej egzekucji wobec niej, przez zapłatę

(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 maja 1999 r., I CKN 1174/97) lub

potrącenie (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 17 lutego 2011 r., III CZP

129/10). W razie wykazania, że do takiego zaspokojenia doszło, powództwo wobec

członków zarządu oparte na art. 299 § 1 k.s.h. powinno być oddalone,

odpada bowiem wówczas w istocie przesłanka bezskuteczności egzekucji powoda

wobec spółki, a w każdym razie - nie istnieje szkoda podlegająca naprawieniu na

podstawie tego przepisu.

W okolicznościach sprawy podniesiony przez pozwanego zarzut naruszenia

art. 299 § 1 k.s.h. przez niedopuszczenie możliwości badania istnienia

zobowiązania spółki wobec powoda jest więc chybiony. W sprawie mogłoby być

dopuszczone tylko badanie tego, czy zobowiązanie spółki wobec powoda nie

wygasło po uprawomocnieniu się zasądzającego go nakazu zapłaty, natomiast

oczekiwane przez pozwanego badanie, czy zobowiązanie to w ogóle powstało, było

wykluczone, sprzeciwiał mu się art. 365 § 1 k.p.c., w myśl którego Sądy musiały

przyjąć powstanie tego zobowiązania, zgodnie z treścią prawomocnego nakazu

zapłaty.

Bezzasadność podniesionego przez pozwanego zarzutu naruszenia art. 299

§ 1 k.s.h. jednocześnie przesądza o bezzasadności pozostałych zarzutów

kasacyjnych pozwanego. Zarzuty te dotyczą przepisów postępowania. Według

art. 3983 §1 pkt 2 k.p.c. naruszenie przepisów postępowania stanowi podstawę

kasacyjną tylko wtedy, gdy mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Jeżeli w sprawie

niemożliwe

było

podważenie

powstania

stwierdzonego

prawomocnym nakazem zapłaty zobowiązania spółki wobec powoda, to tym

samym nie było potrzeby prowadzenia postępowania dowodowego w tym zakresie

(art. 227 k.p.c.). W konsekwencji, ewentualne uchybienia wskazanym w skardze

przepisom procesowym, wiązane z postępowaniem dowodowym mającym wykazać

nieistnienie tego zobowiązania, nie mogły mieć, nie tylko istotnego, ale żadnego

wpływu na wynik sprawy.

Mając to na względzie, Sąd Najwyższy na podstawie art. 298 14 k.p.c. orzekł

jak w sentencji.