II CSK 174/06 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 174/06

POSTANOWIENIE

Dnia 16 listopada 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Krzysztof Pietrzykowski (przewodniczący)

SSN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca)

SSN Hubert Wrzeszcz

w sprawie z wniosku K. B.

przy uczestnictwie B. S.

o podział majątku wspólnego,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 16 listopada 2006 r.,

skargi kasacyjnej uczestniczki postępowania

od postanowienia Sądu Okręgowego w P.

z dnia 26 sierpnia 2005 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Sąd pierwszej instancji postanowieniem wstępnym ustalił, że w skład

majątku dorobkowego wnioskodawcy i uczestniczki postępowania wchodzą

nieruchomości opisane w sentencji postanowienia.

W apelacji uczestniczka postępowania zarzuciła, że wnioskodawca będący

cudzoziemcem nie mógł nabyć nieruchomości w Polsce nawet do majątku objętego

małżeńską wspólnością majątkową, ponieważ nie dysponował stosownym

zezwoleniem.

Sąd odwoławczy oddalił apelację podkreślając, że do aktów notarialnych

stawała uczestniczka postępowania, a nadto, że w orzecznictwie ugruntowane jest

stanowisko, iż nie stanowi przeszkody do objęcia nieruchomości majątkiem

wspólnym okoliczność, że drugi małżonek będący cudzoziemcem nie uzyskał

zezwolenia na nabycie tej nieruchomości. W ocenie Sądu drugiej instancji, o skutku

w postaci zaliczenia określonego przedmiotu w skład majątku wspólnego nie

rozstrzyga treść tej czynności ani wola działającego małżonka, ponieważ skutek ten

następuje z mocy prawa. Jeżeli nabywcą jest tylko jeden z małżonków, ocena

skuteczności nabycia dotyczy tylko osoby tego nabywcy, a zatem nie było

przeszkód

do

zaliczenia

nieruchomości

zakupionych

przez

uczestniczkę

postępowania

zarzucono

postępowania w poczet majątku wspólnego stron.

W

skardze

kasacyjnej

uczestniczki

niezastosowanie art. 1 ust. 1 i art. 7 ustawy z dnia 24 marca 1920 r. o nabywaniu

nieruchomości przez cudzoziemców (tj. Dz. U. 1996, nr 54, poz. 245) w wyniku ich

niezastosowania, podczas gdy w ocenie skarżącej przepisy tej ustawy mają

pierwszeństwo przed przepisami k.r.o. dotyczącymi zasad nabywania składników

majątku dorobkowego. Nadto skarżąca sformułowała zarzut naruszenia art. 247

k.p.c. w wyniku przeprowadzenia dowodu z przesłuchania świadków oraz stron

ponad osnowę dokumentu urzędowego jakim jest akt notarialny i to bez

wyartykułowanej potrzeby.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej eksponuje się stanowisko, że ustawa

o nabywaniu

nieruchomości

przez

cudzoziemców

jako

lex

specialis

ma

pierwszeństwo przed przepisami k.r.o. dotyczącymi zasad nabywania składników

majątku dorobkowego. Skarżąca zwraca uwagę na negatywne konsekwencje

praktyczne płynące z przyjętej przez Sąd wykładni przepisów, która może

doprowadzić do obchodzenia zakazu nabywania nieruchomości przez cudzoziemca

bez wymaganego zezwolenia, czyniąc „martwymi” przepisy wyżej powołanej

ustawy.

Ustalenia Sądu II instancji w przedmiocie treści umowy sprzedaży

nieruchomości na rzecz G. R., poczynione za pomocą dowodów osobowych,

określa skarżąca jako dokonane z naruszeniem art. 247 k.p.c., bo wykraczające

ponad osnowę dokumentu w postaci aktu notarialnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie ma uzasadnionych podstaw.

Zarzut naruszenia art. 247 k.p.c. już z tej przyczyny nie może świadczyć

o wystąpieniu drugiej podstawy kasacyjnej, ponieważ skarżąca nawet nie twierdzi,

aby zarzucone naruszenie wskazanego przepisu postępowania mogło mieć istotny

wpływ na wynik sprawy. Tymczasem przepis art. 398 § 1 pkt 2 k.p.c. uznaje za

podstawę kasacyjną nie każde naruszenie przepisów postępowania, ale tylko takie

naruszenie tych przepisów, które zarazem mogło wywrzeć istotny wpływ na wynik

sprawy. Tę ostatnią przesłankę strona skarżąca musi wyraźnie wyartykułować wraz

ze wskazaniem okoliczności mających uprawdopodabniać jej wystąpienie. Skarga

kasacyjna uczestniczki postępowania pozbawiona jest tych elementów, co

wystarcza dla przyjęcia braku niezbędnego uzasadnienia w odniesieniu do drugiej

podstawy kasacyjnej. Można jedynie ubocznie zauważyć, że Sąd odwoławczy nie

mógł dopuścić się naruszenia art. 247 k.p.c., ponieważ dowody osobowe,

przeprowadzone na okoliczność ustalenia określonych elementów treści dokonanej

czynności prawnej, dopuścił Sąd pierwszej instancji, a nie Sąd odwoławczy.

Ten ostatni oceniał jedynie zasadność zarzutu apelacji naruszenia art. 247 k.p.c.

przez Sąd pierwszej instancji, a zarzut ewentualnego wadliwego dokonania takiej

oceny przez Sąd drugiej instancji nie jest równoznaczny z zarzutem naruszenia

przez ten Sąd art. 247 k.p.c., ponieważ przepis ten nie ma za przedmiot regulacji

zasad kontroli instancyjnej.

W tej sytuacji oceny zarzutów naruszenia prawa materialnego należało

dokonać z uwzględnieniem stanu faktycznego przyjętego za podstawę orzekania

przez Sąd drugiej instancji. Jednym z istotnych elementów ustalonego stanu

faktycznego jest ustalenie, że nabywcą nieruchomości była uczestniczka

postępowania, a nie będący cudzoziemcem wnioskodawca. Już ta okoliczność

przesądza o bezzasadności zarzutu naruszenia art. 1 ust. 1 i art. 7 (w brzmieniu

z daty nabycia nieruchomości) ustawy z dnia 24 marca 1920 r. o nabywaniu

nieruchomości przez cudzoziemców (tj. Dz. U. 1996 r., Nr 54, poz. 245), zwanej

dalej „ustawą”, ponieważ hipotezami norm obu wymienionych przepisów objęte są

wyłącznie sytuacje, w których nabycia nieruchomości dokonuje cudzoziemiec.

Ustalony stan faktyczny nie dawał więc podstaw do dokonania aktu subsumpcji obu

przepisów objętych zarzutem naruszenia, ponieważ jest okolicznością bezsporną,

że wnioskodawca nie był nabywcą nieruchomości.

Chybione jest nadto zawarte w skardze kasacyjnej stanowisko skarżącej, że

przepisy ustawy stanowią lex specialis w stosunku do przepisów k.r.o.

określających

zasady

zaliczania

przedmiotów

majątkowych

do

majątku

dorobkowego małżonków. O istnieniu relacji ustawa szczególna – ustawa ogólna

można mówić tylko w razie istnienia tożsamości przedmiotu regulacji każdej

z ustaw. Tymczasem przedmiot regulacji przepisów ustawy objętych w skardze

kasacyjnej zarzutem naruszenia oraz przedmiot regulacji przepisów k.r.o. nie są

tożsame. Pierwsze z nich regulują zasady nabywania nieruchomości przez

cudzoziemców bez względu na ich cywilnoprawny status w sferze stosunków prawa

rodzinnego, natomiast przepisy k.r.o. określają zasady kształtowania się dorobku

małżonków bez względu na okoliczność, jakim obywatelstwem legitymuje się

małżonek, który nabył przedmiot majątkowy w czasie trwania wspólności

ustawowej. Stosowanie przepisów k.r.o. wchodzi więc w rachubę dopiero wówczas,

gdy pozytywnie zostanie przesądzona okoliczność uprzedniego skutecznego

nabycia przedmiotu majątkowego m.in. przez jednego z małżonków w czasie

trwania wspólności ustawowej. Przepisy ustawy oraz przepisy k.r.o. nie cechują się

więc tożsamym przedmiotem regulacji, ponieważ pierwsze regulują przesłanki

skuteczności nabycia nieruchomości wyłącznie przez cudzoziemców, natomiast

przepisy k.r.o. określają wyłącznie zasady kształtowania się dorobków małżonków.

W tej sytuacji wykluczona jest sugerowana w skardze kasacyjnej możliwość

kwalifikowania relacji między obu ustawami w płaszczyźnie lex specialis – lex

generalis.

Ponieważ

nabycie

nieruchomości

przez

uczestniczkę

postępowania,

w czasie trwającej małżeńskiej wspólności ustawowej z wnioskodawcą, nie zostało

skutecznie zakwestionowane, przeto podstawą oceny zasadności wniosku były

wyłącznie przepisy k.r.o. (nie objęte w skardze zarzutem naruszenia), a nie

przepisy ustawy, i to bez względu na okoliczność, że wnioskodawca jest

cudzoziemcem, który był zarazem małżonkiem uczestniczki postępowania w chwili

nabywania przez nią nieruchomości. Trafnie zatem wywiódł Sąd odwoławczy, że

o skuteczności nabycia nieruchomości przesądza tylko status osoby będącej jej

nabywcą, natomiast następcze włączenie tego przedmiotu majątkowego do

dorobku małżonków następuje z mocy prawa i skutek ten jest już związany ściśle

z charakterem i istotą tej instytucji prawnej. O takim skutku nie przesądza wola

małżonka będącego jej nabywcą. Skutku włączenia przedmiotu majątkowego do

dorobku małżonków nie może również niweczyć okoliczność, że będący

cudzoziemcem

małżonek

nie

legitymował

się

zezwoleniem

na

nabycie

nieruchomości w sytuacji, gdy nabywcą nieruchomości był małżonek będący

obywatelem polskim, ponieważ dla przeciwnego wniosku brak

jest wyraźnego

odmiennego unormowania.

Innymi słowy, okoliczność, że małżonek nabywcy nieruchomości jest

cudzoziemcem

nielegitymującym

się

zezwoleniem

na

nabycie

własności

nieruchomości, nie eliminuje skutku w postaci włączenia nieruchomości skutecznie

nabytej przez posiadającego polskie obywatelstwo małżonka do dorobku obojga

małżonków. Sąd Najwyższy w obecnym składzie aprobuje powyższy pogląd

utrwalony już w orzecznictwie (orzeczenie SN z dnia 24 września 1970 r., III CZP

55/70, RFES 1971 r., z. 2, s. 296: uchwała SN z dnia 4 marca 1983 r. III CZP 6/83,

OSNCP 1983 r., nr 8, poz. 114; uchwała SN z dnia 31 stycznia 1986 r. III CZP

70/85, OSNC 1986 r., Nr 12, poz. 207), a także zaaprobowany w piśmiennictwie.

Trafność

tego poglądu obecnie wzmacnia nawet art. 8 ust. 1 pkt 3 ustawy

w brzmieniu obowiązującym od dnia 1 października 2005 r. (Dz.U. 2005 r., Nr 94,

poz. 788), na mocy którego to przepisu ustawodawca wręcz zwalnia cudzoziemca

będącego małżonkiem obywatela polskiego nawet z obowiązku uzyskania

zezwolenia na nabycie nieruchomości, oczywiście przy spełnieniu określonych

w tym przepisie przesłanek. Przepis ten dowodzi więc wyraźnej tendencji

ustawodawcy

do

liberalizacji

wymogów

obowiązujących

przy

nabywaniu

nieruchomości przez cudzoziemców, a taki kierunek legislacji jest właściwą drogą

do zapobiegania dostrzeżonym w uzasadnieniu skargi kasacyjnej negatywnym

konsekwencjom praktycznym w postaci prób obchodzenia prawa, a nadto

uwzględnia realia występujące w życiu społecznym Polski, zwłaszcza po jej

wstąpieniu do Unii Europejskiej.

W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji, działając na

podstawie art. 39814 k.p.c.