II CSK 172/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 172/12

POSTANOWIENIE

Dnia 29 listopada 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Kazimierz Zawada (przewodniczący)

SSN Bogumiła Ustjanicz (sprawozdawca)

SSN Dariusz Zawistowski

w sprawie z wniosku A. L.

przy uczestnictwie P. K. i W. K.

oraz "P." - Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w K.

o zatwierdzenie uchylenia się od skutków prawnych niezachowania terminu

do złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 29 listopada 2012 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 16 września 2011 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania

orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

i

Uzasadnienie

Wnioskodawczyni domagała się zatwierdzenia uchylenia się od skutków

prawnych prostego przyjęcia spadku po ojcu R. K. zmarłym w dniu 6 sierpnia 2001

r. na podstawie ustawy, w następstwie upływu terminu sześciu miesięcy

do złożenia oświadczenia o przyjęciu spadku

i jednocześnie oświadczyła,

że spadek odrzuca.

Zaskarżonym

postanowieniem

Sąd

Okręgowy

oddalił

apelację

wnioskodawczyni od postanowienia Sądu Rejonowego z dnia 18 lutego 2011 r.,

którym wniosek jej został oddalony.

Orzeczenie to oparte zostało na następujących ustaleniach i wnioskach:

Rodzice wnioskodawczyni W. K. i R. K. od 1 stycznia 1993 r., od czasu

wyprowadzenia się ojca, pozostawali w faktycznej separacji. W ich wspólnym

mieszkaniu pozostała matka i siostra P. Raz na tydzień lub dwa tygodnie ojciec

odwiedzał wnioskodawczynię, która nie mieszkała z rodzicami od 1992 r., od

ukończenia 18 roku życia. W 1996 r. na żądanie matki, którą zaczęli nachodzić

komornicy, usiłując zająć ruchomości, została ustanowiona rozdzielność majątkowa

w związku z małżeństwem rodziców, z dniem 1 stycznia 1993r. Ojciec powiadomił

wnioskodawczynię, że zaciągnął kredyt na zakup samochodu marki Honda Civic,

spłacał raty przez około pół roku, a następnie pojazd został przejęty przez bank i

sprzedany. W późniejszym czasie uzyskała od niego informację, że kredyt został

spłacony i sprawa jest zakończona. Nakazem zapłaty z dnia 26 maja 2000 r. Sąd

Rejonowy zasądził od R. K. na rzecz Banku Śląskiego S. A. w K. kwotę 53246 zł z

odsetkami ustawowymi i kosztami procesu. Zobowiązanie to wynikało z umowy

kredytu zaciągniętego na zakup samochodu marki Honda Civic. Nakaz został

doręczony dłużnikowi poprzez awizo. W dniu 24 lipca 2001 r. nakazowi nadano

klauzulę wykonalności na rzecz wierzyciela, a w dniu 26 września 2001 r. na rzecz

P. Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w K., jako następcy pierwotnego

wierzyciela. R. K. zmarł w dniu 6 sierpnia 2001 r. Jego małżeństwo z W. K., z

którego pochodzą dwie córki – A. L. i P. K., nie zostało rozwiązane przez rozwód.

W lutym 2005 r. Spółka P. zleciła E. R. podjęcie czynności windykacyjnych.

Po przybyciu do mieszkania W. K. i zapoznaniu się z orzeczeniem wyłączającym

wspólność majątkową małżeńską oraz aktem zgonu dłużnika, sporządziła notatkę,

informując

matkę

wnioskodawczyni,

że

sprawa

jest

zamknięta.

Matka

poinformowała wnioskodawczynię o tej wizycie i wyniku przeprowadzonej rozmowy.

Wcześniej nie było pomiędzy nimi rozmów na temat długów spadkodawcy. Spółka

P. wszczęła

w dniu 23 października 2007 r. postępowanie egzekucyjne, które

zostało umorzone wobec śmierci dłużnika. Pismem z dnia 3 września 2010 r. W. K.

została powiadomiona przez Spółkę, że zadłużenie R. K. wynikające z nakazu

zapłaty z dnia 26 maja 2000 r. przeszło na jego spadkobierców, którymi są żona

oraz córki i w stosunku do nich zamierza podjąć czynności egzekucyjne. Sąd

Okręgowy uznał, że spadkobierca ma możliwość uchylenia się od skutków

prawnych braku oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku, czyli skutków

prawnych niezachowania terminu określonego w art. 1015 § 1 k.c., o ile brak

oświadczenia spowodowany był błędem lub groźbą, stosownie do art. 1019 § 2 k.c.

W ten sposób spadkobierca może znieść skutki prawne niezłożenia oświadczenia

w terminie, przewidziane w art. 1015 § 2 k.c. Nie każde mylne wyobrażenie o stanie

majątku spadkowego, w tym o istnieniu długów spadkowych, może być uznane za

błąd uzasadniający uchylenie się od skutków prawnych złożenia oświadczenia

o przyjęciu spadku lub też niezachowania terminu do jego złożenia. O błędzie

w rozumieniu art. 1019 § 2 w związku z art. 84 § 1 i 2 k.c. można mówić jedynie

w sytuacji, gdy niewiedza o istnieniu długu spadkowego jest usprawiedliwiona

okolicznościami sprawy. Błąd ten nie może być następstwem niedołożenia przez

spadkobiercę należytej staranności w ustaleniu przedmiotu spadku, zarówno

w odniesieniu

do

jakiegokolwiek

zadłużenia,

jak

i

konkretnego

długu.

Lekkomyślność stanowi przeszkodę do powołania się na błąd. Do wykrycia błędu

przez wnioskodawczynię doszło w marcu 2005 r., kiedy dowiedziała się od matki

o zadłużeniu ojca. Od tego czasu należy liczyć bieg rocznego terminu do złożenia

oświadczenia o uchyleniu się od skutków prawnych niezłożenia w terminie

oświadczenia o odrzuceniu spadku. Wnioskodawczyni miała wówczas realną

możliwość zbadania stanu spadku. Nie można także przyjąć, że wnioskodawczyni

pozostawała w błędzie od momentu dowiedzenia się o zadłużeniu ojca względem

Spółki P. Złożenie zatem oświadczenia o uchyleniu się od skutków niezłożenia

oświadczenia o odrzuceniu spadku po upływie rocznego terminu od marca 2005 r.

nie mogło przynieść rezultatu, wobec wygaśnięcia tego uprawnienia.

Wnioskodawczyni oparła skargę kasacyjną na podstawie naruszenia prawa

materialnego, przewidzianej w art. 3983 § 1 pkt 1 k.p.c. Błędną wykładnię art. 1019

w związku z art. 84 i 6 k.c. połączyła z przyjęciem niemożności powołania się na

błąd co do przedmiotu spadku bez względu na to, czy pomiędzy brakiem

staranności spadkobiercy a brakiem wiedzy istnieje zależność przyczynowo

- skutkowa. Nie zostało również wskazane, w ramach wykładni art. 1019 k.c., jakie

konkretnie czynności powinna była podjąć w celu pozyskania wiedzy o stanie

spadku. Natomiast w wyniku naruszenia art. 88 § 2 k.c. początek biegu rocznego

terminu ustalony został na dzień wizyty przedstawiciela obecnego wierzyciela u jej

matki, a nie od daty pierwszej czynności wierzyciela, podjętej względem niej, celem

odzyskania

należności.

Skarżąca

domagała

się

zmiany

zaskarżonego

postanowienia poprzez zatwierdzenie uchylenia się od skutków prawnych przyjęcia

spadku po R. K. i odebrania od niej oświadczenia o odrzuceniu spadku.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Niezłożenie oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku w terminie

wskazanym w art. 1015 § 1 k.c. jest jednoznaczne z prostym przyjęciem spadku,

stosownie do art. 1015 § 2 k.c. Oświadczenie dotyczące spadkobrania jest

jednostronną czynnością prawną, do której mają zastosowanie przepisy ogólne

o wadach oświadczenia woli dotyczące błędu lub groźby (art. 84 i 87 k.c.),

ze zmianami wynikającymi z art. 1019 k.c. Przepis ten przewiduje zarówno

uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu

spadku złożonego pod wpływem błędu lub groźby (art. 1019 § 1 k.c.),

jak i od skutków biernego zachowania się spadkobiercy, wskazanych w art. 1015

§ 2 k.c. Spadkobierca może uchylić się od skutków prawnych niezłożenia

w terminie oświadczenia

o przyjęciu lub odrzuceniu spadku, jeżeli takie

zachowanie było konsekwencją błędu prawnie istotnego co do przedmiotu spadku,

a do uchylenia się dojdzie przed sądem, który dokonuje jego zatwierdzenia

(art. 1019 § 1 pkt 1 i § 3 k.c.) i jednocześnie złoży oświadczenie, czy i jak spadek

przyjmuje, czy też go odrzuca (art. 1019 § 1 pkt 2 k.c.). Oświadczenie o uchyleniu

się od tych negatywnych skutków powinno być złożone, zgodnie z art. 88 § 2 k.c.,

przed upływem roku od wykrycia błędu. Sąd dokonuje kontroli dopuszczalności

uchylenia się od skutków oświadczenia woli, jak i niezłożenia wymaganego

oświadczenia, pod kątem spełnienia ustawowych przesłanek. Powołanie się przez

spadkobiercę, zgodnie z art. 1019 § 2 w związku z art. 84 § 1 zadnie pierwsze i § 2

k.c., na działanie pod wpływem błędu wymaga wykazania, że błąd był istotny,

dotyczył czynności prawnej i znajduje usprawiedliwienie w okolicznościach sprawy.

Odnosi się zatem do takich wypadków, kiedy spadkobierca przyjął spadek wprost

albo nie złożył oświadczenia o jego przyjęciu, ale gdyby znał prawdziwy stan

rzeczy, to byłby spadek odrzucił. Nie może być uznana za błąd istotny

nieznajomość przedmiotu spadku, będąca wynikiem niedołożenia należytej

staranności

w ustaleniu

rzeczywistego

stanu

majątku

spadkowego

(por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 30 czerwca 2005 r., IV CK 799/04,

OSNC 2006 nr 5, poz. 94; z dnia18 marca 2010 r., V CSK 337/09, niepubl. i z dnia

1 grudnia 2011 r., I CSK 85/1, niepubl.; z dnia 5 lipca 2012 r., IV CSK 612/11,

niepubl.). Poprzestanie na pozbawionym podstaw przypuszczeniu dotyczącym

stanu tego majątku jest wyrazem braku należytej staranności, który uniemożliwia

uchylenie się od skutków prawnych złożenia albo niezłożenia oświadczenia woli

w oparciu o przepisy o wadach oświadczenia woli, jeśli pomiędzy niedołożeniem

wymaganej w okolicznościach sprawy dbałości a brakiem rozeznania co do

przedmiotu spadku zachodzi zależność przyczynowo - skutkowa. Wobec tego

za błąd istotny spadkobiercy uznać należy brak wiedzy o stanie spadku, mimo

podjęcia właściwych i możliwych działań, zmierzających do ustalenia rzeczywistego

stanu spadku (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 30 czerwca 2005 r.,

IV CK 799/04, z dnia 1 grudnia 2011 r.).

Stwierdzenie, że spadkobierca nie dołożył należytej staranności powinno być

poprzedzone oceną okoliczności konkretnej sprawy i ustaleniem jakich aktów

staranności można było od niego wymagać. Odnosi się to do sprecyzowanych

czynności, które faktycznie i prawnie spadkobierca mógłby podjąć, zmierzając

do uzyskania koniecznej wiedzy o spadku. W razie niepodjęcia przez spadkobiercę

żadnych czynności, wskazane jest określenie, jakich działań, w okolicznościach

danej sprawy, prowadzących do pozyskania tej wiedzy można było od niego

wymagać, ponieważ doprowadziłyby do uniknięcia błędu. Sąd Okręgowy stwierdził,

że wnioskodawczyni powzięła wiadomość o długu spadkowym w marcu 2005 r.

i od tego momentu miała możliwość zbadania stanu majątku spadkowego, ale nie

podjęła żadnych działań w tym kierunku, chociaż mogła przy dochowaniu minimum

staranności, dowiedzieć się od matki jakiego długu dotyczyła wizyta windykatora.

Nie podzielił jej twierdzenia, że bieg rocznego terminu, przewidzianego w art. 88 § 2

k.c., powinien być liczony od dnia 10 września 2010 r., kiedy dowiedziała się

o zadłużeniu spadkodawcy względem Spółki P., wskazując że skoro posiadała

wiedzę o istnieniu długu w ogóle, to należyta staranność wymagała podjęcia

czynności sprawdzających. Stanowisko to nie znajduje oparcia tak w sferze

ustalonych przez Sąd Okręgowy faktów, jak i przyjętej wykładni prawa.

Podstawą założenia o niedołożeniu należytej staranności powinno być

ustalenie jakich konkretnych starań, w okolicznościach sprawy, można było

wymagać od wnioskodawczyni, co nie wynika z uzasadnienia zaskarżonego

postanowienia.

Rozważania

Sądu

Okręgowego

nie

uwzględniają

tego,

że zadłużenie istniało już w dacie otwarcia spadku i nie było wówczas możliwości

uzyskania wiedzy o nim, gdyż wnioskodawczyni od końca 1992 r. mieszkała

oddzielnie, założyła własną rodzinę, rodzice od 1993 r. żyli w faktycznej separacji,

nie mieszkali razem, wyłączona została pomiędzy nimi wspólność majątkowa,

z ojcem spotykała się sporadycznie i poza informacją o kredycie oraz

o zapewnieniu o jego spłaceniu nie było między nimi rozmów o sprawach

finansowych, nie miała żadnego kontaktu ani z wierzycielem ani z jego prawnikami.

Nie wynika również z motywów kwestionowanego orzeczenia, czy informacja

przekazana wnioskodawczyni przez matkę w marcu 2005 r. dawała podstawy

do przyjęcia, że istniał dług spadkowy i możliwe było uzyskanie wiedzy o nim,

skoro z zeznań W. K. wynika, że windykatorka „mówiła o jakimś banku”; okazało

się, że kredyt udzielony został spadkodawcy przez Bank Śląski S.A. w K. Oddział w

K., nakaz zapłaty został wydany przez Sąd Rejonowy S., a obecnym wierzycielem

jest spółka mająca siedzibę w K. Ocena możliwości dowiedzenia się o długu

spadkowym

uwzględniać

powinna

również

charakter

długu

i

rzeczywistą

dostępność do źródła informacji. Chodzi tu także o sposobność identyfikacji

zadłużenia. Stwierdzenie przez Sąd Okręgowy, że wnioskodawczyni takie

możliwości miała w okresie od marca 2005 r. nie ma dostatecznego oparcia w

ustaleniach

i

wnioskach.

Istotne

informacje

o zadłużeniu

spadkodawcy i

wierzycielu wnioskodawczyni powzięła z pisma z dnia 3 września 2010 r.

skierowanego przez Spółkę P. do jej matki. Nie ma podstaw do nakładania na

spadkobiercę obowiązku składania „odpowiedniego” oświadczenia spadkowego

(zapobiegawczego odrzucenia spadku), nawet przy braku pewności co do stanu

spadku, na co wskazał Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 30 czerwca 2005

r., IV CK 799/04 i ten pogląd jest miarodajny również w rozpoznawanej sprawie.

Z powyższych względów na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. należało uchylić

zaskarżone postanowienie i sprawę przekazać do ponownego rozpoznania.