Supreme Court quashes lower court decision for failing to recognize error of law regarding inheritance and debt exclusion.

Sygn. akt II CSK 171/12

POSTANOWIENIE

Dnia 29 listopada 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Kazimierz Zawada (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Bogumiła Ustjanicz

SSN Dariusz Zawistowski

w sprawie z wniosku W. K. i P. K.

przy uczestnictwie A. L.

oraz "P." - Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w K.

o zatwierdzenie uchylenia się od skutków prawnych niezachowania terminu

do złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 29 listopada 2012 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyń

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 16 września 2011 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy postanowieniem z dnia 16 września 2011 r. oddalił apelację

wnioskodawczyń, W. K. i P. K., od postanowienia Sądu Rejonowego z dnia 29

marca 2011 r., odmawiającego zatwierdzenia ich oświadczeń o uchyleniu się od

przyjęcia wprost z mocy ustawy spadku po R. K.

Podstawę obu orzeczeń stanowiły następujące ustalenia.

Spadkodawca zmarł 6 sierpnia 2001 r. Pozostawił żonę, W. K., i córki – A. L.,

urodzoną w dniu 19 stycznia 1974 r., oraz P. K., urodzoną w dniu 9 czerwca 1983

r. Między spadkodawcą a żoną istniała od 1 stycznia 1993 r. rozdzielność

majątkowa (art. 52 k.r.o. w pierwotnym brzmieniu oraz art. 5 ust. 4 ustawy z dnia 17

czerwca 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych

innych ustaw, Dz.U.2004.162.1691). W 1993 r. spadkodawca wyprowadził się od

żony. Z córkami utrzymywał kontakt. Prowadził hurtownię alkoholi. Żona wiedziała,

że miał problemy finansowe. Były one powodem wystąpienia przez nią o

ustanowienie rozdzielności majątkowej. Wskutek ustanowienia rozdzielności

majątkowej postępowania egzekucyjne prowadzone w latach 1995 – 1996 nie były

kontynuowane. Do W. K. nie przychodziła już korespondencja od komornika. Pism

adresowanych do spadkodawcy nie odbierała. Gdy spadkodawca zmarł, nie

badała, czy pozostawił po sobie długi. Wydawało się jej, że orzeczona rozdzielność

majątkowa „będzie miała skutki także po jego śmierci”. Spadkodawca nie

pozostawił żadnego majątku. Żona o śmierci spadkodawcy powiadomiła Zakład

Ubezpieczeń Społecznych. P. K. w chwili śmierci ojca mieszkała z matką, była

wtedy już pełnoletnia, studiowała.

W dniu 1 października 1996 r. spadkodawca wystawił weksel własny na

rzecz Banku Śląskiego w K. na kwotę 53 246,18 zł., a W. K. poręczyła za

wynikające z tego weksla zobowiązanie wystawcy. Na podstawie wskazanego

weksla Sąd Rejonowy w S. wydał przeciwko spadkodawcy w dniu 26 maja 2000 r.

nakaz zapłaty na rzecz Banku. W marcu 2005 r. E. R., windykator terenowy

uczestniczącej w postępowaniu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością „P.”,

powołując się na nabycie przez tę spółkę wierzytelności Banku stwierdzonej

nakazem zapłaty z dnia 26 maja 2000 r., poinformowała W. K., podczas wizyty w jej

mieszkaniu, o długu spadkodawcy. W. K. w odpowiedzi na tę informację powołała

się na to, że pozostawała z mężem w rozdzielności majątkowej. W dniu

27 września 2006 r. Sąd Rejonowy w S. nadał wymienionemu nakazowi zapłaty

klauzulę wykonalności na rzecz spółki „P.”. Pismem z dnia 3 września 2010 r.

spółka ta, odwołując się do załączonych dokumentów, poinformowała W. K., że

jeżeli

nie

dokona

dobrowolnie

zapłaty,

podejmie

względem

niej

jako

spadkobierczyni zmarłego dłużnika kroki prawne w celu wyegzekwowania nabytej

wierzytelności.

W ocenie Sądu Rejonowego, dokonane ustalenia nie dawały podstaw do

stwierdzenia błędu wnioskodawczyń uzasadniającego uchylenie się od skutków

prawnych niezachowania terminu do złożenia oświadczenia o przyjęciu lub

o odrzuceniu spadku (art. 1019 § 2 k.c.). Taki błąd mógłby polegać na niebędącej

wynikiem niedołożenia należytej staranności nieznajomości przedmiotu spadku, tj.

nieznajomości rzeczywistego stanu spadku – niewiedzy, że w skład spadku

wchodzą długi. Ale jak wynika z okoliczności sprawy wnioskodawczynie wiedziały,

że spadkodawca ma długi. Poza tym, jeżeliby nawet wnioskodawczynie

pozostawały w błędzie co do długów spadkowych, to błąd ten wykryły już w 2005 r.,

kiedy przedstawicielka spółki „P.” złożyła wizytę w mieszkaniu W. K. z informacją o

długu spadkodawcy. W chwili zatem złożenia przez wnioskodawczynie (2010 r.)

oświadczeń o uchyleniu się od skutków prawnych niezachowania terminu do

złożenia oświadczenia o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku minął już niewątpliwie

przewidziany w art. 88 § 2 k.c. termin, w którym oświadczenia te powinny był

złożone. Jednocześnie Sąd Rejonowy wykluczył, aby błąd co do prawa mógł

stanowić podstawę do uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia o przyjęciu

lub o odrzuceniu spadku, a zatem i od skutków prawnych niezachowania terminu

do złożenia oświadczenia o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku. W konsekwencji

uznał za pozbawiony doniosłości błąd wnioskodawczyń co do skutków prawnych

rozdzielności majątkowej, wyrażający się ich przekonaniem, że orzeczona przez

sąd rozdzielność majątkowa między R. K. a

W. K. wyłącza dziedziczenie długów

po nim przez wnioskodawczynie.

Sąd Okręgowy podzielił w całości ocenę prawną dokonaną przez Sąd

Rejonowy. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia skupił się przede wszystkim na

kwestiach związanych z błędem co do przedmiotu spadku - nieistnieniu

w okolicznościach

sprawy

podstaw

do

stwierdzenia

pozostawania

przez

wnioskodawczynie w takim błędzie.

W

skardze

kasacyjnej

na

postanowienie

Sądu

Okręgowego

wnioskodawczynie zarzuciły naruszenie art. 1019 w związku z art. 84 i art. 6 k.c.

oraz naruszenie art. 88 §2 k.c. W nawiązaniu do przytoczonych podstaw

kasacyjnych

podkreśliły m.in.

potrzebę rozstrzygnięcia

w sprawie

kwestii

dopuszczalności powołania się na błąd co do prawa, w okolicznościach sprawy

przybierający postać błędu co do skutków prawych rozdzielności majątkowej

między wnioskodawczynią W. K. a spadkodawcą R. K.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Spadkobierca nabywa spadek ex lege z chwilą śmierci spadkodawcy

(art. 925 w związku z art. 924 k.c.). Nikomu jednak nie można narzucić nabycia

praw i obowiązków cywilnoprawnych wbrew jego woli, dlatego spadkobierca może

nabyty z tą chwilą spadek przyjąć lub odrzucić z mocą wsteczną. Stosowne

oświadczenie - w razie przyjęcia spadku połączone z rozstrzygnięciem o zakresie

odpowiedzialności za długi spadkowe (art. 1012 k.c.) – należy złożyć w ciągu

sześciu miesięcy od dnia dowiedzenia się przez spadkobiercę o tytule swego

powołania do spadku (art. 1015 § 1 k.c.). Niezłożenie przez spadkobiercę w tym

terminie oświadczenia o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku jest co do zasady

jednoznaczne, z mocy art. 1015 § 2 zdanie pierwsze k.c., z przyjęciem przez

spadkobiercę spadku bez ograniczenia odpowiedzialności za długi spadkowe

(z tzw. przyjęciem prostym lub - innymi słowy - przyjęciem wprost). O ile samo

nadanie przez ustawę znaczenia przyjęcia spadku biernemu zachowaniu się

spadkobiercy nasuwało się, w świetle założeń polskiego prawa spadkowego, jako

rozwiązanie oczywiste, jedynie możliwe, o tyle zrównanie co do zasady tego

biernego zachowania z przyjęciem bez ograniczenia odpowiedzialności za długi

spadkowe, wymagało rozważenia wielu przeciwstawnych racji, i jest decyzją, którą

trudno uznać za jedynie możliwą i najwłaściwszą (co do wcześniejszych regulacji

w tym względzie obowiązujących na ziemiach Polski i rozwiązań postulowanych

w projektach kodeksu cywilnego i dyskusji nad nimi zob. Kazimierz Przybyłowski,

Ukształtowanie zasad dotyczących odpowiedzialności za długi spadkowe w polskim

prawie

cywilnym,

„Studia

Cywilistyczne”,

t.

XIII-XIV,

Kraków

1969).

W piśmiennictwie zwrócono w szczególności uwagę, że zawarte w art. 1015 § 2

zdanie pierwsze k.c. uregulowanie, iż brak oświadczenia spadkodawcy w terminie

jest jednoznaczny z prostym przyjęciem spadku „rozmija się z powszechnym

poczuciem prawnym społeczeństwa”. Rozwiązanie to nie da się przy tym

przekonywająco uzasadnić niezbędnością dla ochrony interesów wierzycieli

spadkodawcy w zakresie założonym przez ustawodawcę, skoro spadkobierca,

składając

oświadczenie

o

przyjęciu

spadku,

może

ograniczyć

swoją

odpowiedzialność za długi spadkowe do wartości ustalonego w inwentarzu stanu

czynnego spadku (art. 1012 w związku z art. 1031 § 2 k.c.). W rezultacie

rozwiązanie to może być oceniane jako

stwarzające swoistą „pułapkę” dla

nieświadomych jego działania spadkobierców, skutkiem wpadnięcia w którą będzie

nieraz odpowiedzialność za długi spadkowe wielokrotnie przewyższające wartość

stanu czynnego spadku.

Surowość normy uznającej niezłożenie przez spadkobiercę oświadczenia

w terminie za jednoznaczne z prostym przyjęciem spadku łagodzi art. 1019 § 2 k.c.,

postanawiający, że spadkobierca, który pod wpływem błędu lub groźby nie złożył

żadnego oświadczenia w terminie, może uchylić się od skutków prawnych

niezachowania terminu na zasadach dotyczących uchylenia się przez spadkobiercę

od skutków prawnych złożonego pod wpływem błędu oświadczenia o przyjęciu lub

o odrzuceniu spadku, tj. przy zastosowaniu przepisów art. 84, 86, 87 oraz 1019 § 1

i 3 k.c. W piśmiennictwie podnosi się, że konstrukcję fikcyjnego przyjęcia spadku

wprost przez bierne zachowanie się spadkobiercy można zaakceptować jedynie

pod

warunkiem

jednoczesnego

zapewnienia

spadkobiercy

możliwości

skorygowania skutków tej fikcji w sposób pozwalający na uwzględnienie

przeciętnego stanu świadomości prawnej społeczeństwa, a możliwość taką dają

spadkobiercy w pewnym stopniu właśnie wymienione przepisy o wadach

oświadczenia woli.

W przypadku złożenia oświadczenia woli nieskierowanego do oznaczonego

adresata, czyli takiego, jakim jest przyjęcie lub odrzucenie spadku, za prawnie

doniosły błąd może być w świetle art. 84 k.c. uznany tylko taki błąd, który dotyczy

treści czynności prawnej i który jest zarazem istotny, tj. uzasadnia przypuszczenie,

że jeżeliby składający oświadczenie woli nie działał pod wpływem błędu i oceniał

sprawę rozsądnie, to nie złożyłby oświadczenia woli danej treści. Taki błąd musi

istnieć oczywiście w chwili składania oświadczenia woli. Wymagania te odniesione

do niezłożenia przez spadkobiercę w terminie oświadczenia oznaczają, że aby

spadkobierca mógł się uchylić na podstawie przepisów o błędzie od skutków

prawnych swego biernego zachowania, musi być – po pierwsze - przez cały bieg

terminu

w

błędzie

co

do

okoliczności

objętej

treścią

przyjęcia

spadku

następującego z mocy ustawy i – po drugie – wykazać, że jeżeliby znał prawdziwy

stan w zakresie tych okoliczności, to rozsądnie oceniając, odrzuciłby spadek lub

przyjął go jedynie z dobrodziejstwem inwentarza.

Na gruncie art. 84 k.c. nie ma przeszkód do uznania za błąd prawnie

doniosły nie tylko błędu co do faktów, ale i błędu co do prawa - jeżeli oczywiście

dotyczy on treści czynności prawnej i jest istotny (zob. np. wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 24 stycznia 1974 r., II CR 761/73 i z dnia 10 października

2000 r., IV CKN 144/00). Z powodu istotnego błędu co do prawa dotyczącego treści

czynności prawnej może więc niewątpliwie nastąpić także uchylenie się od skutków

prawnych oświadczenia o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku. Nie ma również

podstaw - jakkolwiek w piśmiennictwie zostało także wyrażone

odmienne

zapatrywanie – do zajęcia zasadniczo innego stanowiska w kwestii możliwości

uchylenia się przez spadkobiercę od skutków prawnych niezachowania terminu do

złożenia oświadczenia o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku pod wpływem istotnego

błędu co do prawa, dotyczącego okoliczności objętej treścią przyjęcia spadku

następującego z mocy ustawy. Należy się zgodzić jedynie z tym, że podstawą do

uchylenia się od skutków prawnych niezachowania terminu nie może być samo

tylko,

nieuzasadnione

szczególnymi

okolicznościami,

mylne

przekonanie

spadkobiercy, iż jego bierne zachowanie nie oznacza przyjęcia spadku - zajęcie

odmiennego stanowiska prowadziłoby w istocie do podważenia obowiązywania art.

1015 § 2 k.c. Natomiast we wszystkich przypadkach błędu spadkobiercy co do

prawa, dotyczącego okoliczności objętych przyjęciem spadku z mocy ustawy

(np. powołania

do

dziedziczenia),

należy

dopuścić

uchylenie

się

przez

spadkobiercę od skutków prawnych niezachowania terminu. Brak jakichkolwiek

racji przemawiających za tym, aby w tym zakresie nie stosować w pełni art. 84 k.c.,

nie czyniącego rozróżnienia na błąd co do prawa i co do faktów, i w konsekwencji

dopuszczającego w razie spełnienia się przewidzianych w nim przesłanek

powołanie się na te oba rodzaje błędu.

W razie stosowania art. 84 k.c. na podstawie odesłań zawartych w art. 1019

k.c. uzasadniona jest ze względu na specyfikę przyjęcia spadku jedynie – zarówno

w odniesieniu do błędu co do prawa jak i błędu co do faktów – modyfikacja

dotycząca okoliczności, które doprowadziły do powstania błędu. W świetle art. 84

k.c., składający oświadczenie woli może powołać się nawet na błąd przez siebie

zawiniony. W celu jednak ochrony innych osób możliwość uchylenia się od skutków

prawnych oświadczenia woli skierowanego do oznaczonego adresata została

w przypadku czynności prawnych odpłatnych dopuszczona tylko wtedy, gdy błąd

został przez adresata wywołany lub gdy adresat wiedział o błędzie albo mógł go

z łatwością zauważyć (art. 84 § 1 zdanie drugie k.c.). Te dodatkowe przesłanki

prawnej doniosłości błędu nie są oczywiście aktualne w odniesieniu do przyjęcia

spadku. Jednakże także skutki przyjęcia spadku nie zamykają się wyłącznie w

sferze prawnej spadkobiercy, lecz oddziałują silnie na stosunki prawne wielu innych

osób. Wzgląd na to przemawia za uzależnieniem prawnej doniosłości błędu w

zakresie zastosowania art. 1019 k.c. nie tylko od tego, aby dotyczył on treści

przyjęcia spadku i był istotny, ale i od tego, aby nie stanowił następstwa

niedołożenia należytej staranności przez spadkobiercę (por. postanowienia Sądu

Najwyższego z dnia: 30 czerwca 2005 r., IV CK 799/04; 18 marca 2010 r., V CSK

337/09; 1 grudnia 2011 r, I CSK 85/11; 5 lipca 2012 r., IV CSK 612/11). Ocena w

tym względzie powinna być dokonana na podstawie okoliczności konkretnego

przypadku i uwzględniać, wspomniany wyżej, przeciętny stan świadomości prawnej

społeczeństwa.

Z dokonanych w sprawie ustaleń wynika, że wnioskodawczynie dowiedziały

się o tytule swego powołania do spadku w dniu śmierci spadkodawcy (w tym dniu

znany był im jego zgon i stopień pokrewieństwa uzasadniający ich dziedziczenie

ustawowe po nim), tym samym sześciomiesięczny termin do złożenia oświadczenia

o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku biegł dla nich od tego dnia. W konsekwencji

uchylenie się przez wnioskodawczynie od skutków prawnych niezachowania tego

terminu mógłby uzasadniać ich prawnie doniosły błąd istniejący przez cały czas

biegu tego terminu. Jak widomo, wbrew nawiązującemu do niektórych wypowiedzi

piśmiennictwa stanowisku Sądu Rejonowego, zaakceptowanemu przez Sąd

Okręgowy, mógłby to być także błąd co do prawa. Dlatego w sprawie przedmiotem

oceny w świetle art. 84 i 1019 k.c. powinien być również powoływany przez

wnioskodawczynie błąd co do ustawowych skutków rozdzielności majątkowej

małżonków, mający się wyrażać przekonaniem wnioskodawczyń, że rozdzielność

ta wyłączyła możliwość dziedziczenia przez nie długów spadkodawcy.

Błąd taki dotyczy treści przyjęcia spadku: braku powołania do dziedziczenia

ustawowego po spadkodawcy (w razie przekonania wnioskodawczyń, że nie

odziedziczyły długów, bo z powodu rozdzielności w ogóle nie dziedziczyły z ustawy

po spadkodawcy) lub rzeczywistego stanu spadku (w razie przekonania

wnioskodawczyń, że nie odziedziczyły długów, bo długi z powodu rozdzielności nie

wchodziły do spadku). Błąd taki jest także błędem istotnym, rozsądnie bowiem

oceniając, można zakładać, że gdyby nie zaistniał, doszłoby do odrzucenia spadku.

Jednocześnie popełnienie takiego błędu może być wolne od zarzutu niedołożenia

należytej staranności. Rozstrzygając na tle okoliczności konkretnego przypadku

o tym, czy błąd był wynikiem niedołożenia należytej staranności, należy mieć jak

wiadomo na względzie przeciętny, raczej niezbyt wysoki,

stan świadomości

prawnej społeczeństwa w zakresie stosunków spadkowo-rodzinnych. W przypadku

oceny odnoszącej się do P. K. istotne w ramach tej oceny mogłoby być także to, że

choć w chwili śmierci spadkodawcy była ona już pełnoletnia i w związku z tym nie

podlegała przepisowi art. 1015 § 2 zdanie drugie k.c. (co miałoby także znaczenie

dla pozostałych spadkobierców – art. 1016 k.c.), to jednak pełnoletniość uzyskała

dopiero niespełna dwa miesiące wcześniej i mieszkała razem z matką, mogła więc

sprawami majątkowymi związanymi ze śmiercią ojca nie interesować się i podzielać

w tym względzie poglądy matki, z którą spadkodawca zerwał faktyczne związki już

wiele lat temu.

Wykrycie takiego błędu, istotne z punktu widzenia biegu przewidzianego

w art. 88 § 2 k.c. rocznego terminu do uchylenia się od skutków prawnych działania

pod wpływem błędu, zależy od innych okoliczności niż dotychczas uwzględniane

w sprawie pod kątem zastosowania wymienionego przepisu. Samo dowiedzenie się

spadkobiercy o wchodzeniu w skład spadku długów nie usuwa takiego błędu.

O jego wykryciu decyduje dopiero dowiedzenie się o tym, że w świetle

obowiązującego prawa rozdzielność majątkowa nie ogranicza w żaden sposób

dziedziczenia ustawowego po małżonkach, którzy w tej rozdzielności pozostawali.

W sprawie wystarczającą podstawą tej wiedzy nie mogła być na pewno informacja

przekazana wnioskodawczyni w marcu 2005 r. przez osobę reprezentującą spółkę

„P.”.

Innym zagadnieniem, ale także mieszczącym się w ramach problematyki

błędu co do prawa i pominiętym w zaskarżonym postanowieniu, jest kwestia

doniosłości w przypadkach zerwania przez spadkodawcę związków z rodziną

przekonania spadkobierców, że w takich razach ich bierne zachowanie po śmierci

spadkodawcy „wystarczająco ujawnia wolę zupełnego odcięcia się od spraw

związanych

ze

zmarłym”

(zob.

Stanisław

Białek,

recenzja

pracy:

Jan

Gwiazdomorski, Zarys prawa spadkowego, „Nowe Prawo” 1962, nr 7-8, s. 1049).

Sąd Okręgowy dopuścił się więc naruszenia zarzucanych w skardze

kasacyjnej przepisów art. 84 i 1019 k.c. przez nierozpoznanie sprawy pod kątem

możliwości zastosowania w niej tych przepisów w zakresie, w jakim dopuszczają

one powołanie się na błąd co do prawa. Konsekwencją tego naruszenia było także

uchybienie art. 88 § 2 k.c. przez pominięcie przy jego stosowaniu możliwości

wystąpienia w sprawie błędu co do prawa.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 15 § 1 k.p.c. orzekł jak

w sentencji.