Supreme Court dismissed appeal on acquisition by prescription, ruling inactivity did not justify delay in claiming property rights.

Sygn. akt II CSK 169/09

POSTANOWIENIE

Dnia 16 września 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Wojciech Jan Katner

SSN Marian Kocon

w sprawie z wniosku Województwa W.

przy uczestnictwie Parafii Rzymsko - Katolickiej pw. Świętego Ducha

o stwierdzenie zasiedzenia,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 16 września 2009 r.,

skargi kasacyjnej uczestniczki postępowania

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 3 października 2008 r.,

oddala

skargę

kasacyjną

i

nie

obciąża

postępowania kosztami postępowania kasacyjnego.

uczestnika

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy postanowieniem z dnia 3 października 2008 r. zmienił

postanowienie Sądu Rejonowego i stwierdził, że wnioskodawca - Województwo W.

nabyło z dniem 29 października 2001 r. przez zasiedzenie własność szczegółowo

opisanej nieruchomości.

Według dokonanych ustaleń w dniu 29 października 1971 r. Kierownik

Wydziału Budownictwa, Urbanistyki i Architektury Powiatowej Rady Narodowej

wydał Powiatowej Kolumnie Transportu Sanitarnego decyzję o pozwoleniu na

wykonanie

urządzeń

instalacyjnych

wodociągu

na

terenie

nieruchomości

stanowiącej własność Skarbu Państwa oraz sąsiedniej nieruchomości będącej

własnością uczestnika postępowania - Parafii Rzymsko-Katolickiej pod wezwaniem

Ducha Świętego. Poczynione w wykonaniu tej decyzji inwestycje sprawiły, że obie

nieruchomości stały się” zorganizowana całością”, obejmującą hale główną,

budynki,

warsztat

samochodowy,

garaży,

stację

benzynową,

myjnię

samochodową, magazyn.

Województwo W. jako posiadacz spornej nieruchomości jest następcą

prawnym Powiatowej Kolumny Transportu Sanitarnego (art. 25 ust. 1 pkt 7 ustawy

z 13 października 1998 r. – Przepisy wprowadzające ustawy reformujące

administrację publiczną, Dz. U. Nr 113, poz. 872 ze zm.).

Wojewoda W. decyzją z 1 stycznia 1999 r. stwierdził, że z mocy prawa Skarb

Państwa nabył własność spornej nieruchomości, która decyzją z 15 lutego 2001 r.

została uchylona i tym zakresie postępowanie zostało umorzone.

Przed 1997 r. proboszczem Parafii p.w. Świętego Ducha był ksiądz A. W.,

który - podobnie jak księża katoliccy w dekanacie kościańskim – podlegał w latach

–

ub.

wieku

stałej

inwigilacji

ze

strony funkcjonariuszy Służby

Bezpieczeństwa Komendy Wojewódzkiej Milicji Obywatelskiej. Działalność ks. A.

W. była negatywnie oceniana przez Służbę Bezpieczeństwa. W jej dokumentacji

ksiądz proboszcz był zakwalifikowany do księży wrogo nastawionych do ówczesnej

władzy, a powierzona mu parafia określana była mianem „nielegalnej” z tego

względu, że był to okres poprzedzający jej oficjalne utworzenie. W grudniu 1978 r.

ks. A. W. zarejestrowany został jako „tajny współpracownik”, pozyskany przez SB w

dniu 8 listopada 1978 r. W dokumentacji SB nie zachowały się żadne dokumenty

świadczące o takiej współpracy.

Sąd Okręgowy dokonał odmiennej niż Sąd Rejonowy oceny prawnej

przytoczonych ustaleń, uznając, że spełnione zostały wszystkie przesłanki

zasiedzenia przez wnioskodawcę spornej nieruchomości.

Sąd Okręgowy – odwołując się do uchwały pełnego składu Izby Cywilnej

Sądu Najwyższego z dnia 26 października 2007 r., III CZP 30/07, OSNC 2008, nr 5,

poz. 43 – stwierdził, że zawładnięcie przez poprzednika prawnego wnioskodawcy

sporną

nieruchomością

nie stanowi

przeszkody

w

ramach

sprawowanego

do

nabycia

własności

władztwa

przez

publicznego,

zasiedzenie,

skoro

wnioskodawca, co jest bezsporne, był posiadaczem samoistnym spornej

nieruchomości w złej wierze przez okres 30 lat.

Odnosząc się do spornej kwestii istnienia podstaw do uznania, że bieg

zasiedzenia uległ zawieszeniu na podstawie art. 121 pkt 4 k.c., Sąd Okręgowy –

odmiennie niż Sąd Rejonowy – uznał, że bezsporne okoliczności dotyczące działań

Służby Bezpieczeństwa wobec księdza proboszcza A. W., nie stanowią

wystarczającej podstawy do stwierdzenia, że do 1989 r. istniał – w odniesieniu do

ewentualnych działań ks. A. W. zmierzających do odzyskania nieruchomości

zawładniętej przez poprzedników wnioskodawcy -

stan zawieszenia wymiaru

sprawiedliwości zrównany ze stanem siły wyższej w rozumieniu art. 121 pkt 4 k.p.c.

Skarga

kasacyjna,

którą

postanowienie

Sądu

Okręgowego

zostało

zaskarżone w całości, oparta została na podstawie naruszenia art. 121 pkt 4 k.c.

w zw. z art. 175 i 172 k.c. przez jego niezastosowanie, mimo że uczestnik

postępowania

do 1989 r. wskutek „permanentnej inwigilacji, dezintegracji oraz

innych działań operacyjnych Służby Bezpieczeństwa” nie mógł dochodzić roszczeń

z zakresu ochrony własności przed sądami powszechnymi.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 39813 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy rozpoznaje skargę kasacyjną

w granicach zaskarżenia oraz w granicach podstaw, biorąc pod uwagę z urzędu –

w granicach zaskarżenia – nieważność postępowania.

Nie stwierdzając okoliczności powodujących nieważność postępowania

należało rozważyć – mając na względzie granice podstaw skargi kasacyjnej - czy

w świetle dokonanych ustaleń, którymi Sąd Najwyższy jest związany, Sąd

Okręgowy naruszył art. 121 pkt 4 k.c. przez jego niezastosowanie.

Koncepcja wskazująca na możliwość zastosowania instytucji zawieszenia

biegu zasiedzenia (art. 121 pkt 4 w związku z art. 175 k.c.) dla ochrony osób przed

zasiedzeniem ich nieruchomości przez Skarbu Państwa, które utraciły w okresie

PRL-u posiadanie nieruchomości na skutek władczego działania Państwa pojawiła

się w orzecznictwie Sądu Najwyższego w postanowieniach z dnia 9 maja 2003 r.,

V CK 24/03 (nie publ.), z dnia 9 maja 2003 r., V CK 13/03 (OSP 2004, nr 4,

poz. 53), a także innych orzeczeniach, chociażby tych, które powołane zostały

w skardze kasacyjnej. Najszerzej do tej kwestii odniósł się Sąd Najwyższy

w uzasadnieniu uchwały Całej Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 26

października 2007 r., III CZP 30/07 (OSNC 2008, z. 5, poz. 43). Po jej wydaniu Sąd

Najwyższy w orzeczeniach zwykłych wypowiadał się, zajmując w omawianej kwestii

jednolite stanowiska (m.in. postanowienie SN z dnia 20 stycznia 2009 r., II CSK

412/08, niepubl., postanowienie SN z dnia 30 października 2008 r., II CSK 241/08,

niepubl., postanowienie SN z dnia 16 stycznia 2009 r., V CSK 249/08, niepubl.). Nie

można zatem zgodzić się ze stwierdzeniem skarżącego, że sądy nie wypracowały

jednolitych zasad dotyczących pojęcia siły wyższej w znaczeniu „zawieszenia

wymiaru sprawiedliwości”.

Sąd Okręgowy zgodnie z tymi zasadami słusznie nie podzielił poglądu,

że Parafia Rzymsko-Katolicka p.w. Ducha Świętego do 4 czerwca 1989 r. nie

mogła dochodzić zwrotu przedmiotowej nieruchomości z uwagi na przeszkodę

w postaci siły wyższej w znaczeniu „zawieszenia wymiaru sprawiedliwości”.

Trafność

stanowiska

Sądu

Okręgowego,

szeroko

umotywowanego

w

uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia, znajduje potwierdzenie w uchwale Całej

Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 26 października 2007 r., w której Sąd

Najwyższy podkreślił, że na użytek wspomnianej ochrony przez siłę wyższą

rozumieć

należy

niezależny

od

właściciela,

wywołany

uwarunkowaniami

politycznymi, obiektywny, o powszechnym zasięgu oddziaływania stan niemożności

skutecznego

dochodzenia

na

drodze

prawnej

wydania

nieruchomości.

Dla oznaczenia chwili ustania przeszkody istotne jest to, kiedy ustało jej

powszechne oddziaływanie i kiedy właściciel mógł podjąć działania w celu

odzyskania

nieruchomości.

Należy

jednak

zastrzec,

że

przeszkoda

uniemożliwiająca rozpoczęcie lub powodująca zawieszenie biegu zasiedzenia

powinna mieć charakter obiektywny w tym znaczeniu, że chwilę jej powstania

i ustania określają obiektywne okoliczności, niezależne od zachowania się osoby,

którą przeszkoda dotknęła. Istotne jest, kiedy powszechne oddziaływanie

przeszkody ustało i osoba ta mogła podjąć to działanie. Dokonując tej oceny należy

mieć na względzie, że zastosowanie art. 121 pkt 4 w związku z art. 175 k.c.

w omawianych sytuacjach jest uzasadnione tylko w razie ustalenia, iż osoba

uprawniona do skutecznego dochodzenia roszczenia o wydanie nieruchomości

rzeczywiście była tej możliwości pozbawiona. Takie ustalenie nie może być

dokonane wyłącznie na podstawie twierdzeń osoby uprawnionej. Jest to istotne,

gdyż wykazanie tych okoliczności powinno zapobiec niebezpieczeństwu nadmiernej

subiektywizacji w ujmowaniu stanu siły wyższej. Nie oznacza to, że od osób

dochodzących ochrony prawnej przed zasiedzeniem ich własności przez Skarb

Państwa należy – jak to określił autor skargi kasacyjnej, nie akceptując

rozstrzygnięcia Sądu Okręgowego – wymagać „krwawych ofiar” jako przyczyny

uzasadniającej zastosowanie art. 121 pkt 4 k.c. Wystarczy wykazanie –

z powołaniem się na okoliczności konkretnej sprawy – że w warunkach

ustrojowych i w stanie prawnym obowiązującym w PRL-u skuteczne dochodzenie

roszczenia nie było możliwe, bądź ze względu na niedostępność środków

prawnych, które pozwoliłyby podważyć wadliwe akty władzy publicznej, bądź ze

względu na to, że powszechna praktyka stosowania obowiązujących wówczas

przepisów – obiektywnie biorąc – nie stwarzała realnych szans uzyskania

korzystnego dla uprawnionego rozstrzygnięcia. Strona skarżąca nie przedstawiła poza powołaniem się na materiał, z którego wynika znana powszechnie praktyka

inwigilowania księży w okresie PRL-u - materiału procesowego, z którego wywieść

można byłoby wniosek, że przedstawiciele Parafii Rzymsko-Katolickiej p.w. Ducha

Świętego nie mieli realnych szans uzyskania w tamtym czasie w polskich sądach

korzystnego orzeczenia.

Skarga kasacyjna nie została oparta na podstawie naruszenia przepisów

postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 398 3 § 1 pkt

2 k.p.c.). Z tego względu oraz zważywszy na wyłączenie możliwości zgłaszania

w skardze kasacyjnej zarzutów dotyczących ustalenia faktów lub oceny dowodów

(art. 3983 § 3 k.p.c.), nie mógł odnieść skutku, zgłoszony w formie opisowej, bez

powołania przepisów naruszenia prawa procesowego zarzut, sprowadzający się do

stwierdzenia, że „uczestniczka postępowania nie poprzestała na odwołaniach do

ogólnej sytuacji społeczno-politycznej przed 1989 r., lecz zaprezentowała materiał

dowodowy, który pozwalał na skonkretyzowanie jej sytuacji”, a także zarzut,

że „zgromadzone materiały IPN wskazują przecież nie na ogólną sytuację Kościoła,

lecz na konkretne działania SB podejmowane wobec Ks. W. oraz jego najbliższego

otoczenia, w tym innych parafii dekanatu kościańskiego”.

Z poczynionych w sprawie ustaleń, które ze wskazanych powodów są

wiążące dla Sądu Najwyższego wynika, że sytuacja Parafii była taka jak wszystkich

parafii Kościoła, a ksiądz proboszcz A. W. był inwigilowany podobnie jak w

znacznej części księża Kościoła. Z notatki funkcjonariusza SB z dnia 23 grudnia

1964 r. wynika, że pracą operacyjną na terenie dekanatu kościańskiego objęto 25

parafii oraz 48 księży, a w wykazie księży objętych „aktywnym” zainteresowaniem”

nie było – co wynika z tej notatki - ks. A. W., mimo że zaliczony został do „księży

wrogo ustosunkowanych” do ówczesnej władzy. Pomijając - ze względu na

zniszczenie akt operacyjnych oraz brak dowodów współpracy - okoliczność, że ks.

A. W. zarejestrowany został jako tajny współpracownik stwierdzić należy, że Sąd

Okręgowy, korzystając z procesowych kompetencji rozpoznawczych, wyprowadził z

dokonanych ustaleń prawidłowy wniosek, że ponad trzydziestoletniego okresu

bierności osób uprawnionych do reprezentowania Parafii nie może usprawiedliwiać

oczekiwanie na zmianę ustroju, ani inwigilacja księdza A. W. polegająca na

zbieraniu informacji o jego zachowaniu oraz wypowiedziach publicznych.

Wprawdzie nie można wykluczyć, że na skutek uwarunkowań o silnym

zabarwieniu politycznym, a zwłaszcza działań operacyjnych podejmowanych przez

służby specjalne ówczesnej władzy państwowej właściciel mógł być pozbawiony

realnej możliwości wystąpienia z żądaniem wydania nieruchomości, jednak

z wiążących na etapie postępowania kasacyjnego ustaleń poczynionych w sprawie,

nie wynika, aby osoby uprawnione, w tym ksiądz A. W., do reprezentowania Parafii,

takiej możliwości zostały pozbawione. Trudne, a w pewnych okresach wręcz

napięte stosunki między PRL-em a Kościołem Rzymsko-Katolickim zostały

w kontekście funkcjonowania Parafii p.w. Świętego Ducha ocenione przez Sąd

Okręgowy w obszernym i niezwykle starannie opracowanym uzasadnieniu

zaskarżonego orzeczenia. Przywołane w nim okoliczności skonkludowane zostały

trafnym stwierdzeniem, że przyczyną niewystąpienia przez Parafię z roszczeniem

windykacyjnym przed upływem terminu zasiedzenia nie była obawa przed

represjami ze strony ówczesnej władzy państwowej. Taki wniosek dodatkowo

usprawiedliwia

w

sposób

pośredni

okoliczność,

że

z

żądaniem

zwrotu

nieruchomości Parafia wystąpiła dopiero po wizytacji władzy kościelnej w 2003 r.

Sąd Okręgowy trafnie zaznaczył, że dla ustalenia, że Parafia p.w. Ducha Świętego

nie mogła skutecznie występować przed 1989 r. z roszczeniem o ochronę jej

własności, nie jest wystarczające powołanie się na trudną w tamtym okresie – co

jest znaną powszechnie prawdą historyczną – sytuację Kościoła RzymskoKatolickiego oraz podejmowane przez funkcjonariuszy SB działania określane jako

destabilizacyjne i dezorganizacyjne.

Z tych względów skargę kasacyjną, jako pozbawioną uzasadnionych

podstaw należało oddalić (art. 39814 k.p.c.).

jz