II CSK 16/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 16/10

POSTANOWIENIE

Dnia 27 lipca 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jan Górowski (przewodniczący)

SSN Dariusz Dończyk (sprawozdawca)

SSN Dariusz Zawistowski

w sprawie z wniosku M. Ś.

przy uczestnictwie A. Ś.

o podział majątku wspólnego,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 27 lipca 2010 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni

od postanowienia Sądu Okręgowego w K. z dnia 22 lipca 2009 r., sygn. akt VII Cz (…),

uchyla zaskarżone postanowienie oraz poprzedzające je postanowienie Sądu

Rejonowego w K. z dnia 5 marca 2009r., sygn. akt I Ns (…) i w tym zakresie

przekazuje sprawę do rozpoznania Sądowi Rejonowemu w K., pozostawiając temu

Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 5 marca 2009 r. Sąd Rejonowy w K. odrzucił wniosek M.

Ś. w części dotyczącej podziału nieruchomości położonej w miejscowości S. nr (…) o

powierzchni 0.1042 ha, zabudowanej budynkiem wolnostojącym o powierzchni 134 m 2,

niepodpiwniczonym z poddaszem użytkowym oraz garażem o powierzchni 120 m 2, dla

której Sąd Rejonowy w K. prowadzi księgę wieczystą o numerze Kw (...)5.

Sąd Rejonowy ustalił, że w punkcie piątym wyroku Sądu Okręgowego w K.

orzekającym rozwód M. Ś. i A. Ś. z dnia 24 października 2007 r., sygn. akt I 2C (...),

dokonano już podziału tego składnika majątkowego. Wyrok ten jako prawomocny wiąże,

zgodnie z art. 365 k.p.c., strony i sądy. Niedopuszczalne jest ponowne orzekanie w

przedmiocie podziału tego składnika majątkowego. Bez znaczenia jest okoliczność, że

nieruchomość ta nie została dotychczas zbyta.

Postanowieniem z dnia 22 lipca 2009 r. Sąd Okręgowy w K. oddalił zażalenie

wnioskodawczyni wniesione na powyższe postanowienie podzielając ocenę prawną

Sądu pierwszej instancji. Sąd Okręgowy uwzględnił dodatkową okoliczność, że

postanowieniem z dnia 22 czerwca 2009 r. Sąd Okręgowy w K. Wydział I Cywilny

dokonał wykładni budzącego wątpliwości interpretacyjne punktu piątego wyroku z dnia

24 października 2007 r. wyjaśniając, że w orzeczeniu tym Sąd zarządził sprzedaż

nieruchomości w oparciu o treść przepisów art. 212 § 2 k.c. w zw. z art. 625 k.p.c., która

to sprzedaż miała nastąpić do końca lipca 2008 r., a cenę uzyskaną ze sprzedaży domu

Sąd przyznał stronom w równych częściach. Postanowienie to korzysta z powagi rzeczy

osądzonej i w tym zakresie niedopuszczalne jest wszczęcie nowego postępowania. Bez

znaczenia jest okoliczność, że nie doszło do sprzedaży nieruchomości. Ewentualny

negatywny wynik egzekucji dotyczący próby sprzedaży nieruchomości w drodze licytacji

nie ma żadnego znaczenia w zakresie mocy wiążącej postanowienia zawartego w

punkcie piątym wyroku Sądu Okręgowego z dnia 24 października 2007 r.

Od postanowienia Sądu Okręgowego w K. z dnia 22 lipca 2009 r. skargę

kasacyjną wniosła wnioskodawczyni, która zaskarżyła je w całości, powołując się na

podstawę naruszenia przepisów prawa materialnego, a mianowicie art. 210 k.c. w zw. z

art. 212 § 2 k.c. Ponadto jako podstawę skargi kasacyjnej wskazała również naruszenie

przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy:

- art. 385 k.p.c. w zw. z art. 397 § 2 k.p.c. oraz art. 13 § 2 k.p.c. poprzez

niewłaściwe jego zastosowanie i oddalenie zażalenia wnioskodawczyni z powołaniem

się na wykładnię wyroku dokonaną przez Sąd Okręgowy w K. postanowieniem z dnia 22

czerwca 2009 r. przed rozpoznaniem zażalenia na to postanowienie przez Sąd

Apelacyjny, a więc w oparciu o nieprawomocne orzeczenie;

- art. 625 k.p.c. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że Sąd

Okręgowy w K. w punkcie piątym wyroku z dnia 24 października 2007 r. zarządził

sprzedaż nieruchomości położonej w S. numer (...), co wyłącza możliwość orzekania o

tym przedmiocie majątku wspólnego ponownie, a także uznanie, ze niewykonanie

takiego postanowienia nie ma znaczenia w zakresie mocy wiążącej postanowienia

zawartego w wyroku Sądu Okręgowego z dnia 24 października 2007 r.;

- art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c. w zw. z art. 366 k.p.c. poprzez uznanie, że punkt piąty

wyroku Sadu Okręgowego w K. z dnia 24 października 2007 r. korzysta z

prawomocności, co skutkować musi odrzuceniem wniosku o podział majątku wspólnego

w części dotyczącej składnika, który zdaniem Sądu Rejonowego w K. i Sądu

Okręgowego w K., został już podzielony przez Sąd w prawomocnym wyroku

rozwodowym, podczas gdy postanowienie zawarte w punkcie piątym wyroku z uwagi na

brak

konstytutywnych

nieruchomości

przez

elementów

sprzedaż

orzeczenia

publiczną

jest

o

zniesieniu

współwłasności

orzeczeniem

nieistniejącym,

niewywołującym skutków prawnych, między innymi stanu powagi rzeczy osądzonej.

Z

uwagi

na

powyższe

zarzuty

wnioskodawczyni

wniosła

o

uchylenie

zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi

Okręgowemu w K., ewentualnie o uchylenie także postanowienia Sądu Rejonowego w

K. z dnia 5 marca 2009 r. i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania temu

Sądowi.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 366 k.p.c. wyrok ma powagę rzeczy osądzonej tylko co do tego, co

w związku z podstawą sporu stanowiło przedmiot rozstrzygnięcia, a ponadto tylko

między tymi samymi stronami. O wystąpieniu powagi rzeczy osądzonej rozstrzyga nie

tylko tożsamość stron, ale również tożsamość podstawy faktycznej i prawnej

rozstrzygnięcia. Powaga rzeczy osądzonej, która jest skutkiem prawomocnego wyroku,

wyklucza możliwość ponownego rozpoznania tej samej sprawy.

Zgodnie z art. 58 § 3 k.r.o. na wniosek jednego z małżonków sąd może w wyroku

orzekającym rozwód dokonać podziału majątku wspólnego. Z ustaleń dokonanych przez

Sąd Okręgowy wynika, że w punkcie piątym wyroku Sądu Okręgowego w K. z dnia 24

października 2007 r., wydanego w sprawie o sygn. akt I 2C (...) z powództwa M. Ś.

przeciwko A. Ś. o rozwód, Sąd dokonał częściowego podziału majątku wspólnego stron

składającego się z domu jednorodzinnego, położonego w S. (...), dla którego założona

jest księga wieczysta Nr K(...)5/2 w Sądzie Rejonowym w K., w ten sposób, że cenę

uzyskaną ze sprzedaży domu, która to sprzedaż miała być dokonana do końca lipca

2008 r., przyznał w równych częściach obu stronom. Mając na uwadze taką treść

wyroku Sąd Okręgowy podzielił pogląd Sądu Rejonowego, że w zakresie żądania

podziału wymienionego wyżej składnika majątkowego wchodzącego w skład majątku

wspólnego M. Ś. i A. Ś., sprawa została już prawomocnie osądzona w punkcie piątym

wymienionego wyżej wyroku. Stanowisko to nie jest zasadne.

Według

art.

k.r.o.

w

sprawach

nieunormowanych

w

artykułach

poprzedzających od chwili ustania wspólności ustawowej do majątku wspólnego, który

był nią objęty, jak również do podziału tego majątku, stosuje się odpowiednio przepisy o

wspólności majątku spadkowego i o dziale spadku, w tym więc także przepis zawarty w

art. 1035 k.c., który stanowi, że do działu spadku stosuje się odpowiednio przepisy o

współwłasności w częściach ułamkowych z zachowaniem przepisów niniejszego tytułu.

Do działu spadku, a tym samym także do podziału majątku wspólnego mają więc

zastosowanie przepisy zawarte w art. 211 i 212 k.c. Według art. 211 k.c. każdy ze

współwłaścicieli może żądać, ażeby zniesienie współwłasności nastąpiło przez podział

rzeczy wspólnej. Rzecz, która nie daje się podzielić, jak stanowi art. 212 § 2 k.c., może

być przyznana stosownie do okoliczności jednemu ze współwłaścicielowi z obowiązkiem

spłaty pozostałych albo sprzedana stosownie do przepisów kodeksu postępowania

cywilnego. Według art. 625 k.p.c. w postanowieniu zarządzającym sprzedaż rzeczy

należących do współwłaścicieli sąd bądź rozstrzygnie o wzajemnych roszczeniach

współwłaścicieli, bądź też tylko zarządzi sprzedaż, odkładając rozstrzygnięcie

o wzajemnych roszczeniach współwłaścicieli oraz o podziale sumy uzyskanej ze

sprzedaży do czasu jej przeprowadzenia. Szczególny przepis dotyczący zniesienia

współwłasności w drodze sprzedaży nieruchomości zawarty jest w art. 1067 k.p.c.,

według

którego

postępowanie

egzekucyjne

w celu

zniesienia

współwłasności

nieruchomości w drodze sprzedaży publicznej może być wszczęte na podstawie tytułu

wykonawczego,

który

postanawia,

że

zniesienie

współwłasności

ma

być

przeprowadzone w drodze sprzedaży nieruchomości.

Uwzględniając powyższe regulacje prawne, mające odpowiednie zastosowanie

do podziału majątku wspólnego, uzasadniony jest wniosek, że sądowy podział majątku

wspólnego polega na podziale fizycznym rzeczy wchodzących w skład tego majątku

(art. 211 k.c.), bądź na przyznaniu rzeczy jednemu z małżonków z obowiązkiem

odpowiedniej spłaty drugiego małżonka albo na sprzedaży rzeczy stosownie do

przepisów kodeksu postępowania cywilnego (art. 212 § 2 k.c.). Dlatego istnienie

orzeczenia sądowego o podziale całości lub części majątku wspólnego można przyjąć

tylko wówczas, gdy w stosunku do wszystkich bądź części składników tego majątku

zapadło jedno z rozstrzygnięć wymienionych w art. 211 i 212 § 2 k.c. Ich cechą

charakterystyczną jest to, że albo same znoszą stosunek współwłasności do rzeczy

podlegających podziałowi albo też umożliwiają osiągnięcie tego celu poprzez

przymusową sprzedaż rzeczy w trybie przepisów kodeksu postępowania cywilnego. A

contrario za sądowy podział majątku wspólnego nie może być uznane orzeczenie sądu,

które nie zawiera jednego z wyżej wymienionych rozstrzygnięć w stosunku do rzeczy

wchodzących w skład tego majątku. W przypadku rozstrzygnięcia znoszącego

współwłasność rzeczy przez jej sprzedaż w trybie przepisów kodeksu postępowania

cywilnego istotne jest, aby orzeczenie sądu zawierało stanowcze, bezwarunkowe i

bezterminowe postanowienie o sprzedaży tej rzeczy. Uwzględniając powyższe za

błędne należy uznać stanowisko Sądu Okręgowego, że w punkcie piątym wyroku Sądu

Okręgowego w K. z dnia 24 października 2007 r. zawarte jest rozstrzygnięcie o

częściowym podziale majątku wspólnego M. Ś. i A. Ś. obejmującego opisaną bliżej

w tym punkcie nieruchomość. W orzeczeniu tym brak jest bowiem postanowienia

o zniesieniu współwłasności co do tej nieruchomości w drodze jej sprzedaży według

przepisów kodeksu postępowania cywilnego. W orzeczeniu tym dokonano jedynie

rozliczenia ceny uzyskanej ze sprzedaży „domku”, która to sprzedaż miała być

dokonana do końca lipca 2008 r. Jej dokonanie zależało w tej sytuacji wyłącznie od woli

stron i nie podlegało przymusowej realizacji.

Zasadnie Sąd Okręgowy wziął pod uwagę wykładnię punktu piątego dokonaną

przez Sąd Okręgowy w K. postanowieniem z dnia 22 czerwca 2009 r., według której w

punkcie piątym wyroku tego Sądu chodziło o sprzedaż egzekucyjną nieruchomości.

Jednakże postanowienie dotyczące wykładni wyroku w chwili wydania przez Sąd

Okręgowy postanowienia zaskarżonego skargą kasacyjną nie było prawomocne i

zostało uchylone wskutek jego zaskarżenia postanowieniem Sądu Apelacyjnego z dnia

16 września 2009 r. w sprawie o sygn. akt I Acz (…). Przesłanką tego rozstrzygnięcia

było przyjęcie przez ten Sąd, że punkt piąty wyroku Sądu Okręgowego w K. z dnia 24

października 2007 r. nie zawiera rozstrzygnięcia o sprzedaży nieruchomości w trybie

przepisów kodeksu postępowania cywilnego.

Uwzględniając powyższe za uzasadnione należało uznać zarzuty naruszenia art.

212 § 2 k.c. i art. 625 k.p.c. – który poprzez art. 688 k.p.c. stosuje się także do podziału

majątku wspólnego - wskutek przyjęcia przez Sąd odwoławczy, że wyrok Sądu

Okręgowego w K. z dnia 24 października 2007 r., wydany w sprawie I 2C (...), zawiera

rozstrzygnięcie, o którym stanowią powołane wyżej przepisy o sprzedaży rzeczy. W

konsekwencji powaga rzeczy osądzonej w punkcie piątym tego wyroku nie obejmowała

prawa żądania przez wnioskodawczynię podziału tego składnika majątkowego w

ramach podziału majątku wspólnego, co uzasadniało podniesiony w skardze kasacyjnej

zarzut naruszenia art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c. w zw. z art. 366 k.p.c. oraz art. 210 k.c.

Biorąc to pod uwagę Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 15 k.p.c. w zw. z art. 13

§ 2 k.p.c. uchylił zaskarżone postanowienie oraz poprzedzające je postanowienie Sądu

Rejonowego w K. z dnia 5 marca 2009 r., sygn. akt I NS (..) i w tym zakresie przekazał

sprawę do rozpoznania Sądowi Rejonowemu w K., pozostawiając temu Sądowi, na

podstawie art. 108 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c., art. 39821 k.p.c. i art. 13 § 2

k.p.c., rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.