Supreme Court quashes appeal decision for enforcing foreign judgment due to lack of public hearing and procedural review errors.

Postanowienie z dnia 30 września 2008 r., II CSK 158/08

Postępowanie wywołane wniesieniem środka zaskarżenia od orzeczenia

rozstrzygającego wniosek o stwierdzenie wykonalności orzeczenia sądu

zagranicznego, odmiennie niż postępowanie pierwszoinstancyjne, oparte jest

– zgodnie z art. 43 ust. 3 rozporządzenia Rady Wspólnot Europejskich nr

44/2001 z dnia 22 grudnia 2000 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń

sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych

(Dz.Urz. UE z 2001 r. L 12) – na zasadzie kontradyktoryjności, co oznacza, że

sąd drugiej instancji rozpoznaje zażalenie na posiedzeniu jawnym lub

niejawnym, na które wzywa strony w celu wysłuchania (art. 148 § 2 i art. 152 w

związku z art. 391 § 1 k.p.c.).

Sędzia SN Helena Ciepła (przewodniczący)

Sędzia SN Marian Kocon

Sędzia SN Henryk Pietrzkowski (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku "G.I." S.A. w L.V. (Francja) przy

uczestnictwie Marioli I. i Kazimierza I. o zezwolenie na wykonanie orzeczenia sądu

zagranicznego na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej, po rozpoznaniu na

posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 30 września 2008 r. skargi

kasacyjnej uczestników postępowania od postanowienia Sądu Apelacyjnego w

Łodzi z dnia 6 września 2007 r.

uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu w

Łodzi do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny w Łodzi postanowieniem z dnia 6 września 2007 r. oddalił

zażalenie uczestników postępowania Marioli i Kazimierza I. na postanowienie Sądu

Okręgowego w Łodzi z dnia 16 lipca 2007 r., na podstawie którego Sąd ten

stwierdził wykonalność na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej orzeczenia sądu

zagranicznego – wyroku Sądu Handlowego w La Roche sur Yon (Francja) z dnia 9

lipca 2002 r. „w zakresie zasądzającym od firmy »T.M.« na rzecz »G.I.« S.A. w L.V.

(Francja) kwot wskazanych w wyroku”.

Według dokonanych ustaleń, spółka akcyjna "G.I." złożyła w dniu 17 maja

2007 r. wniosek o stwierdzenie wykonalności i nadanie klauzuli wykonalności

wyrokowi Sądu Handlowego w La Roche sur Yon z dnia 9 lipca 2002 r., wydanego

przeciwko uczestnikom postępowania – Marioli I. i Kazimierzowi I. zamieszkałym w

O. przy ul. M. nr 35 m. 1, prowadzącym działalność gospodarczą pod firmą "T.M." z

siedzibą w O.

Sąd Okręgowy, uwzględniając ten wniosek, uznał, że w sprawie znajduje

zastosowanie konwencja o jurysdykcji i wykonywaniu orzeczeń sądowych w

sprawach cywilnych i handlowych sporządzona w Lugano w dniu 16 września 1988

r. (Dz.U. z 2000 r. Nr 10, poz. 132 – dalej: „konwencja lugańska” lub „konwencja”).

Zaznaczając, że zgodnie z art. 34 konwencji sąd kraju, w którym wystąpiono z

wnioskiem nie ma możliwości merytorycznego badania rozstrzygnięcia objętego

wyrokiem sądu zagranicznego, o którego stwierdzenie wykonalności strona

wystąpiła, Sąd Okręgowy podniósł, że skoro w niniejszej sprawie nie występują

przesłanki wskazane w art. 27 i 28 konwencji lugańskiej, dające możliwość odmowy

stwierdzenia wykonalności, należało zezwolić na wykonanie orzeczenia sądu

francuskiego na terenie Rzeczypospolitej Polskiej. Wobec tego, że podstawą

wniosku był m.in. art. 42 konwencji lugańskiej, możliwe było orzeczenie o

wykonaniu części orzeczenia.

Sąd Apelacyjny, oddalając zażalenie Marioli I. i Kazimierza I., uznał –

podobnie jak Sąd Okręgowy – że podstawy prawnej zaskarżonego rozstrzygnięcia

nie mogły stanowić przepisy rozporządzenia Rady Wspólnot Europejskich nr

44/2001 z dnia 22 grudnia 2000 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń

sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych (Dz. Urz. UE

z 2001 r. L 12 – dalej: „rozporządzenie”), które weszło w życie na obszarze

Rzeczpospolitej Polskiej z dniem 1 maja 2004 r. Podniósł, że wbrew twierdzeniom

skarżących, wnioskodawca przedstawił wymagane w art. 46 i 47 konwencji

lugańskiej dokumenty. Wnioskodawca załączył odpis wyroku w oryginale wraz z

tłumaczeniem oraz dokument doręczenia wyroku wraz z tłumaczeniem,

potwierdzenie doręczenia przez Sąd Rejonowy w Zgierzu, nadanie klauzuli

wykonalności przez sąd francuski oraz tłumaczenie tej klauzuli.

Sąd Apelacyjny uznał, że twierdzenia skarżących zawarte w piśmie

procesowym z dnia 16 sierpnia 2007 r. nie odpowiadają treści wydanych orzeczeń,

gdyż wyrok wydany przez sąd zagraniczny nie był wyrokiem zaocznym.

Okoliczność ta nie wynika zarówno z wydanego postanowienia, jak też z

uzasadnienia Sądu pierwszej instancji, nie było zatem potrzeby sprawdzenia i

udokumentowania okoliczności wymienionych w art. 46 pkt 2 konwencji lugańskiej.

Z wyroku sądu francuskiego wynika, że spółka "T.M." była w postępowaniu

toczącym się przed Sądem francuskim reprezentowana przez swego prawnego

reprezentanta, zgodnie z art. 684 nowego francuskiego kodeksu postępowania

cywilnego, zajmując w sprawie stanowisko procesowe i merytoryczne związane z

treścią art. 23 CMR. Spółka podała swój adres i skład osobowy zgodnie ze

wskazaniami skarżących jako "Spółka Międzynarodowe i Krajowe Usługi

Transportowe s.c. »T.M.« Mariola I. i Kazimierz I., spółka prawa zagranicznego z

siedzibą pod adresem ul. M. nr 35 m. 1 w O." W związku z takim określeniem tego

podmiotu wyrok Sądu Handlowego w La Roche sur Yon został skorygowany.

Dokumenty dotyczące dokonania tej czynności przez sąd francuski zostały

doręczone pełnomocnikowi uczestników, a w konsekwencji zostały spełnione

warunki formalne dające podstawę do rozpoznania sprawy, wbrew zastrzeżeniom

zgłoszonym w zażaleniu.

Sąd Apelacyjny podkreślił, że odmowa stwierdzenia wykonalności

zagranicznego orzeczenia może nastąpić jedynie w wypadku wystąpienia

okoliczności wskazanych w art. 27 i 28 konwencji lugańskiej, a takie w niniejszej

sprawie nie wystąpiły. Sąd ten wskazał ponadto, że z argumentacją zażalenia

poświęconą naruszeniu art. 27 pkt 1 konwencji trudno się zgodzić, nie można

bowiem dopatrzyć się naruszenia procedury przed sądem francuskim. Treść

złożonych dokumentów przesądza, że strona występowała w postępowaniu i

zajmowała stanowisko. Pod adres przez nią wskazany były doręczane pisma, w tym

potwierdzenie doręczenia. Przedstawiona przez uczestników decyzja z dnia 25

kwietnia 2000 r. odpowiada pod względem nazwy i siedziby danym wypływającym z

orzeczenia zagranicznego.

Sąd Apelacyjny wskazał, że w wypadku naruszenia procedury znaczenie

mogą mieć jedynie szczególnie rażące przypadki odstępstwa od istotnych i

podstawowych zasad krajowego porządku prawnego. Nie wystarcza zwykła

sprzeczność z prawem krajowym, ale tylko taka, która dotyka zasadniczych

podstaw porządku prawnego państwa wykonania orzeczenia (zob. np.

postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 28 marca 2007 r., II CSK 533/06, nie publ.

i z dnia 19 grudnia 2003 r., III CK 25/03, OSNC 2005, nr 2, poz. 30). Tego typu

sprzeczności nie można dopatrzyć się – jak zaznaczył Sąd Apelacyjny – w

postępowaniu przed francuskim Sądem Handlowym.

Sąd Apelacyjny wskazał na brak możliwości badania legitymacji procesowej

stron postępowania przed sądem zagranicznym, co wynika wprost z treści art. 34

zdanie trzecie konwencji lugańskiej. Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 42 tej

konwencji podkreślił, że orzeczenie sądu francuskiego wyraźnie wymienia kwoty

zasądzone oraz podmioty zobowiązane, a także zakres ich odpowiedzialności.

Częściowe stwierdzenie wykonalności tego wyroku zostało zatem sformułowane

prawidłowo. Zakres, w jakim orzeczenie ma być wykonane wynika z zestawienia

treści zaskarżonego postanowienia oraz wydanego przez sąd francuski wyroku z

dnia 6 lipca 2002 r.

Skarga kasacyjna została oparta na podstawach przewidzianych w art. 398 3 §

1 pkt 1 i 2 k.p.c., tj. naruszeniu przepisów prawa materialnego przez niewłaściwe

zastosowanie, oraz naruszeniu przepisów postępowania, mających istotny wpływ

na wynik sprawy, a tj. art. 864 k.c. oraz art. 34 pkt 1 rozporządzenia, których

naruszenie polega na obciążeniu odpowiedzialnością za długi spółki cywilnej osoby,

niebędącej w okresie powstania długu wspólnikiem, oraz pominięciu faktycznego

wspólnika, art. 379 pkt 5 k.p.c. w związku z art. 43 ust. 3 rozporządzenia przez

pozbawienie uczestników postępowania możności obrony swoich praw wskutek ich

niewysłuchania, art. 66 ust. 2 rozporządzenia przez jego niezastosowanie, art. 32

rozporządzenia przez błędną jego wykładnię polegającą na uznaniu, że

„orzeczeniem” w rozumieniu tego przepisu nie jest wydany przez sąd francuski już

po wejściu Polski do Unii Europejskiej „wyrok korygujący” z dnia 14 lutego 2006 r.,

art. 379 pkt 2 k.p.c. w związku z art. 34 ust. 1 rozporządzenia, gdyż spółka "T.M."

nie miała zdolności sądowej i procesowej w postępowaniu przed sądem francuskim,

art. 325 k.p.c. oraz art. 1150 k.p.c., a także art. 34 ust. 1 rozporządzenia przez

przyjęcie, że wyrok sądu francuskiego jest wykonalny zgodnie z prawem państwa

pochodzenia, mimo że ani wyrok z dnia 9 lipca 2002 r., ani tzw. wyrok korygujący z

dnia 14 lutego 2006 r. w częściach rozstrzygających nie zawierają „określenia

zobowiązanego podmiotu polskiego w sposób umożliwiający jego identyfikację z

punktu widzenia granic podmiotowych powagi rzeczy osądzonej oraz kryterium

uznania za tytuł egzekucyjny, a postanowienie Sądu Okręgowego zezwala na

wykonanie wyroku w zakresie zasądzającym od firmy »T.M.«”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rozporządzenie Rady Wspólnot Europejskich nr 44/2001 z dnia 22 grudnia

2000 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich

wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych stosuje się tylko do takich

powództw, które zostały wytoczone po jego wejściu w życie (art. 66 ust. 1).

Rozporządzenie weszło w życie w dniu 1 marca 2002 r., jednak – jak stwierdził Sąd

Najwyższy w postanowieniu z dnia 10 sierpnia 2007 r., II CSK 169/07 (nie publ.) –

jest to data właściwa tylko dla stosunków między „starymi” państwami

członkowskimi Unii Europejskiej. W stosunku do Polski, która przystąpiła do Unii

Europejskiej w dniu 1 maja 2004 r., przy braku w traktacie akcesyjnym przepisów

intertemporalnych, uznać trzeba, że reguła określona w art. 66 ust. 1

rozporządzenia uległa modyfikacji przez przyjęcie, że rozporządzenie stosuje się do

powództw wytoczonych po tym dniu. Jednak w art. 66 ust. 2 lit. a i b przewidziane

zostały dodatkowo dwie wyjątkowe sytuacje obejmujące przypadki wytoczenia

powództwa przed dniem wejścia w życie w danym kraju członkowskim

rozporządzenia. Przypadki te obejmują tylko postępowania w sprawach o uznanie i

stwierdzenie wykonalności orzeczeń. Sytuacja pierwsza, odpowiadająca stanowi

faktycznemu niniejszej sprawy, obejmuje przypadki, w których powództwo zostało

wytoczone przed wejściem w życie w danym kraju rozporządzenia, ale po wejściu w

życie konwencji brukselskiej (konwencja o jurysdykcji i wykonywaniu orzeczeń

sądowych w sprawach cywilnych i handlowych, sporządzona w Brukseli dnia 27

września 1968 r., Official Journal z dnia 26 stycznia 1998 r., C 027) lub konwencji

lugańskiej. Warunkiem zastosowania rozporządzenia w tej sytuacji jest to, aby choć

jedna z tych konwencji obowiązywała w chwili wydania orzeczenia zarówno w kraju

pochodzenia orzeczenia, jak i w kraju, w którym wskazane orzeczenie jest

powoływane. W przypadku Polski w grę wchodzi początek obowiązywania

konwencji lugańskiej, która weszła w życie wobec Polski dnia 1 lutego 2000 r. W

związku z tym rozporządzenie będzie miało zastosowanie, jeśli chodzi o uznanie

bądź stwierdzenie wykonalności orzeczeń pochodzących z innych krajów

konwencyjnych, gdy kraj pochodzenia orzeczenia był związany konwencją po dniu

1 lutego 2000 r. Nie budzi wątpliwości, że Francja jako kraj pochodzenia była w tym

czasie związana konwencją lugańską.

Drugą sytuacją – niewystępującą w sprawie – są objęte wszystkie inne

przypadki, w których możliwe jest uznanie lub wykonanie orzeczenia zagranicznego

wydanego w następstwie powództwa wytoczonego po wejściu w życie

rozporządzenia (art. 66 ust. 2 lit. b).

Postępowanie wywołane wniesieniem środka zaskarżenia, zgodnie z art. 43

ust. 3 rozporządzenia, powinno być postępowaniem prowadzonym na zasadzie

kontradyktoryjności. Zasada ta oznacza zapewnienie możliwości aktywnego udziału

wszystkim stronom postępowania oraz przerzucenie na nie ciężaru gromadzenia

materiału procesowego. W odróżnieniu od postępowania pierwszoinstacyjnego,

które ma charakter ex parte, postępowanie w sprawie stwierdzenia wykonalności w

sądzie drugiej instancji ma charakter inter partes. Przepisy rozporządzenia –

odmiennie niż w przypadku konwencji lugańskiej – statuują wprost zasadę

kontradyktoryjności, likwidując tym samym mogące powstawać w tej kwestii

wątpliwości. Postępowanie to powinno toczyć się z udziałem obu stron, a zatem

zarówno wnioskodawca, jak i uczestnik tego postępowania powinni zostać

powiadomieni o terminie rozpatrzenia wniesionego środka zaskarżenia.

Wprowadzenie zasady kontradyktoryjności nie determinuje kwestii rodzaju

posiedzenia sądowego, na którym odwołanie strony powinno zostać rozpatrzone. W

przypadku prowadzenia postępowania w sądzie polskim, sąd ten ma wybór między

posiedzeniem niejawnym, które przewidziane zostało w art. 397 § 1 k.p.c. w

przypadku wniesienia zażalenia, a możliwością wskazaną w art. 148 § 2 k.p.c.,

zgodnie z którym można skierować sprawę na posiedzenie jawne i wyznaczyć

rozprawę także wówczas, gdy sprawa podlega rozpoznaniu na posiedzeniu

niejawnym. Korzystając z możliwości rozpoznania sprawy na posiedzeniu

niejawnym, sąd drugiej instancji powinien zapewnić w nim udział obu stronom przez

ich wezwanie w celu – jak stanowi art. 43 ust. 3 rozporządzenia – „wysłuchania”

(art. 152 w związku z art. 391 § 1 k.p.c.).

W świetle przytoczonych uregulowań należało uznać, że Sąd Apelacyjny,

rozpoznając zażalenie, naruszył – co trafnie zarzucono w skardze kasacyjnej – art.

66 ust. 2 lit.b oraz art. 43 rozporządzenia przez ich niezastosowanie. Oznacza to

pozbawienie skarżących możności obrony ich praw (art. 379 pkt 5 k.p.c.).

Za uzasadniony należało uznać zarzut naruszenia art. 34 w związku z art. 32

rozporządzenia przez to, że Sąd Apelacyjny nie zbadał procedury sprostowania

wyroku Sądu Handlowego w La Roche sur Yon z dnia 9 lipca 2002 r. Wyrok ten

sprostowany został w dniu 14 lutego 2006 r. W rozumieniu rozporządzenia,

„orzeczenie” oznacza każde orzeczenie wydane przez sąd państwa

członkowskiego, niezależnie od tego, czy zostanie określone jako wyrok,

postanowienie, nakaz zapłaty lub nakaz egzekucyjny. Z art. 32 rozporządzenia

wynika, że nie ma znaczenia formalna nazwa danego orzeczenia, mając jednak na

względzie cel wprowadzenia tego przepisu, w piśmiennictwie polskim podkreśla się

nie bez racji, że za „orzeczenie” powinno być uznane każde orzeczenie zawierające

rozstrzygnięcie merytoryczne. Orzeczenie o sprostowaniu oznaczenia strony

niewątpliwie nie ma takiego charakteru, pamiętać jednak należy, że bez orzeczenia

prostującego oznaczenie strony pozwanej wszczęcie postępowania o zezwolenie

na wykonanie orzeczenia sądu zagranicznego nie byłoby w ogóle możliwe.

Orzeczenie to powinno zatem być przedmiotem oceny Sądu Apelacyjnego, ale nie

pod kątem możliwości sprostowania przez sąd francuski własnego orzeczenia, lecz

przesłanek przewidzianych w art. 34 rozporządzenia. Ze stwierdzenia Sądu

Apelacyjnego, że dokumenty dotyczące czynności sprostowania orzeczenia sądu

francuskiego zostały doręczone pełnomocnikowi skarżących, co – jak zaznaczył

Sąd Apelacyjny – „potwierdza analiza akt”, nie wynika, że kwestia ta była zbadana.

Odnosząc się do pozostałych zarzutów podniesionych w skardze kasacyjnej

wskazać należy, że ocena w zakresie możliwości (dopuszczalności) sprostowania

przez sąd francuski własnego orzeczenia pozostaje poza kognicją sądu

orzekającego o uznaniu i wykonalności orzeczeń sądu zagranicznego, skoro

wyznaczona została wyłącznie przesłankami wskazanymi w art. 34 rozporządzenia.

W płaszczyźnie tych zatem przesłanek podlega ocenie kwestia, czy wyrok Sądu

francuskiego w kształcie nadanym orzeczeniem o sprostowaniu, nie zaś – jak to

wynika z orzeczenia Sądu Okręgowego – „w zakresie zasądzającym od firmy

»T.M.«”, jest wykonalny zgodnie z prawem państwa pochodzenia (art. 1150 pkt 1

k.p.c.) oraz zachodzą warunki określone w art. 1146 § 1-6 w związku z art. 1150 pkt

2 k.p.c.

Z tych względów należało uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać

sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, nie znosząc

postępowania dotkniętego nieważnością, skoro wadą tą objęte było postępowanie

przeprowadzone na posiedzeniu niejawnym (art. 39815 w związku z art. 3941 § 3

oraz art. 386 § 2 w związku z art. 391 § 1 i art. 39821 k.p.c.).