II CSK 155/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 155/10

POSTANOWIENIE

Dnia 27 lipca 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jan Górowski (przewodniczący)

SSN Dariusz Dończyk (sprawozdawca)

SSN Dariusz Zawistowski

Protokolant Maryla Czajkowska

w sprawie z wniosku R. M.

przy uczestnictwie Skarbu Państwa i in., o wpisy,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 27 lipca 2010 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego w […]

z dnia 18 września 2009 r.,

1)

2)

oddala skargę kasacyjną;

zasądza od wnioskodawcy na rzecz Skarbu Państwa

zastępowanego przez Prokuratorię Generalną kwotę 120

(sto dwadzieścia) zł tytułem kosztów postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

R. M. złożył wniosek o wpisanie w księdze wieczystej KW /.../ prowadzonej

przez Sąd Rejonowy prawa własności nieruchomości na swoją rzecz w miejsce

Skarbu Państwa, wykreślenie prawa użytkowania wieczystego gruntów i własności

budynku wpisanego na rzecz „T.” S.A., wykreślenie wzmianki o wszczęciu

egzekucji z nieruchomości oraz wykreślenie hipotek ujawnionych w dziale IV księgi

wieczystej. Wnioskodawca wskazał jako podstawę wpisu:

-

wypis z rejestru gruntów prowadzonego przez Starostę W. z dnia 11 grudnia

2008 r. dla działki nr 949/5 z arkusza mapy 12 wraz z wyrysem mapy

ewidencyjnej,

-

decyzję Ministra Infrastruktury z dnia 14 listopada 2008 r., B02e-784-R-473/08

o stwierdzeniu nieważności decyzji Wojewody W. z dnia 29 listopada 1991 r.

GGIX-7243/369/91 dotyczącej uwłaszczenia „T.” S.A. nieruchomością o

powierzchni 13,0672 ha położoną przy ul. D. 2/3, zapisaną w księdze wieczystej

KW /.../ – w zakresie działek nie stanowiących własności Skarbu Państwa, tj.

działek nr 931/21, 931/22, 931/23, 931/24, 931/25, 931/26, 931/27, 931/28,

931/29. 931/30, 931/31, 931/32, 931/33, 931/34, 931/36, 931/37, 931/38,

931/39, 931/40, 931/41, 931/42, 931/43, 936/1, 936/2, 936/3, 937/4, 949/6,

949/7, 948/8, 949/10, 949/11, 949/12, 949/14, 949/3, 949/5;

-

decyzję (prawomocną) Wojewody W. z dnia 29 sierpnia 2006 r., RR.IX-1.771875/2002, w której orzeczono, że dawna działka katastralna nr 502 położona w

W. nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6

września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej;

-

decyzję (prawomocną) Wojewody W. z dnia 12 lutego 2007 r., sygn. RR.IX1.7718-75/2002, w której orzeczono, że dawne działki katastralne nr 1081/500

oraz 1142/499 położone w W. nie podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e

dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej;

-

decyzję (prawomocną) Wojewody W. z dnia 13 czerwca 2006 r., sygn. RR.IX1.7718-75/2002, w której orzeczono, że dawne działki katastralne nr 1071/500,

1072/500, 1073/500, 1074/500, 1075/500, 1076/500, 1077/500, 1078/500,

1079/500, 1080/500, 1141/500, 1143/500, 1144/500, 1145/500, 1129/482,

1130/482, 1131/482, 1132/482. 1133/482, 1136/482, 1140/482, 1126/479,

1127/479, 1134/479, 1137/479, 1138/481 i 560 położone w W. nie podpadały

pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o

przeprowadzeniu reformy rolnej;

-

wykaz porównawczy – zestawienie oznaczeń aktualnych działek ewidencyjnych

z dawnymi działkami katastralnymi sporządzony przez Geodetę Powiatowego

Starostwa Powiatowego w W. dnia 6 grudnia 2008 r.; w wykazie wskazano w

szczególności, że działka ewidencyjna o nr 949/5 odpowiada części dawnej

działki katastralnej nr 1145/500cz, 1144/500cz., 1142/499cz, oraz 502cz.;

-

zaświadczenie Starosty W. z dnia 4 grudnia 2007 r., że dawne parcele

katastralne o numerach 1071/500, 1072/500, 1073/500, 1074/500, 1075/500,

1076/500, 1077/500, 1078/500, 1079/500, 1080/500, 1081/500, 1141/500,

1142/500, 1143/500, 1144/500, 1145/500, 1129/482, 1130/482, 1131/482,

1132/482, 1133/482, 1136/482, 1140/482, 1126/479, 1127/479, 1134/479,

1137/479, 1138/481 i 502 (art. 373 W.) były opisane w dniu 1 września 1939 r.

w tomie 133 Dobra Rycerskie księgi W. prowadzonej przez Sąd Grodzki w W. i

zgodnie z zapisami katastralnymi jako właścicielka wpisana była w tym dniu H. z

P. M. oraz że w 1946 r. wszystkie te grunty objęte były księgą wieczystą o

oznaczeniu W. tom II karta 52;

-

kopię odpisu postanowienia Sądu Rejonowego z dnia 3 grudnia 1991 r.,

stwierdzającego nabycie spadku po G. M. przez K. M. T. w całości;

-

kopię odpisu postanowienia Sądu Rejonowego z dnia 29 czerwca 1992 r.,

stwierdzającego nabycie spadku po S. M. przez G. M., R. . M., I. H. M. po 1/3

części;

-

kopię odpisu postanowienia Sądu Rejonowego z dnia 16 czerwca 1992 r.,

stwierdzeniu nabycie spadku po H.M. przez S. M. w całości;

-

kopię wypisu aktu notarialnego umowy o częściowy dział spadku po S. M. z dnia

18 czerwca 2001 r.;

-

kopię wypisu aktu notarialnego umowy darowizny i umowy o dział spadku po S.

M. z dnia 29 lutego 1996 r.;

-

poświadczony skrócony odpis księgi wieczystej Dobra Rycerskie Tom 133 W., w

którym stwierdzono, że w dniu 6 maja 1939 r. obszar nieruchomości wynosił

2650,1638 ha, a jako właściciel wpisana była od dnia 25 października 1921 r.

hrabina H. z hr. P. M., dnia 18 lutego 1943 r. księgę zamknięto i przepisano do

księgi wieczystej W. Tom II k. 52, w której w dniu 14 listopada 1946 r. na

podstawie dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej wpisano jako

właściciela Skarb Państwa Polskiego (Wojewódzki Urząd Ziemski w P.);

następnie – dnia 23 lutego 1972 r. księga została zamknięta a jej obszar –

1799,3237 ha przepisano do księgi wieczystej Kw nr […];

-

3 zaświadczenia Urzędu Skarbowego w W.

W dniu 23 lutego 2009 r. Sąd Rejonowy w księdze wieczystej Kw

/.../

dokonał: wykreślenia prawa własności Skarbu Państwa, wpisu prawa własności R.

M., wykreślenia przysługującego „T.” S.A. prawa użytkowania wieczystego i

własności budynku stanowiącego odrębną nieruchomość, a także wykreślenia

wzmianki o wszczęciu egzekucji oraz wykreślenia hipotek wpisanych w księdze

wieczystej.

Na skutek apelacji wniesionej przez uczestnika Skarb Państwa – Starostę

W. od wpisów Sądu Rejonowego Sąd Okręgowy postanowieniem z dnia 18

września 2009 r. uchylił zaskarżone wpisy i oddalił wszystkie wnioski.

Sąd Okręgowy ustalił, że wskazane w załączonym do wniosku o wpis

zaświadczeniu Starosty W. działki stanowiły część nieruchomości zapisanej w

dawnej księdze gruntowej Dobra Rycerskie Tom 133 W., w której jako właściciel

ujawniona była H. M. – do dnia 18 lutego 1943 r., kiedy to wyżej wymienioną

księgę gruntową zamknięto i przepisano do księgi W. t. II k. 52. Na wniosek

Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w P. z dnia 20 sierpnia 1946 r. na podstawie

zaświadczenia stwierdzającego, że nieruchomość podpada pod działanie art. 2 ust.

1 lit b. c. d. e dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej jako właściciela

nieruchomości wpisano Skarb Państwa – Wojewódzki Urząd Ziemski w P. Księga

ta została w dniu 23 lutego 1972 r. zamknięta, a jej obszar przeniesiono do księgi

Kw nr /.../. Księga wieczysta KW nr /.../ prowadzona przez Sąd Rejonowy, została

utworzona w dniu 19 sierpnia 2002 r. po odłączeniu działki nr 949/5, o powierzchni

0.79.62 ha, z księgi wieczystej KW nr /.../ prowadzonej przez ten Sąd. Do tak

powstałej księgi wieczystej KW nr /.../ wpisano jako właściciela Skarb Państwa

(bez wskazania podstawy nabycia), a jako użytkownika wieczystego „T. S.A. z

siedzibą w W. na podstawie decyzji Wojewody z dnia 29 listopada 1991 r.

W ocenie Sądu Okręgowego wniosek o wpisy nie mógł być uwzględniony.

Z samej treści księgi wieczystej KW nr /.../ nie wynika, że poprzednim właścicielem

nieruchomości (przed Skarbem Państwa), dla której księga ta jest prowadzona,

była poprzedniczka prawna wnioskodawcy H. M. Konieczna była zatem analiza

dokumentów urzędowych załączonych do wniosku. Wynika z nich, że objęta

wnioskiem działka gruntu o numerze 949/5 (arkusz mapy 12, obręb W.) zapisana w

księdze

wieczystej

KW nr /.../

odpowiada

wprawdzie

dawnym

działkom

katastralnym 502, 1141/500, 1143/500, 1141/500, 1144/500, 1145/500, 1142/499,

ale nie można tylko na podstawie tych dokumentów uznać, że w wyniku

przekształceń geodezyjnych cała powierzchnia obecnej działki 949/5 odpowiada

tym wymienionym działkom katastralnym. Powinno więc być przeprowadzone

postępowanie celem ustalenia, czy nieruchomość objęta księgą wieczystą jest

nieruchomością, która była przedmiotem postępowań administracyjnych, z których

wnioskodawca wywodzi dla siebie skutki prawne.

Nadto, z przedłożonych przez wnioskodawcę decyzji administracyjnych

wynika jedynie, że działki nimi objęte, nie podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e

dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U.

z 1945 r. Nr 3, poz. 13 z późn. zm.), a tym samym wpis prawa własności na rzecz

Skarbu Państwa (w miejsce H. M.) nie mógł nastąpić na tej podstawie.

Nacjonalizacja gruntów należących do H. M. została dokonana nie tylko w oparciu

o przepis art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, ale również na podstawie art. 2 ust. 1 lit. b-d

wymienionego

dekretu.

Przedstawione

przez

wnioskodawcę

decyzje

administracyjne nie dowodzą zatem, że wpis Skarbu Państwa został dokonany bez

podstawy prawnej i że zasadne jest przywrócenie wpisu na rzecz poprzedniego

właściciela (jego następcy prawnego). Nie zmienia tego stanowiska fakt, że z

uzasadnienia tych decyzji wynika, że nieruchomości będące ich przedmiotem nie

stanowiły nieruchomości ziemskich. Aby ocenić, czy poprzedniczka prawna

wnioskodawcy H. M. została bezprawnie pozbawiona własności nieruchomości,

która jest objęta wnioskiem, zachodzi konieczność przeprowadzenia postępowania

o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym w oparciu o

art. 10 ustawy o księgach wieczystych i hipotece.

W konsekwencji Sąd Okręgowy uznał, że brak było przesłanek do

stwierdzenia, że

wpis prawa

własności na rzecz Skarbu Państwa jest

bezpodstawny i powinien być wykreślony, a w jego miejsce ujawnione prawo

własności wnioskodawcy. Dlatego jednocześnie nie zachodziły podstawy do

wkreślenia prawa użytkowania wieczystego oraz wpisów zawartych w dziale III i IV

księgi wieczystej.

Od

postanowienia

Sądu

Okręgowego

skargę

kasacyjną

wniósł

wnioskodawca, który zaskarżył je w całości. Skarga została oparta na obu

podstawach kasacyjnych. W ramach podstawy naruszenia przepisów prawa

materialnego wnioskodawca zarzucił naruszenie: art. 2 ust. 1 zd. 1 dekretu PKWN

z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (t.j. Dz. U. z 1945 r.

Nr 3, poz. 13 z późn. zm.) oraz art. 60 w zw. z art. 65 § 1 k.c. W ramach podstawy

kasacyjnej naruszenia przepisów postępowania, które mogły mieć istotny wpływ na

wynik sprawy wnioskodawca zarzucił naruszenie: art. 31 ust. 2 ustawy z dnia

6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (t.j. Dz. U. z 2001 r. Nr 124,

poz. 1361 z późn. zm.), art. 3 ust. 1, art. 4 (a contrario) i art. 31 ust. 2 u.k.w.h.

w zw. z art. 234 i art. 13 § 2 k.p.c., art. 6268 § 2 w zw. z art. 244 § 1 i art. 234 oraz

art. 13 § 2 k.p.c., art. 6268 § 2 w zw. z art. 229 i art. 232 oraz art. 13 § 2 k.p.c.,

a także art. 6 k.c., art. 6268 § 2 i art. 328 § 2 k.p.c., art. 6268 § 2 i art. 6269 k.p.c.

oraz art. 378 § 1 w zw. z art. 361 k.p.c. Wnioskodawca wniósł o uchylenie

zaskarżonego postanowienia w całości i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu

do ponownego rozpoznania ewentualnie o zmianę zaskarżonego postanowienia

Sądu Okręgowego i oddalenie apelacji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zasadnicze zagadnienie w sprawie, w której wniesiono skargę kasacyjną,

dotyczy granicy pomiędzy postępowaniem o wpis w księdze wieczystej

a postępowaniem uregulowanym w art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r.

o księgach wieczystych i hipotece (Dz. U. Nr 19, poz. 147 ze zm.), zwanej dalej

u.k.w.h., o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym.

Wszczęcie postępowania na podstawie art. 10 ust. 1 u.k.w.h. będzie uzasadnione

wówczas, gdy sprawa dotycząca praw ujawnionych w księdze wieczystej będzie

przekraczała zakres kognicji sądu wieczystoksięgowego, określonej przepisem

art. 6268 § 2 k.p.c., zgodnie z którym rozpoznając wniosek o wpis, sąd bada

jedynie treść i formę wniosku, dołączonych do niego dokumentów oraz treść księgi

wieczystej. Według uchwały siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 16 grudnia

2009 r. III CZP 80/09 (OSNC z 2010 r. Nr 6, poz. 84), której nadano moc zasady

prawnej, sąd rozpoznając wniosek o wpis w księdze wieczystej związany jest

stanem rzeczy istniejącym w chwili złożenia wniosku i kolejnością jego wpływu.

Z uzasadnienia tej uchwały wynika, że art. 626 8 k.p.c. wskazuje na rolę sądu

wieczystoksięgowego całkowicie odmienną niż rola sądu orzekającego w procesie.

Przepis

ten

zawiera

pełną

regulację

przebiegu

postępowania

wieczystoksięgowego; nie tylko postępowania dowodowego, ale i podstaw

orzekania, które w procesie zostały uregulowane w art. 316 § 1 k.p.c.

Uwzględniając te zasady sąd wieczystoksięgowy, jak również sąd drugiej instancji

rozpoznający apelację od wpisu, w zakresie postępowania dowodowego powinny

ograniczyć się wyłącznie do analizy treści dokumentów załączonych do wniosku

oraz treści księgi wieczystej i na tej podstawie, uwzględniając treść norm prawa

materialnego, ocenić czy załączone do wniosku dokumenty stanowią dostateczną

podstawę dokonania wnioskowanego wpisu w księdze wieczystej.

Według art. 31 ust. 2 u.k.w.h. wpis potrzebny do usunięcia niezgodności

między treścią księgi wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym może nastąpić,

gdy niezgodność będzie wykazana orzeczeniem sądu lub innymi odpowiednimi

dokumentami, w tym również odpowiednią decyzją administracyjną. Zdaniem

wnioskodawcy zachodziła podstawa do wykreślenia w księdze wieczystej KW /.../,

prowadzonej przez Sąd Rejonowy, wpisu prawa własności Skarbu Państwa w

stosunku do nieruchomości, na podstawie decyzji Ministra Infrastruktury z dnia 14

listopada 2008 r. BO2e-784-R-473/08 oraz trzech decyzji administracyjnych

Wojewody W.; z dnia 13 czerwca 2006 r., 29 sierpnia 2006 r. i 12 lutego 2007 r. o

tych samych sygnaturach – RR. IX-1.7718-75/2002.

Powołana wyżej decyzja Ministra Infrastruktury stwierdzała nieważność

decyzji Wojewody W. z dnia 29 listopada 1991 r. GG IX-7243/369/91 o nabyciu z

dniem 5 grudnia 1990 r. przez „T.” S.A. prawa użytkowania wieczystego gruntu

Skarbu Państwa położonego w W. przy ul. D. 2/3, objętego księgą wieczystą KW

nr /.../ w zakresie wymienionych w tej decyzji działek, w tym działki nr 949/5, o

łącznej powierzchni 13,0672 ha. Treść decyzji dotyczy więc tylko prawa

użytkowania wieczystego „T.” S.A., a nie prawa własności Skarbu Państwa

nabytego na podstawie przepisów dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy

rolnej. W osnowie tej decyzji stwierdzono nieważność decyzji Wojewody W. „w

zakresie działek nie stanowiących własności Skarbu Państwa”. Powyższe

sformułowanie oznacza, że przesłanką uznania za nieważną decyzji Wojewody W.

było przyjęcie przez organ administracji (Ministra Infrastruktury), że oddane „T.”

S.A. w użytkowanie wieczyste działki, nie stanowiły własności Skarbu Państwa.

Takim ustaleniem organu administracji, stanowiącym jedynie przesłankę wydanej

decyzji administracyjnej, nie jest związany sąd powszechny. Rozstrzyganie sporów

co do prawa własności, w tym z udziałem Skarbu Państwa, nie należy do

kompetencji organów administracyjnych, lecz do drogi sądowej jako sporów

dotyczących stosunków cywilnych (art. 2 § 1 k.p.c.). Za nieuzasadniony przy tym

należy uznać zarzut naruszenia art. 60 w zw. z art. 65 § 1 k.c. na skutek

nieuwzględnienia – jak podniesiono w skardze kasacyjnej – że decyzja Ministra

Infrastruktury stanowi włacze oświadczenie naczelnego organu administracyjnego

przyznające, że Skarb Państwa nigdy nie nabył własności gruntów stanowiących

przedmiot wpisu. Przede wszystkim tego rodzaju oświadczenie mogłoby zostać

potraktowane jedynie jako oświadczenie wiedzy organu administracyjnego co do

istniejącego obecnie i w przeszłości stanu prawnego nieruchomości. Nie byłoby to

oświadczenie woli w rozumieniu art. 60 k.c., gdyż nie zmierzało ono do zmiany,

ustania lub ukształtowania stosunku prawnego, w tym przypadku stosunków

własnościowych nieruchomości. Co jednak istotniejsze, wbrew stanowisku

zawartemu w skardze kasacyjnej, takie oświadczenie nie zostało złożone w decyzji

Ministra Infrastruktury. Rozstrzygnięcie zawarte w decyzji Ministra Infrastruktury

wyraźnie bowiem nawiązuje do trzech decyzji Wojewody W. z dnia: 13 czerwca

2006 r., 29 sierpnia 2006 r. i 12 lutego 2007 r. o sygnaturach – RR. IX-1.771875/2002, stwierdzających, że wymienione w nich działki gruntu nie podpadały pod

działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej. Nie wyklucza to możliwości

nabycia nieruchomości przez Skarb Państwa na innych podstawach prawnych –

art. 2 ust. 1 li. b-d dekretu, które wymieniano w dokumencie, który stanowił

podstawę wpisu Skarbu Państwa jako właściciela nieruchomości w księdze

wieczystej prowadzonej dla nieruchomości objętej wnioskiem.

Nie jest także zasadny podniesiony w związku z oceną przez Sąd Okręgowy

decyzji Ministra Infrastruktury zarzut naruszenia art. 6268 § 2 k.p.c. w zw. z art. 229

k.p.c. i art. 232 k.p.c. oraz art. 13 § 2 k.p.c., a także art. 6 k.c. na skutek pominięcia

przez Sąd, że naczelny organ administracji przyznał w osnowie decyzji, że będące

przedmiotem wpisu grunty nie stanowią i nie stanowiły własności Skarbu Państwa.

O przyznaniu w znaczeniu art. 229 k.p.c. można mówić tylko wówczas, gdy

określone oświadczenie co do faktu istotnego dla rozstrzygnięcia sprawy jest

składane przez stronę w postępowaniu sądowym. Nie dotyczy to sytuacji, gdy

w postępowaniu administracyjnym organ administracyjny wydaje w sposób władzy

decyzję

administracyjną.

Niezależnie

od

powyższego

w

postępowaniu

wieczystoksięgowym okoliczności uzasadniające dokonanie wpisu, zgodnie z art.

31 ust. 2 u.k.w.h., muszą wynikać z orzeczenia sądu lub innego odpowiedniego

dokumentu. Przepisy prawa materialnego określają rodzaj dokumentu, który jest

właściwy do żądania wpisu w celu usunięcia niezgodności między treścią księgi

wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym. Nie jest takim dokumentem,

mogącym stanowić podstawę wykreślenia wpisu prawa własności nieruchomości

na rzecz Skarbu Państwa, oświadczenie organu administracyjnego, chociażby

naczelnego, zawarte w osnowie bądź uzasadnieniu decyzji administracyjnej

zawierającej stwierdzenie, że nieruchomość nie stanowi i nie stanowiła własności

Skarbu Państwa.

Zarówno w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (por. wyrok

z dnia 17 listopada 2000 r., IV SA 1189/00, LEX nr 75556 oraz uchwałę siedmiu

sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 czerwca 2006 r., I OPS

2/06, ONSA/WSA 2006, nr 5, poz. 123), jak również Sądu Najwyższego

(por. uchwałę z dnia 27 września 1991 r., III CZP 90/91, OSNC z 1992 r., nr 5,

poz. 72 oraz wyrok z dnia 14 września 2006 r., III CSK 119/06, Lex Polonica

nr 417159) przyjęto, że właściwy organ administracji może wydać na podstawie

§ 5 ust. 1 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca

1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r.

o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10, poz. 51 ze zm.) decyzję, czy dana

nieruchomość lub jej część wchodzi w skład nieruchomości ziemskiej, o której

mowa w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. W takim też wypadku, według orzecznictwa

Sądu Najwyższego, wyłączona była droga sądowa a rozstrzygnięcie, czy dana

nieruchomość nie podpada pod działanie wymienionego przepisu następuje

w drodze administracyjnej. Dokonywanie tych ustaleń zostało bowiem przekazane

do trybu postępowania administracyjnego (art. 2 § 3 k.p.c.), którego wynik miał

charakter prejudycjalny dla orzeczenia sądowego w sprawie dotyczącej własności

nieruchomości znacjonalizowanych na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu

o przeprowadzeniu reformy rolnej (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia

13 lutego 2003 r., III CKN 1492/00, Rejent 2004 r., nr 8, s. 183, z dnia 16 listopada

2004 r., III CK 322/04, niepubl., z dnia 3 grudnia 2004 r., IV CK 336/04, LEX

nr 186911, z dnia 7 czerwca 2006 r., III CSK 64/06, Lex Polonica nr 2059600

i z dnia 14 września 2006 r., III CSK 119/06, Lex Polonica nr 417159, z dnia

30 stycznia 2007 r. IV CSK 350/06, LEX nr 356044, z dnia 8 lutego 2008 r., I CSK

371/07, LEX nr 457845 oraz postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 27 kwietnia

2001 r., III CKN 354/00, OSNC z 2001 r., nr 12, poz. 183, z dnia 3 sierpnia 2004 r.,

II CK 448/03, niepubl., jak również powołaną wcześniej uchwałę Sądu

Najwyższego z dnia 27 września 1991 r., III CZP 90/91).

Sąd Okręgowy nie kwestionował wyrażonego w judykaturze stanowiska,

zakładającego drogę administracyjną do ustalenia, czy dana nieruchomość

podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej

i na tej podstawie dokonał oceny znaczenia załączonych do wniosku trzech decyzji

Wojewody Wielkopolskiego przyjmując, że w decyzjach tych rozstrzygnięto jedynie,

że wymienione w nich działki gruntu nie podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e

dekretu. Decyzje te nie rozstrzygały natomiast tego, czy nieruchomości te nie

podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. b-d dekretu, a w konsekwencji czy

nieruchomości te nie przeszły, zgodnie z art. 2 ust. 1 tego dekretu, na własność

Skarbu Państwa. Należy podkreślić, że zgodnie z § 5 ust. 1 rozporządzenia

Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania

dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r.

o przeprowadzeniu reformy rolnej do kompetencji organów administracji (dawniej

wojewódzkich urzędów ziemskich) należało orzekanie jedynie w sprawach, czy

dana nieruchomość podpada pod działanie przepisów art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.

W tym

tylko

zakresie,

według

ukształtowanego

stanowiska

judykatury,

wprowadzono administracyjny tryb rozstrzygania sporów dotyczących podpadania

określonej

nieruchomości

pod

działanie

art.

ust.

lit.

e

dekretu

o przeprowadzeniu

reformy

rolnej.

W

orzecznictwie

Sądu

Najwyższego

ugruntowane było stanowisko, że do drogi postępowania administracyjnego nie

należało orzekanie, czy dana nieruchomość podpada pod działanie art. 2 ust. 1

lit. a-d dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej (por. postanowienie Kolegium

Kompetencyjnego przy Sądzie Najwyższym z dnia 6 listopada 1997 r., III KKO

7/97, OSNAPUS z 1998 r., nr 18, poz. 554, wyrok Sądu Najwyższego z dnia

3 grudnia 2004 r., LEX nr 186911 oraz wskazane w uzasadnieniu tego wyroku

orzecznictwo). Dlatego za prawidłowe należy uznać stanowisko Sądu Okręgowego,

że na podstawie samych rozstrzygnięć zawartych w decyzjach Wojewody W. nie

można było ustalić, że nie był prawidłowy wpis prawa własności Skarbu Państwa w

miejsce H. M. w stosunku do nieruchomości stanowiących jej własność w sytuacji,

gdy podstawą tego wpisu w księdze wieczystej prowadzonej dla tej nieruchomości

był dokument wykazujący, że nieruchomość ziemska należąca do H. M. podpada

pod działanie nie tylko art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, ale także art. 2 ust. 1 lit. b-d tego

dekretu. W takim przypadku rozstrzygnięcie, że nieruchomość nie podpadała pod

jedną z wymienionych wyżej podstaw nie należało do drogi postępowania

administracyjnego, lecz do drogi sądowej. Związanie Sądu Okręgowego decyzjami

administracyjnymi Wojewody W. dotyczyło więc wyłącznie faktu, że nieruchomość

nie podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN o przeprowadzeniu

reformy rolnej nie dotyczyło natomiast przesłanki, która legła u podstaw tych

decyzji, a mianowicie, że nieruchomość nie była nieruchomością ziemską w

rozumieniu przepisów tego dekretu.

Decyzją administracyjną jest związany sąd powszechny dopóty dopóki nie

zostanie

ona

uchylona

bądź

zmieniona

we

właściwym

postępowaniu

administracyjnym (por. uchwałę wraz z uzasadnieniem siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z dnia 9 października 2007 r., III CZP 46/07, OSNC z 2008 r., nr 3,

poz. 30). Oznacza to konieczność uwzględnienia przez sądy powszechne stanu

rzeczy wynikającego z prawomocnej decyzji. Mając na uwadze to zastrzeżenie

należy w sprawie dodatkowo podnieść konsekwencje prawne wynikające ze

stanowiska zawartego w uzasadnieniu postanowienia Trybunału Konstytucyjnego

z dnia 1 marca 2010 r. P. 107/08, którym umorzono postępowanie w sprawie

stwierdzenia niezgodności z Konstytucją § 5 ust. 1 rozporządzenia Ministra

Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu

Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r.

o przeprowadzeniu reformy rolnej z uwagi na utratę mocy obowiązującej tego aktu

normatywnego. Przesłanką tego rozstrzygnięcia było przyjęcie przez Trybunał

Konstytucyjny, że kwestionowany przepis, mimo że nigdy nie został formalnie

uchylony, utracił moc obowiązującą. Obowiązywanie tego przepisu było bowiem

ściśle związane z przeprowadzeniem reformy rolnej, co ostatecznie nastąpiło

w roku 1958. Z dniem 5 kwietnia 1958 r. na podstawie art. 9 ustawy o sprzedaży

państwowych nieruchomości rolnych oraz uporządkowaniu niektórych spraw

związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa rolnego (Dz. U. Nr

17, poz. 71 ze zm.) doszło z mocy prawa do przejścia własności nieruchomości

rolnych i leśnych, objętych we władanie państwa do dnia wejścia w życie tej ustawy

niezależnie o ich obszaru. Poza hipotezą tego przepisu pozostały wadliwie przejęte

nieruchomości na podstawie przepisów dekretu o reformie rolnej nieruchomości,

nie będące nieruchomościami rolnymi. W tych przypadkach nowa ustawa nie

doprowadziła do przejęcia tych nieruchomości przez Skarb Państwa. Ustawa ta

regulowała także nowy administracyjny tryb orzekania o przejęciu nieruchomości

na własność państwa. Moc obowiązująca § 5 rozporządzenia wyczerpała się

z chwilą zakończenia prowadzonych do lat 50 XX wieku działań związanych

z przeprowadzeniem reformy rolnej. Wobec powyższego, zdaniem Trybunału, do

orzekania o prawach rzeczowych osób pozbawionych nieruchomości w ramach

reformy rolnej właściwe są sądy powszechne. W ocenie Trybunału § 5 ust. 1

rozporządzenia nie ma mocy obowiązującej i nie stanowi szczegółowej regulacji,

o jakiej mowa w art. 2 § 3 k.p.c., na podstawie której do właściwości organów

administracji należy orzekanie, czy dana nieruchomość podpada pod działanie

dekretu o reformie rolnej. Przedstawiona wyżej ocena prawna Trybunału

Konstytucyjnego podważa dotychczasowe stanowisko judykatury dotyczące

wyłączenia

z

drogi

sądowej

na

rzecz

postępowania

administracyjnego

rozstrzygania sporów dotyczących podpadania określonej nieruchomości pod

działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Wszelkie

spory, w tym dotyczące zasadności przejęcia nieruchomości na tej podstawie

prawnej, powinny być rozpoznawane przez sądy powszechne. Jest to dodatkowy

argument przemawiający przeciwko możliwości uznania jakichkolwiek ustaleń

organów administracyjnych dokonanych na potrzeby wydania określonej decyzji

administracyjnej

jako

przesłanki

wnioskowania

sądu

wieczystoksięgowego

o istnieniu określonego prawa rzeczowego ujawnionego w księdze wieczystej.

Powyższe rozważania uzasadniają wniosek, że Sąd Okręgowy nie naruszył

art. 6268 § 2 k.p.c., gdyż ocena wniosku o wpis została ograniczona przez Sąd

Okręgowy do zbadania treści i formy wniosku, treści księgi wieczystej oraz

dokumentów

załączonych

do

wniosku.

Bezzasadnie

przy

tym

zarzucił

wnioskodawca, że Sąd drugiej instancji z naruszeniem art. 626 8 § 2 k.p.c. dokonał

kontroli prawidłowości istniejące wpisu w księdze wieczystej prawa własności na

rzecz Skarbu Państwa. Sąd Okręgowy nie badał bowiem prawidłowości tego wpisu

w księdze wieczystej, której dotyczył wniosek oraz w księdze wieczystej – w której

wcześniej była zapisana ta nieruchomość jako stanowiąca własność H. M. – na

podstawie dokumentów nacjonalizujących nieruchomość w oparciu o przepisy

dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, lecz ocenił czy zachodzi podstawa do

wykreślenia ujawnionego prawa własności na rzecz Skarbu Państwa na podstawie

dokumentów załączonych przez wnioskodawcę do jego wniosku, które to

dokumenty (decyzje administracyjne) zostały sporządzone już po dokonaniu wpisu

prawa własności na rzecz Skarbu Państwa.

Powołany wyżej przepis art. 6268 § 2 k.p.c., przewidujący ograniczony

zakres kognicji sądu wieczystoksięgowego, uzasadnia odparcie podniesionego

w skardze kasacyjnej zarzutu naruszenia art. 2 ust. 1 zd. 1 dekretu PKWN z dnia

6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej na skutek zaniechania przez

Sąd Okręgowy oceny, czy nieruchomość objęta wnioskiem była nieruchomością

ziemską, a w konsekwencji czy podpadała także pod art. 2 ust. 1 lit. b-d tego

dekretu.

Okoliczności

te,

jako

wykraczające

poza

zakres

kognicji

sądu

wieczystoksięgowego, powinny być wykazywane w postępowaniu sądowym

wszczętym

na

podstawie

art.

ust.

u.k.w.h.,

gdyż

postępowanie

wieczystoksięgowe nie służy rozstrzyganiu jakichkolwiek sporów o prawo, ani

w charakterze przesłanki rozstrzygnięcia, ani samego rozstrzygnięcia. Jak wyjaśnił

to Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 28 listopada 2001 r., IV CKN 506/2000 (Lex

Polonica nr 380623) w procesie opartym na art. 10 u.k.w.h., mającym charakter

sporu o prawo własności między określonymi osobami, przedmiotem postępowania

dowodowego jest ustalenie, czy istotnie zachodzi niezgodność treści księgi

wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym, uzasadniającym jej usunięcie przez

dokonanie prawidłowych wpisów.

Bezzasadne są zarzuty naruszenia art. 31 ust. 2 u.k.w.h. oraz art. 3 ust. 1,

art. 4 i art. 31 ust. 2 u.k.w.h. w zw. z art. 234 k.p.c. i art. 13 § 2 k.p.c. oraz art. 6268

§ 2 k.p.c. w zw. z art. 244 § 1 i art. 234 oraz art. 13 § 2 k.p.c. na skutek przyjęcia

przez Sąd Okręgowy, że załączone do wniosku dokumenty w postaci ostatecznych

decyzji administracyjnych nie dają podstawy do wykreślenia prawa własności

Skarbu Państwa i wpisania prawa własności na rzecz wnioskodawcy. Skoro

bowiem dokumenty nie wykazały, że istnieją podstawy do wykreślenia wpisu prawa

własności na rzecz Skarbu Państwa, tym samym nie zostało wzruszone

domniemanie wynikające z art. 3 ust. 1 u.k.w.h. i brak było podstaw do wpisania

prawa własności na rzecz wnioskodawcy w miejsce H. M., która była właścicielem

nieruchomości przed wpisaniem prawa własności Skarbu Państwa.

W związku z taką oceną bez znaczenia dla wyniku sprawy pozostaje zarzut

skargi kasacyjnej dotyczący naruszenia przepisów postępowania – art. 6268 § 2

k.p.c. w zw. z art. 328 k.p.c. – przez niedokładne uzasadnienie przez Sąd

Okręgowy oceny, że załączone do wniosku dokumenty nie wykazują, czy

nieruchomość objęta księgą wieczystą jest tą samą nieruchomością, która była

przedmiotem postępowań administracyjnych. Przeprowadzone wyżej rozważania

prowadzą bowiem do wniosku, że nawet gdyby zachodziła tożsamość pomiędzy

nieruchomością objętą księgą wieczystą Kw /.../ , prowadzoną przez Sąd

Rejonowy, a nieruchomościami objętymi decyzjami administracyjnymi załączonymi

do wniosku, wpis w postaci wykreślenia prawa własności Skarbu Państwa i

wpisania w to miejsce wnioskodawcy jako następcy prawnego H. M. nie mógłby

nastąpić.

W uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia brak jest wyjaśnienia

podstawy prawnej zmiany rozstrzygnięcia Sądu pierwszej instancji o wykreśleniu

prawa użytkowania wieczystego wpisanego na rzecz „T.” S.A. oraz obciążeń tego

prawa zawartych w dziale III i IV księgi wieczystej. Z uzasadnienia zaskarżonego

skargą kasacyjna wynika, że przesłanką tego rozstrzygnięcia Sądu drugiej instancji

było oddalenie wniosku o wykreślenie prawa własności Skarbu Państwa oraz

wpisanie jako właściciela nieruchomości wnioskodawcy. Odnosząc się do

powyższego w związku z podniesionym w skardze kasacyjnej zarzutem naruszenia

art. 6268 § 2 k.p.c. i art. 6269 k.p.c. należy mieć na uwadze, że Sąd Rejonowy

uwzględnił wniosek dotyczący wykreślenia prawa użytkowania wieczystego i prawa

własności budynku wpisanych na rzecz „T.” S.A. oraz o wykreślenie wpisów

zawartych w dziale III I IV księgi wieczystej o obciążeniach tych praw, przyjmując,

że wnioskodawca wykazał dokumentami załączonymi do wniosku, iż stan prawny

nieruchomości – w zakresie ujawnionego prawa własności na rzecz Skarbu

Państwa – jest niezgodny z rzeczywistym stanem prawnym, gdyż prawo własności

przysługuje wnioskodawcy. Przyjęcie, że wnioskodawcy przysługuje prawo

własności nieruchomości oznaczało, że zgodnie z art. 626 2 § 5 k.p.c.,

wnioskodawca posiadał legitymację do złożenia wniosku o wpisy w księdze

wieczystej

polegające

na

wykreśleniu

ujawnionego

prawa

użytkowania

wieczystego i prawa własności budynku oraz obciążeń tych praw ujawnionych w

dziale III i IV księgi wieczystej. Tym samym Sąd Rejonowy był władny dokonać

merytorycznej oceny wniosku o wykreślenie tych praw na podstawie ostatecznej

decyzji Ministra Infrastruktury z dnia 14 listopada 2008 r. sygn. BO2e-784-R-473/08

- o stwierdzeniu nieważności decyzji Wojewody W. z dnia 29 listopada 1991 r.

sygn. GG.IX-7243/369/91 dotyczącej „uwłaszczenia” „T.” S.A. Zgodnie bowiem z

art. 6262 § 5 k.p.c. wniosek o dokonanie wpisu może złożyć właściciel

nieruchomości, użytkownik wieczysty, osoby, na rzecz której wpis ma nastąpić,

albo wierzyciel, jeżeli przysługuje mu prawo, które może być wpisane w księdze

wieczystej. Przepis ten zawiera wyczerpujący katalog osób legitymowanych do

złożenia wniosku o wpis w księdze wieczystej. Złożenie wniosku o wpis przez

osobę nielegitymowaną uzasadnia oddalenie wniosku o wpis (por. postanowienie

wraz z uzasadnieniem Sądu Najwyższego z dnia 30 czerwca 2006 r., V CSK

133/06, Legalis). Brak legitymacji procesowej jest bowiem przesłanką materialną

skutkującą oddaleniem wniosku złożonego w postępowaniu nieprocesowym (por.

art. 514 § 2 k.p.c.). Brak przesłanki materialnej do złożenia wniosku w

postępowaniu nieprocesowym, w tym do złożenia wniosku o wpis w postępowaniu

wieczystoksięgowym, sąd bierze pod uwagę z urzędu w każdym stadium sprawy,

także

w postępowaniu

apelacyjnym.

Uznanie

przez Sąd

Okręgowy,

że

wnioskodawca załączonymi do wniosku dokumentami, nie wykazał, że jest

właścicielem nieruchomości, której dotyczył wniosek oznaczało, że nie był on

również legitymowany do wystąpienia z wnioskiem o dokonanie innych wpisów

w tej księdze wieczystej, tj. o wykreślenie ujawnionego w niej prawa użytkowania

wieczystego i prawa własności budynku oraz obciążeń tych praw w dziale III i IV

księgi wieczystej, co uzasadniało oddalenie wniosku w całości bez potrzeby

badania materialnych skutków prawnych wynikających z decyzji Ministra

Infrastruktury z dnia 14 listopada 2008 r. Tym samym za nieuzasadniony należało

uznać także zarzut naruszenia przez Sąd Okręgowy art. 378 § 1 k.p.c. w zw. z art.

361 k.p.c.

Uwzględniając powyższe skarga kasacyjna jako nie oparta na uzasadnionej

podstawie podlegała oddaleniu na podstawie art. 398 14 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2

k.p.c. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 520 § 2

k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c., art. 39821 k.p.c. i art. 13 § 2 k.p.c.

md