II CSK 154/08 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 154/08

POSTANOWIENIE

Dnia 30 września 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Helena Ciepła (przewodniczący)

SSN Marian Kocon (sprawozdawca)

SSN Henryk Pietrzkowski

w sprawie z wniosku M. B. i G. B.

przy uczestnictwie

Operatora Systemu Dystrybucyjnego Spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością w P., Oddział - Zakład Gazowniczy

o wpis w dziale III księgi wieczystej K.(...),

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 30 września 2008 r.,

skargi kasacyjnej uczestnika postępowania od postanowienia Sądu Okręgowego w K. z

dnia 29 listopada 2007 r., sygn. akt II Ca (…),

uchyla zaskarżone postanowienie i sprawę przekazuje Sądowi Okręgowemu w K.

do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 29 listopada 2007 r. Sąd Okręgowy w K. oddalił apelację

uczestnika postępowania Operatora Systemu Dystrybucyjnego Sp. z o.o. od

postanowienia Sądu Rejonowego w O., którym ten Sąd oddalił wniosek o wpis w

księdze wieczystej służebności gruntowej.

Sąd Okręgowy stwierdził, że dopuszczalne jest ustanowienie służebności

gruntowej na rzecz nieruchomości przedsiębiorstwa przesyłowego o ile spełnione jest

kryterium użyteczności z art. 285 k.c. oraz o ile istniejące potrzeby gospodarcze nie

mogą być zaspokojone w inny sposób niż przez ustanowienie służebności. Wychodząc

z tego założenia jednak uznał, że w sprawie potrzeby gospodarcze przedsiębiorstwa

przesyłowego mogą być zaspokojone poprzez wpisanie w dziale III księgi wieczystej

osobistego prawa przedsiębiorstwa do korzystania z nieruchomości wnioskodawcy, a co

za tym idzie, nie ma podstaw aby ustanowić służebność gruntową na nieruchomości

wnioskodawcy.

Skarga kasacyjna uczestnika postępowania – oparta na obu podstawach z art.

3983 k.p.c. - zawiera zarzut naruszenia art. 285 § 2 k.c. oraz art. 626 8 § 2 k.p.c., i

zmierza do uchylenia zaskarżonego postanowienia Sądu Okręgowego oraz przekazania

sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W postępowaniu o wpis w księdze wieczystej zakres kognicji sądu jest

ograniczony. Stosownie do art. 6268 § 2 k.p.c., rozpoznając wniosek o wpis w księdze

wieczystej sąd bada jedynie treść i formę wniosku, dołączonych do wniosku

dokumentów oraz treść księgi wieczystej. Przepis ten wyznacza zakres kognicji sądów

merytorycznych obu instancji - zarówno sądu rozpoznającego wniosek o wpis (sądu

pierwszej instancji) jak i sądu drugiej instancji, rozpoznającego apelację od wpisu.

Zarówno w doktrynie, jak i w orzecznictwie podkreśla się, że wpis może być

dokonany na podstawie takiego dokumentu, który świadczy o istnieniu pewnego stanu

prawnego nieruchomości czy też dokumentuje czynność materialnoprawną powodującą

powstanie, zmianę lub ustanie prawa podlegającego wpisowi do księgi wieczystej.

Takim dokumentem jest niewątpliwie akt notarialny, w którym wnioskodawcy

ustanowili na przysługującym im prawie własności nieruchomości bliżej opisaną

służebność gruntową („przesyłu”). Wbrew zaś sugestii Sądów niższej instancji,

niepodobna uznać, że ustanowienie tej służebności nastąpiło w wyniku czynności

prawnej zmierzającej do obejścia przepisów o ograniczonych prawach rzeczowych, a co

za tym idzie, czynności z mocy prawa nieważnej.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego ukształtowała się linia orzecznictwa

dopuszczająca możliwość analogicznego stosowania art. 145 k.c. (a poprzednio art. 33

pr. rzecz.) do ustanowienia służebności gruntowej polegającej w ostatecznym kształcie

na

prawie

korzystania

przez

przedsiębiorcę

będącego

właścicielem

instalacji

przesyłowych, w oznaczonym zakresie, z nieruchomości obciążonej, zgodnie z

przeznaczeniem tych urządzeń (por. postanowienia SN: z dnia 31 grudnia 1962 r., II CR

1006/62, OSPiKA 1964, nr 5, poz. 91, z dnia 8 września 2006 r., II CSK 112/06, nie

publ., 31 maja 2006 r., IV CSK 149/05 nie publ.; uchwały SN z dnia: 30 sierpnia 1991 r.,

III CZP 73/91, OSNCP 1992, nr 4, poz. 53, 3 maja 1965 r., III CO 34/65, OSNCP 1966,

nr 7-8, poz. 109, 17 stycznia 2003 r., III CZP 79/02, OSNC 2003, nr 11, poz. 142; wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 10 stycznia 2002 r., II CKN 639/99 (nie publ.). Przyjęta w tych

orzeczeniach elastyczna wykładnia art. 145 k.c. zmierzała do wykorzystania służebności

w celu

zaspokojenia

istniejących

bądź narastających

potrzeb

gospodarczych,

nieprzewidywanych przez ustawodawcę przy konstruowaniu przepisów. Zakładała, że

okoliczność,

iż

nieruchomość

władnąca

wchodzi

w

skład

przedsiębiorstwa

energetycznego sama przez się nie wyklucza możliwości zrealizowania przez strony

umowy o ustanowienie służebności gruntowej w celu określonym w art. 285 § 2 k.c.

Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały z dnia 17 stycznia 2003 r., III CZP 79/02

podkreślił, że służebności gruntowe spełniają wydatną funkcję gospodarczą, a zatem

wymagana przez ustawę użyteczność także powinna mieć charakter gospodarczy w

sferze, jaka wiąże się zwykle z korzystaniem z nieruchomości władnącej. Rozwój

cywilizacyjny i postęp techniczny spowodowały powstanie konieczności dynamicznej

wykładni niezmienionych przepisów regulujących służebności gruntowe.

Stanowisko to skład orzekający w niniejszej sprawie podziela. Skoro Sąd

Okręgowy wyszedł z innych założeń zaskarżone postanowienie nie mogło się ostać.

Na koniec należy zauważyć, że z dniem 3 sierpnia 2008 r. wprowadzono do

kodeksu cywilnego ustawą z dnia 30 maja 2008 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny

oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 116, poz. 731) legalną definicję instytucji,

służebności przesyłu, która dotychczas nosiła nazwę służebności polegającej na prawie

posadowienia linii przesyłowej. Konstrukcja prawna tej służebności oparta jest na

przytoczonych wyżej założeniach, które w istocie wypracował Sąd Najwyższy w swym

orzecznictwie.

Z tych przyczyn orzeczono, jak w postanowieniu.