Supreme Court quashes lower court ruling on marital property division due to unclear reasoning regarding evidence.

Sygn. akt II CSK 139/11

POSTANOWIENIE

Dnia 18 stycznia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Antoni Górski (przewodniczący)

SSN Irena Gromska-Szuster

SSN Katarzyna Tyczka-Rote (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku J. C.

przy uczestnictwie I. C.

o podział majątku wspólnego i zniesienie współwłasności,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 18 stycznia 2012 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 7 września 2010 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania pozostawiając temu

Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 12 lutego 2010 r. Sąd Rejonowy dokonał podziału

majątku wspólnego byłych małżonków – wnioskodawcy J. C. i uczestniczki I. C. Do

majątku podlegającego podziałowi zaliczył własność nieruchomości położonej w Z.

przy ul. L. [...] o wartości 478 000 zł oraz własność ruchomości o wartości 23 606 zł,

w większości stanowiących wyposażenie budynku znajdującego się na wspólnej

nieruchomości. Podział przeprowadzony został w ten sposób, że wnioskodawca na

wyłączną własność otrzymał nieruchomość i część ruchomości o wartości 17 390

zł, natomiast uczestniczka pozostałe ruchomości o wartości 6 216 zł. Sąd dokonał

jednocześnie wzajemnych rozliczeń między stronami, zasądzając ostatecznie od

wnioskodawcy na rzecz uczestniczki 215 587 zł. Ustalił, że strony były

małżeństwem od 1966 do 1987 r. W 1970 r. małżonkowie zakupili nieruchomość

i rozpoczęli budowę domu. W tym samym roku rodzice uczestniczki darowali

na budowę domu 60 000 zł, a jej siostra dokonała na jej rzecz spłaty z rodzinnego

gospodarstwa w kwocie 20 000 zł. Budowa domu mieszkalnego przebiegała

w dwóch etapach i zakończyła się w 1975 r. Wówczas też wzniesiono budynek

gospodarczy. Następny budynek gospodarczy wybudował wnioskodawca w 1986 r.

i wynajmuje go stolarzowi za 100 zł miesięcznie. Po rozwodzie wnioskodawca

nakłonił uczestniczkę do podpisania oświadczenia, w którym zobowiązał się spłacić

na jej rzecz w ramach rozliczeń z majątku wspólnego 4 000 000 zł. Uczestniczka

nie dostała jednak żadnych pieniędzy. Dokument ten nie został przedstawiony

w postępowaniu pierwszoinstancyjnym. Po ustaniu wspólności wnioskodawca

wybudował kolejny budynek gospodarczy i wynajmował go od 1994 r., ponadto

wykonał

szereg

prac

remontowych

i

ulepszających

budynek

mieszkalny.

Jego nakłady wyniosły 64 000 zł. Ugodą sądową z 2004 r. strony rozliczyły się

z pożytków z nieruchomości – czynszów najmu za okres 3 lat (wnioskodawca

zobowiązał się przekazać uczestniczce 6 500 zł). Wnioskodawczyni domagała się

także rozliczenia pożytków za okres późniejszy. W 1994 r. uczestniczka darowała

swój udział w nieruchomości synowi, który sprzedał go osobie trzeciej, od której

uczestniczka odkupiła go w 1999 r. Sąd ustalił, że fizyczny podział budynku nie

jest możliwy.

Postanowienie zaskarżył wnioskodawca w części dotyczącej zasądzenia

dopłaty na rzecz uczestniczki. Skarżący argumentował, że nie jest w stanie uiścić

zasądzonej sumy. Zarzucił naruszenie art. 45 k.r.o. przez jego niezastosowanie

i nierozliczenie nakładów z majątku odrębnego wnioskodawcy na majątek wspólny

oraz

wadliwą

ocenę

materiału

dowodowego

powodującą

ustalenie,

że wnioskodawca nie przekazał uczestniczce postępowania 4 000 000 zł jako

spłaty w 1987 r. W toku postępowania apelacyjnego wnioskodawca przedstawił

nowy dowód - odpis umowy zawartej 15 listopada 1987 r. z uczestniczką,

potwierdzony za zgodność przez adwokata, a następnie dostarczył kserokopię tej

umowy potwierdzoną za zgodność z oryginałem przez notariusza. Wyjaśnił,

że oryginał zaginął u notariusza. Zarzucił naruszenie art. 88 § 1 k.c. i art. 88 § 2 k.c.

przez ich niezastosowanie. W toku postępowania wniósł o dokonanie fizycznego

podziału nieruchomości.

Sąd

Okręgowy

poczynione

przez

oddalił

Sąd

apelację

Rejonowy

wnioskodawcy.

w

zakresie

Uzupełnił

faktów

ustalenia

wynikających

z przedstawionego przez wnioskodawcę odpisu dokumentu. Przyjął, że strony

zawarły

listopada

1987

r.

pisemną

umowę,

w

której

stwierdzono,

że wnioskodawca za połowę nieruchomości daje uczestniczce 4 000 000 zł.

Uczestniczka

pokwitowała

w

tym

dokumencie

odbiór

wskazanej

kwoty.

Ustalił także, że w treści dokumentu zawarte zostało oświadczenie uczestniczki,

iż pieniądze na zakup nieruchomości niezabudowanej i wzniesienie domu

wnioskodawca posiadał przed zawarciem związku małżeńskiego.

Sąd Okręgowy uznał, że z uwagi na zaskarżenie przez uczestnika

postanowienia tylko w zakresie rozstrzygnięcia o wysokości dopłaty bezzasadne

były wnioski dotyczące sposobu podziału majątku wspólnego, ponieważ wykraczały

poza granice zaskarżenia.

Nie stwierdził naruszenia art. 45 § 1 k.r.o. w zarzucanym zakresie, z uwagi

na nieudowodnienie przez wnioskodawcę, że dysponował majątkiem odrębnym

obejmującym kwotę 100 000 zł, którą przeznaczył na zakup i zabudowę

nieruchomości wspólnej. Nie podzielił także zarzutu naruszenia art. 88 § 1 i 2 k.c.

Stwierdził, że Sąd pierwszej instancji prawidłowo ustalił, że wnioskodawca nie

wręczył uczestniczce kwoty 4 000 000 zł, a gdyby nawet taką kwotę jej dał,

to wręczone

pieniądze

były

wspólne,

jako

że

pochodziły

z

pożyczki

zaciągniętej przez

wnioskodawcę

przed

ustaniem

wspólności

majątkowej.

O rozliczenie spłaty pożyczki w ramach nakładów wnioskodawca natomiast nie

wystąpił. Zawarte w umowie z 15 listopada 1987 r. oświadczenia uczestniczki Sąd

uznał za oświadczenia wiedzy, które nie podlegają przepisom art. 88 § 1 i 2 k.c.

Wnioskodawca

złożył

skargę

kasacyjną

od

postanowienia

Sądu

Okręgowego. Oparł ją na obydwu podstawach z art. 3983 § 1 k.p.c. W ramach

pierwszej podstawy zarzucił niezastosowanie art. 46 k.r.o. w zw. z art. 1038 § 1

k.c., wadliwe zastosowanie art. 31 k.r.o. w zw. z art. 45 § 2 k.r.o., niezastosowanie

art. 65 k.c. do oceny umowy z 15 listopada 1987 r. oraz niezastosowanie art. 88

k.c. Uchybienie przepisom postępowania ujął w zarzutach naruszenia art. 382

k.p.c., art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. i art. 233 § 1 k.p.c., art. 316

k.p.c., art. 684 k.p.c. w zw. z art. 567 § 3 k.p.c., art. 245 k.p.c. oraz art. 567 § 3

w zw. z art. 684 k.p.c.

We wnioskach domagał się uchylenia zaskarżonego postanowienia oraz

postanowienia Sądu Rejonowego z dnia 12 lutego 2010 r. w całości i przekazania

sprawy sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarżący ma rację, że Sąd Okręgowy naruszył zarówno art. 382 k.p.c.

jak i art. 328 § 2 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. W postępowaniu apelacyjnym

przeprowadził dowód z dokumentu obejmującego umowę stron z 15 listopada

1997 r., jednak zawarte w uzasadnieniu informacje nie pozwalają na stwierdzenie,

jakie właściwie ustalenia poczynione zostały na podstawie tego dowodu.

Sąd Okręgowy najpierw wskazał, iż ustalił, „że uczestnicy w formie pisemnej

zawarli umowę, w której stwierdzono, iż wnioskodawca za połowę przedmiotowej

nieruchomości „daje” uczestniczce kwotę 4.000.000 PLZ, zaś uczestniczka

pokwitowała odbiór takiej kwoty i oświadczyła dodatkowo, że pieniądze na zakup

nieruchomości niezabudowanej oraz wzniesienie domu wnioskodawca posiadał

przed zawarciem związku małżeńskiego.”, by następnie ocenić, że wnioskodawca

nie udowodnił, aby nabywając i zabudowując nieruchomość dysponował kwotą

100 000 zł z majątku odrębnego i przeznaczył ja na zakup i budowę, co prawidłowo

ocenił Sąd I instancji oraz że Sąd ten również prawidłowo ustalił, że uczestniczka

nie otrzymała kwoty 4 000 000 zł. Zważywszy jednak, że Sąd Rejonowy nie

dysponował dokumentem, którego odpis przedstawiony i objęty postępowaniem

dowodowym został dopiero w postępowaniu apelacyjnym – w świetle art. 328 § 2

k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. oraz art. 382 k.p.c. obowiązkiem Sądu

Okręgowego było przeprowadzenie ponownej oceny materiału dowodowego

z uwzględnieniem tego dowodu i ustalenie czy i w jaki sposób wpływa on na

ostateczny kształt stanu faktycznego stanowiącego podstawę orzekania. Było to

szczególnie istotne z uwagi na to, że dokument zawierał oświadczenia stron

o spornych między nimi kwestiach mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia

sprawy, do jakich należało poczynienie przez wnioskodawcę z jego majątku

odrębnego nakładów na zakup nieruchomości oraz budowę domu oraz przekazanie

uczestniczce 4 mln zł w ramach rozliczeń majątkowych. Treść uzasadnienia zdaje

się sugerować, że Sąd Okręgowy odmówił wiary temu dowodowi, skoro jego treść

uwzględnia

w uzasadnieniu

jedynie

warunkowo,

poprzedzając

rozważania

zastrzeżeniem „gdyby jednak (…) przyjąć, że było inaczej”. Motywy odmowy

wiarygodności

przedstawionego

dokumentu

nie

zostały

jednak

podane.

W rezultacie skuteczne okazały się zarzuty procesowe dotyczące naruszenia art.

382 k.p.c. i art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. oraz art. 245 k.p.c.

Wobec niejednoznaczności uzasadnienia trudno ustalić, czy Sąd Okręgowy

naruszył art. 316 § 1 i art. 384 k.p.c w zw. z art. 567 § 3 k.p.c. przez pominięcie

przy ustalaniu składników majątku wspólnego kwoty 4 000 000 zł, gdyż nie

wiadomo czy przyjął, że kwota taka pozostawała w rękach wnioskodawcy w dniu

15 listopada 1987 r. czy też nie i czy przeszła w posiadanie uczestniczki. Dopiero

ostateczne sprecyzowanie faktów, które zostały ustalone pozwoli na rozważenie ich

konsekwencji prawnych. Zawarcie przez strony umowy dotyczącej podziału majątku

wspólnego w czasie, kiedy obowiązywała jeszcze między nimi wspólność

majątkowa nie mogło wywołać skutków prawnych z uwagi na przewidziany w art.

35 k.r.o. zakaz podziału majątku wspólnego w czasie trwania wspólności.

Nie oznacza to jednak, że przeniesienie w oparciu o taką umowę określonych

składników majątku do rąk jednego z małżonków pozostaje bez znaczenia, skoro

wskazywałoby po pierwsze, że taki składnik należał do majątku wspólnego, a po

drugie - który z małżonków miał go w swoim posiadaniu. Z tych samych przyczyn

przedwczesne

jest

rozstrzyganie

zarzutu

naruszenia

wskazanych

przez

wnioskodawcę przepisów materialnoprawnych, które muszą być odniesione do

stanowczo skonkretyzowanej podstawy faktycznej. Jedynie co do zarzutu

naruszenia art. 31 k.r.o. w zw. z art. 45 § 2 k.p.o. należy stwierdzić, że zarzut ten

opiera

się

na

wadliwej

interpretacji

stanowiska

Sądu

Okręgowego,

przedstawionego w ramach warunkowo prowadzonych rozważań prawnych. Sąd

ten nie przyjął bynajmniej, że przekazanie drugiemu małżonkowi środków z majątku

wspólnego stanowi nakład z majątku odrębnego małżonka przekazującego.

Wskazał jedynie, że takim nakładem byłoby spłacenie z majątku odrębnego długu

z którego pochodziły przekazane środki. W świetle stanowiska wnioskodawcy nie

budzi wątpliwości, że domagał się on uwzględnienie w rozliczeniach pomiędzy

stronami kwoty, którą - jak twierdził - przekazał uczestniczce. Dopiero jednak

ustalenie, czy kwota ta istniała jako składnik majątku wspólnego, jakie było jej

pochodzenie i czy wiązały się z jej uzyskaniem zobowiązania zaspokojone

z majątku odrębnego (twierdzenia wnioskodawcy dotyczące źródeł posiadania

przez niego tej kwoty Sąd Rejonowy uznał za nieudowodnione) zaktualizuje

potrzebę oceny, jak należy zakwalifikować stanowisko wnioskodawcy, że kwota ta

powinna być przedmiotem rozliczeń pomiędzy stronami.

Z przytoczonych względów zaskarżone postanowienie należało uchylić

i przekazać sprawę Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania na

podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.

Orzeczenie o kosztach postępowania kasacyjnego wynika z treści art. 108

§ 2 k.p.c. w zw. z art. 39821 w zw. z art. 391 § 1 oraz art. 13 § 2 k.p.c.