II CSK 137/09 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 137/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 20 sierpnia 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Marian Kocon (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Wojciech Jan Katner

SSN Hubert Wrzeszcz

w sprawie z powództwa Skarbu Państwa - Nadleśniczego

Nadleśnictwa M.

przeciwko E. Spółce Akcyjnej w P.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 20 sierpnia 2009 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 17 września 2008 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 17 września 2008 r. oddalił apelację

powoda - Skarbu Państwa reprezentowanego przez Nadleśniczego Nadleśnictwa

M. od wyroku Sądu Okręgowego oddalającego żądanie powoda zasądzenia na

jego rzecz od pozwanego E. S.A. w P. kwoty złotych 458.000 zł, z tytułu

wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z jego nieruchomości

w bliżej

określonym okresie.

Ustalono, że na gruntach będących własnością powoda posadowione są od

lat sześćdziesiątych, siedemdziesiątych ubiegłego stulecia, a na pewno istniejące

już

w 1991 r.,

wchodzące

w skład

przedsiębiorstwa

pozwanego,

słupy

energetyczne z rozpiętymi na nich liniami wysokiego napięcia. Inwentaryzacja

dokonana przez strony w 2006 r. wykazała wielkość obszaru leśnego zajętego

przez pozwanego, który to teren jest utrzymywany bez roślinności i bez możliwości

prowadzenia

pod

liniami

energetycznymi

jakiejkolwiek

gospodarki

leśnej.

Powierzchnia zajęta przez pozwanego wynosi 556.840m . Strona powodowa jako

użytkownik tych gruntów wyrażała zgodę na wstęp poprzednika prawnego

pozwanego na grunt i budowę sieci energetycznych, a Minister Leśnictwa

i Przemysłu Drzewnego podejmował decyzje o zezwoleniu na zmianę uprawy

leśnej na inny rodzaj użytkowania gruntu.

Pozwany

Przedsiębiorstwa

jest

następcą

Państwowego

w

prawnym

Zakładu

P. ten

Zakład

Energetycznego

został

P. przekształcony

w jednoosobową spółkę akcyjną Skarbu Państwa aktem przekształcenia z dnia

12 lipca 1993 r. na podstawie ustawy z 5 lutego 1993 r. o przekształceniach

własnościowych

niektórych

przedsiębiorstw

państwowych

o

szczególnym

znaczeniu dla gospodarki państwa (Dz. U. nr 16 poz. 69). Na skutek

przekształcenia spółka wstąpiła we wszystkie prawa i obowiązki swojego

poprzednika prawnego, co wynika z brzmienia art. 5 ustawy. Także zgodnie

z ustawą z 30 sierpnia 1996 r. o komercjalizacji i prywatyzacji (tj. Dz. U. z 2002 r. nr

171 poz. 1397) spółka wstąpiła we wszystkie stosunki prawne, których podmiotem

było przedsiębiorstwo państwowe, bez względu na charakter prawny tych

stosunków.

Sąd uznał, że ograniczenia w korzystaniu z nieruchomości Skarbu Państwa,

ustanowione na rzecz przedsiębiorstwa energetycznego w okresie, gdy było ono

jednostką państwową, zachowują swoją moc również po przekształceniu tego

przedsiębiorstwa w spółkę akcyjną. Nie ma zaś jakichkolwiek podstaw do przyjęcia,

że korzystanie przez zakład energetyczny z nieruchomości państwowej miało się

odbywać odpłatnie. Przeciwnie, z obowiązujących w czasie prowadzenia inwestycji

przepisów

wynikała

zasada

nieodpłatnego

udostępniania

i

przekazywania

nieruchomości między jednostkami państwowymi (rozporządzenie RM z 2 sierpnia

1949 r. w sprawie przekazywania nieruchomości niezbędnych dla realizacji

narodowych planów gospodarczych - Dz. U. Nr 47 poz. 354; rozporządzenie RM

z 4 października 1958 r. w sprawie zasad i trybu przekazywania w ramach

administracji państwowej przedsiębiorstw, instytucji oraz zakładów, nieruchomości

i innych obiektów majątkowych - Dz. U. tj. z 1970, Nr 28 poz. 225 ze zm.).

Skarga kasacyjna powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego – oparta na obu

podstawach z art. 3983 k.p.c. – zawiera zarzut naruszenia art. 382 k.p.c. w zw.

z art. 328 § 2 k.p.c. i art. 391 § 1 k.p.c., art. 231 k.p.c. art. 7 i art. 17 ust. 1 i 2

ustawy z dnia 20 grudnia 1949 r. o państwowym gospodarstwie leśnym (Dz. U. Nr

63, poz. 494

ze zm.), art. 352 § 2 k.c. w zw. z art. 224 § 2 i 225 k.c., art. 60, 65

§ 1 i 2 k.c., art. 244 § 1 k.c. oraz art. 353 1 k.c., a także art. 140 k.c., i zmierza do

uchylenia zaskarżonego wyroku oraz przekazania sprawy do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Nie wnikając już w ocenę stanowiska Sądu Apelacyjnego co do ustalenia,

że do posadowienia słupów energetycznych i rozpięcia na nich linii wysokiego

napięcia doszło w wyniku realizacji stosownych decyzji odpowiednich organów

wydanych na podstawie ówcześnie obowiązujących przepisów, to niepodobna, jak

uczynił tenże Sąd, z tym ustaleniem wiązać poglądu, że pozwanemu przysługuje

prawo do bezterminowego nieodpłatnego korzystania z gruntów w zakresie

odpowiadającym treści służebności przesyłu.

Należy zauważyć, że roszczenia powoda wiążą się nie tylko z korzystaniem

z jego własności przez pozwanego, czego on nie neguje, ale z zarzucaniem jemu

złej wiary, wymaganej przez art. 225 k.c. dla dochodzenia świadczeń z tytułu

wynagrodzenia za korzystanie z rzeczy. Przede wszystkim należy stwierdzić,

że pozwany zakład energetyczny korzysta z gruntów leśnych powoda na prawnych

warunkach posiadania zależnego służebności gruntowej (art. 337 i 352 k.c.; od dnia

3 sierpnia 2008 r. jest to służebność przesyłu, art. 305 1 – 3054 k.c.); zob.

postanowienie SN z dnia 22 października 2002 r. III CZP 64/02, (Lex nr 77033);

wyrok SN z 11 maja 2005 r. III CK 556/04 (Lex nr 221731); wyrok SN z dnia 17

czerwca 2005 r. III CK 685/04, (Lex nr 277065). Do roszczeń właściciela

o wynagrodzenie za korzystanie z tak określonej służebności stosować należy

odpowiednio przepisy o tzw. roszczeniach uzupełniających właściciela wobec

posiadacza samoistnego w procesie windykacyjnym (art. 224 – 228 k.c.).

W tej kwestii skład orzekający podziela stanowisko tej części judykatury, która

rozszerza zastosowanie roszczeń uzupełniających także na inne sytuacje

korzystania z cudzej własności. Jest ono wyrażone zwłaszcza w uchwale SN z dnia

17 czerwca 2005 r. III CZP 29/05 (OSNC 2006, nr 4, poz. 64) oraz w wyroku SN

z dnia 11 lutego 1998 r. III CKN 354/97, (niepubl.); uzasadnieniu wyroku SN z dnia

28 lutego 2002 r. II CKN 182/01 (niepubl.); wyroku z dnia 30 czerwca 2004 r. IV CK

502/03, (Lex nr 183713); wyroku SN z dnia 18 marca 2005 r. II CK 556/04 (OSNC

2006, nr 2, poz. 38); wyroku SN z dnia 24 lutego 2006 r. II CSK 139/05, (niepubl.);

wyroku SN z dnia 8 grudnia 2006 r. V CSK 296/06, (niepubl.); wyroku SN z dnia

25 listopada 2008 r. II CSK 346/08, (niepubl.).

Po zmianach ustrojowych w Polsce i przywróceniu prawidłowej roli prawu

własności, o czym stanowi Konstytucja i kodeks cywilny w zmienionych przepisach

o własności, najpierw przedsiębiorstwo państwowe Zakład Energetyczny P.,

a obecnie pozwany, jako osoby prawne korzystają z własności przysługującej

Skarbowi Państwa. Skarb Państwa występuje w sprawie jako państwowa osoba

prawna, wykonująca uprawnienia właścicielskie w sferze dominium względem

gruntów leśnych Nadleśnictwa M. (art. 34 i 441 k.c.). Korzystanie z tych gruntów

przez przedsiębiorstwo energetyczne pozwanego wymaga, jak to wyjaśnił Sąd

Najwyższy w wyroku z dnia 29 kwietnia 2009 r. (sygn. akt II CSK 560/09, niepubl.),

podstawy prawnej, nie odnoszącej się do samego posadowienia słupów

i rozwieszenia sieci energetycznej, co miało miejsce przed laty i zostało już

rozpatrzone, ale do obecnego korzystania. Skoro strony przyznają, że nie ma

między nimi zawartej stosownej umowy, a w nowych warunkach prawnych

wykonywania własności przez podmioty prawa cywilnego nie występuje żadna

podstawa do korzystania z własności Skarbu Państwa ex lege i nieodpłatnie,

to mamy

do

czynienia

z bezumownym

korzystaniem

z

cudzej

własności.

Oznacza to, że nie występuje, jak to błędnie przyjął Sąd Apelacyjny, trwałe

ograniczenie uprawnień właścicielskich Skarbu Państwa do nieruchomości zajętych

przez

pozwanego

skutkujące

pozbawieniem

Skarbu

Państwa

tytułu

do

wynagrodzenia za korzystanie z tych nieruchomości. Jeśli tak, to pozwanego

obciąża obowiązek zapłacenia powodowi należnego wynagrodzenia.

Stosując do bezumownego korzystania z cudzej własności przepisy

o świadczeniach uzupełniających (art. 224 – 228 k.c.), z przytoczonym już powyżej

uzasadnieniem prawnym takiej możliwości, należy przyjąć uprawnienie powoda do

żądania wynagrodzenia za korzystanie z gruntów leśnych Skarbu Państwa przez

pozwanego od chwili dokonanego przez powoda, po myśli art. 228 k.c., wezwania

do zapłaty wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z gruntu.

Artykuł 228 k.c. nawiązuje w swej hipotezie do art. 224 § 2, art. 225 zd. 1

i art. 226 § 1 zd. 3 k.c. W swej dyspozycji dokonuje merytorycznego zrównania

sytuacji prawnej (w zakresie praw i obowiązków) samoistnego posiadacza w dobrej

wierze od chwili, „w której dowiedział się o wytoczeniu przeciwko niemu powództwa

o wydanie rzeczy" oraz posiadacza, który „został wezwany przez właściwy organ

państwowy do wydania rzeczy". Jeśli więc chodzi o roszczenia uzupełniające

i rozliczenia z tytułu nakładów z samoistnym posiadaczem rzeczy będącej

przedmiotem własności państwowej należy stosować przepisy art. 224 § 2, art. 225

zd. 1 i art. 226 § 1 zd. 3 k.c.

Uznać zatem należy, że od chwili dokonanego przez powoda wezwania

o zapłatę wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z gruntu w zakresie

odpowiadającym treści służebności należy pozwanego uważać za osobę będącą

w złej wierze (art. 224 § 2 k.c.), i dalej, że od tej chwili jest on zobowiązany do

zapłacenia wynagrodzenia. Dodać trzeba, że ze względu na sygnalizowane

wprowadzenie od dnia 3 sierpnia 2008 r. do kodeksu cywilnego przepisów

o służebności przesyłu (ustawa z dnia 30 maja 2008 r. o zmianie ustawy - Kodeks

cywilny, Dz. U. nr 116, poz. 731), roszczenia o wynagrodzenie za korzystanie

z gruntu po tej dacie należy rozpatrywać z uwzględnieniem nowych przepisów

(art. 3051 – 3054 k.c.) oraz zmienionego jednocześnie art. 49 k.c.

Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.