II CSK 128/05 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 128/05

POSTANOWIENIE

Dnia 8 lutego 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Helena Ciepła (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Antoni Górski

SSN Henryk Pietrzkowski

w sprawie z wniosku B.W.

przy uczestnictwie Skarbu Państwa - Starosty B.

o stwierdzenie nabycia spadku,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 8 lutego 2006 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni

od postanowienia Sądu Okręgowego w P.

z dnia 27 czerwca 2005 r., sygn. akt [...],

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w P. do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w P. postanowieniem z dnia 27 czerwca 2005 r. oddalił

apelację wnioskodawczyni od postanowienia Sądu Rejonowego stwierdzającego,

że spadek po H.T., zmarłej dnia 6 lutego 2003 r., nabył Skarb Państwa – Starosta

B. Aprobując ustalenia faktyczne i ocenę jurydyczną Sądu Rejonowego, Sąd

Okręgowy oparł rozstrzygnięcie na następujących ustaleniach i wnioskach:

H.T. mieszkała w J., była panną, dzieci własnych, ani przysposobionych nie

miała. Rodzice i rodzeństwo zmarli przed nią, nie pozostawiając następców.

Ponieważ była w podeszłym wieku i potrzebowała pomocy, opiekowały się nią

B.W., B.C., J.O. i pani K. B.W. była też upoważniona do pobierana renty H.T.

W dniu 16 kwietnia 2001 r. B.W. spisała dokument, podpisany przez H.T., że

ta chce jej przekazać działkę na której mieszka i, którą użytkuje.

W dniu 19 maja 2001 r. J.W., na prośbę B.W., przywiózł ją taksówką z T.P.

do J.,

w celu zawiezienia H.T. do lekarza. Zastali ją u sąsiada R.G., gdzie w

obecności ich wszystkich oświadczyła, że czuje się już lepiej, nie chce jechać do

lekarza, a jeśli by się jej coś stało, to chciałaby, aby jej majątek dostała B.W.

w zamian za opiekę nad nią. Obecni przyjęli to oświadczenie do wiadomości, nie

zastanawiając się czy jest to testament. Następnie B.W. odprowadziła H.T. do

domu. T.P. 22 września 2001 r. spisała treść oświadczenia H.T. i podpisała wraz z

J.W. i R.G.

W dniu 1 października 2001 r. H.T. została zabrana do Szpitala

Wojewódzkiego i przebywała w Zakładzie Pielęgnacyjno- Opiekuńczym

tego

Szpitala do 7 maja 2002 r. Od tego dnia do chwili śmierci (6 lutego 2003 r.)

przebywała w Domu Pomocy Społecznej. Była osobą sprawną, sama radziła sobie

z podstawowymi potrzebami, wymagała niewielkiej pomocy, kontakt z nią był

zachowany.

Na podstawie opinii biegłego psychiatry Sąd ustalił, że u H.T. w

dniu 19

maja 2001 r., z uwagi na podeszły wiek (93 lata) i zespół psychoorganiczny,

zachodziła rychła obawa śmierci.

Podzielił

też

Sąd

Okręgowy

ocenę

jurydyczną

Sądu

Rejonowego

przyjmującą, że spadkodawczyni nie sporządziła ważnego testamentu. Podpisany

przez nią dokument spisany w dniu 16 kwietnia 2001 r. przez B.W. nie spełnia co

do formy warunków określonych w art. 949 § 1 k.c.

Również w dniu 19 maja 2001 r. nie doszło do sporządzenia testamentu ustnego,

z braku woli testowania, która jest koniecznym warunkiem ważności testamentu.

Spadkodawczyni zwróciła się do pani W., że chciałaby przekazać jej swój majątek.

Powiedziała, że jeżeliby się jej coś stało, to chciałaby, aby ten majątek, który

posiada należał do Pani W., bo się nią opiekuje. Zdaniem Sądów obu instancji

spadkodawczyni oświadczając, że jeśliby się jej coś stało, to chciałaby, aby cały

majątek przejęła B.W., nie działała z zamiarem sporządzenia testamentu, nie miała

takiej woli. Wypowiedź jej należy odczytać jako wyraz wdzięczności za sprawowaną

opiekę. Również świadkowie nie odebrali tej wypowiedzi jako testamentu, w takim

charakterze nie zostali przywołani i nie mieli świadomości, że uczestniczą przy

wyrażaniu ostatniej woli.

W uzupełnieniu argumentacji,

przytoczonej przez Sąd Rejonowy, Sąd

Okręgowy podniósł, że nie została też spełniona konieczna przesłanka ważności

testamentu w postaci obiektywnej obawy rychłej śmierci. Nie zachodziły bowiem

szczególne okoliczności uniemożliwiające zachowanie zwykłej formy testamentu.

W ocenie tego Sądu opinia biegłego wskazuje jedynie na istnienie subiektywnej

obawy rychłej śmierci, a stan zdrowia spadkodawczyni w okresie od października

2001 r. do chwili śmierci był stabilny i nie było przeszkód, by zwróciła się do

personelu placówek, w których przebywała o sprowadzenie

notariusza w celu

sporządzenia testamentu.

Wnioskodawczyni w skardze kasacyjnej zarzuciła naruszenie przepisu art.

952 § 1 i 2 k.c. przez przyjęcie, że oświadczenie H.T. w dniu 19 maja 2001 r. nie

stanowiło testamentu ustnego oraz art. 64 i 948 k.c. przez ich niezastosowanie.W

konkluzji wniosła o uchylenie zaskarżonego orzeczenia i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzutowi naruszenia art.952 k.c. nie można odmówić słuszności.

Obawa rychłej śmierci spadkodawcy, podobnie jak szczególne okoliczności

uniemożliwiające lub znacznie utrudniające sporządzenie testamentu zwykłego,

stanowi

samodzielną

przesłankę

skutecznego

sporządzenia

testamentu

szczególnego. W orzecznictwie brak jednak jednolitości stanowiska, co do kryteriów

oceny stanu obawy, a więc czy wystarcza subiektywne odczucie spadkodawcy

(kryterium subiektywne), czy też

obawa ta musi wynikać z obiektywnych

okoliczności (kryterium obiektywne). Mianowicie Sąd Najwyższy w uchwale z dnia

7 stycznia 1992 r., III CZP 135/91 (OSPiKA 1993/1/4) wyraził pogląd, że obawa

rychłej śmierci jako konieczna przesłanka skuteczności testamentu ustnego

zachodzi nie tylko wtedy, gdy jego stan zdrowia w chwili sporządzania testamentu

sam przez się lub w powiązaniu z innymi okolicznościami – jak z podeszłym

wiekiem lub innymi schorzeniami – czynią tę obawę realną w świetle doświadczenia

życiowego, a zwłaszcza wiedzy lekarskiej, lecz także w sytuacji jedynie

subiektywnego przekonania spadkodawcy o jego rychłej śmierci. Natomiast

w orzeczeniu z dnia 28 marca 2000 r., II CKN 875/98 (niepubl), Sad Najwyższy

stwierdził, że przesłanka istnienia obawy rychłej śmierci jest spełniona, gdy

subiektywne przekonanie spadkodawcy, że wkrótce umrze, oparte jest na

obiektywnych okolicznościach je uzasadniających i pogląd ten Sąd w obecnym

składzie podziela.

Przekonanie spadkodawcy o rychłej śmierci może uzasadniać każda

przyczyna (zły stan zdrowia, podeszły wiek, znajdowanie się w sytuacji

zagrażającej bezpośrednio życiu), która w świetle aktualnej wiedzy i doświadczenia

życiowego,

przy

uwzględnieniu

indywidualnych

właściwości

organizmu

spadkodawcy, może być przyczyną jego bliskiej śmierci. Nie można bowiem

całkowicie pomijać „przeczucia śmierci” mimo, że nie można go w pełni racjonalnie

wyjaśnić. Obawa rychłej śmierci zachodzi także wówczas, jeżeli po sporządzeniu

testamentu okazało się, że okoliczności uzasadniające przekonanie spadkodawcy

o jego bliskiej śmierci w rzeczywistości nie zachodziły. Obawa ta

musi istnieć

w chwili sporządzania testamentu.

Przenosząc te rozważania na grunt rozpoznawanej sprawy, należy

stwierdzić, że Sąd Okręgowy przy ocenie spełnienia przesłanki obawy rychłej

śmierci spadkodawczyni, nie uwzględnił w dostatecznym stopniu nie tylko jej wieku

(93 lata) i stanu zdrowia w postaci stwierdzonego przez biegłego psychiatrę

postępującego zespołu psychoorganicznego, lecz zupełnie dowolnie

przyjął, iż

opinia ta wskazuje na istnienie subiektywnego przekonania u spadkodawczyni

o obawie rychłej śmierci. Treść opinii nie daje podstaw do takiego przyjęcia, wynika

z niej bowiem wręcz przeciwnie, że z dużym prawdopodobieństwem można

zakładać występowanie obawy rychłej śmierci w dniu 19 maja 2001 r.

Nie sposób też zgodzić się ze stanowiskiem Sądu Okręgowego, że

świadkiem testamentu może być osoba przypadkowa, jeżeli zgodzi się być

świadkiem oraz, że u spadkodawczyni w dniu 19 maja 2001 r. brak było woli

testowania, gdyż swojego oświadczenia nie kierowała do świadków, ale

bezpośrednio do wnioskodawczyni. Jak bowiem stwierdził Sąd Najwyższy

w orzeczeniu z dnia 13 czerwca 2000 r. V CKN 67/00 (niepul.) świadkiem

testamentu może być osoba, która przypadkowo przebywała w domu testatora

i była obecna przez cały czas wyrażania ostatniej woli oraz oświadczenie to

przyjęła. Natomiast stanowiska o braku woli testowania nie można wyprowadzić,

jak to uczynił Sąd Okręgowy, z przytoczonych zeznań świadków, zwłaszcza T.P.

...”spadkodawczyni powiedziała, że jeżeliby się jej coś stało, to chciałaby, aby ten

majątek, który posiada należał do pani W., bo się nią opiekuje”.

Wreszcie nie zasługuje na aprobatę pogląd Sądu Okręgowego, o utracie

mocy testamentu szczególnego na podstawie art. 955 k.c. Uszło bowiem uwagi

Sądu, że bieg terminu, o którym mowa w art. 955 k.c. ulega zawieszeniu przez czas

istnienia

nieświadomości

spadkodawcy

co

do

nieważności

testamentu

allograficznego (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 22 kwietnia 1974 r., III CZP

19/74, OSNCP 1974/12/209 i z 9 lutego 1981 r., III CZP 68/80, OSPiKA 1982/910/173). Spadkodawczyni w dniu 16 kwietnia 2001 r. podpisała bowiem dokument,

spisany przez wnioskodawczynię, że chce jej przekazać działkę, na której mieszka

i którą ta użytkuje. Nie można więc wykluczyć, iż nieświadomość spadkodawczyni

o niespełnianiu przez ten dokument wymagań testamentu własnoręcznego

spowodowała niemożność sporządzenia testamentu zwykłego. Niezależnie od

tego, Sąd Okręgowy akcentując stabilny stan zdrowia spadkodawczyni i zachowany

z nią

kontakt w czasie pobytu w hospicjum i w domu pomocy społecznej od

października 2001 r., pomija niekwestionowane ustalenie na podstawie zapisu

w dokumentacji chorobowej, że radziła ona sobie z podstawowymi potrzebami.

Fakt ten w połączeniu z opinią biegłego psychiatry i wiekiem spadkodawczyni nie

pozwala na wykluczenie pozostawania

jej w stanie wyłączającym świadome

powzięcie decyzji i wyrażenie woli w rozumieniu art. 945 § 1 k.c.

Z tych przyczyn zaskarżone postanowienie uchylono i przekazano sprawę do

ponownego rozpoznania (39815 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.).