II CSK 126/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 126/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 8 lipca 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Krzysztof Pietrzykowski (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

w sprawie z powództwa S. M.

przeciwko "P." - Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością,

Polskiej Grupie Farmaceutycznej - Spółce Akcyjnej

oraz "F - S" Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 8 lipca 2010 r.,

skargi kasacyjnej powódki

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 16 października 2009 r.,

oddala skargę kasacyjną; zasądza od powódki na rzecz

pozwanych kwotę 5400 (pięć tysięcy czterysta) zł tytułem zwrotu

kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Powódka – S. M. domagała się od trzech pozwanych

zasądzenia

in

solidum: od „Polskiej Grupy Farmaceutycznej” –spółki z o.o. (PGF) w likwidacji

(obecnie – P.” – Spółki z

o.o.) kwoty 319.306,93 zł; od Polskiej Grupy

Farmaceutycznej” S.A. (PGF S.A.) kwoty 180.585,60, od „F- S” – spółki z o.o.

kwoty 209.652,07. Kwoty te stanowiły równowartość nienależnego świadczenia

spełnionego przez powódkę na rzecz pozwanych w okresie od dnia 1 marca 2000 r.

do dnia 31 marca 2005 r.

Sąd Okręgowy zasądził od pozwanej „Polskiej Grupy Farmaceutycznej” –

spółka z o.o. (PGF spółki z o.o.) kwotę 5.426,81 zł, a w pozostałym

zakresie

oddalił powództwo w całości wobec dalszych pozwanych. Zasadnicze elementy

stanu faktycznego przedstawiają się następująco.

W dniu 27 października 2000 r powódka (jako przedsiębiorca prowadzący

dwie apteki) zawarła z „M.” – spółką z o.o. dwie umowy handlowe o zasadach

sprzedaży leków farmaceutycznych i materiałów medycznych. Kontrahent powódki

dostarczał jej towary jako hurtownia leków. W umowach tych przewidziano zapłatę

za towar z funduszy uzyskanych przez powódkę od tego kontrahenta na podstawie

pożyczek pieniężnych. Dwie umowy pożyczki zostały zawarte w październiku 2000

r. Umowy te przewidywały możliwość spłaty pożyczki także w wyniku dokonywania

przelewów

wierzytelności

powódki

wobec

Regionalnej

Kasy

Chorych

(wierzytelności refundacyjnych). W dniu 1 września 2004 r. powódka i dwie

pozwane (PGF spółka z o.o. oraz spółka „F-S”) zawarły dwa porozumienia, w

których powódka wyraziła zgodę, aby

„F-S” spłacił jej dług z tytułu umowy

pożyczek z 2000 r. Z kolei należność „F-S” wobec powódki miała być spłacona

przez powódkę środkami z dwóch nowych pożyczek. Umowy pożyczki zawarto w

dniu 1 września 2004 r. z „F-S”. Kwoty pożyczek miały być przekazane PGF-Łódź –

Spółce z o.o. Od dnia 1 września powódka nie miała żadnych pożyczek w PGF –

spółce z o.o. Jedyną wpłatą z tytułu tych umów pożyczek, dokonaną przez

powódkę w okresie pomiędzy dniem 3 grudnia 2004 r. a dniem 31 marca 2006 r.,

była zapłata kwoty 5.426,81 zł w dniu 17 grudnia 2004 r. na rzecz PGF- spółki z

o.o. Nie było natomiast

w

tym okresie wpłat na rzecz pozostałych pozwanych.

Wpłata wspomnianej kwoty nastąpiła bez tytułu prawnego. Powódka wzywała

PGF– spółkę z o.o. i PGF S.A. do zwrotu nadpłaty powstałej na przestrzeni lat

2000-2005 w wysokości 674.853,04 zł. Wezwania te nie odniosły rezultatu.

W ocenie Sądu Okręgowego, roszczenia powódki skierowane wobec

pozwanych podmiotów są roszczeniami o

zwrot nienależnie spełnionego

świadczenia (art. 410 § 1 k.c.). Pozwani zgłosili skuteczny zarzut przedawnienia

tych roszczeń, które stały się wymagalne najpóźniej w dniu 3 grudnia 2004 r., tj.

w dniu wniesienia powództwa. Nie przedawniło się jedynie roszczenie PGF– spółki

z o.o. o zwrot nadpłaconej kwoty 5.426,81 zł, spełnione przez powódkę w dniu 17

grudnia 2004 r., a więc

- wymagalne także w dniu 17 grudnia 2004 r. Inne

świadczenia spełnione przez powódkę już się przedawniły (najpóźniej do dnia 2

grudnia 2004 r., albo nie były w ogóle objęte sporem (spełnione od dnia 1 kwietnia

2005 r.).

Apelację powódki i pozwanej „P.” – spółki z o.o. (dawniej: PGF-Łódź –

spółka z o.o. w likwidacji, obecnie - „P.” - Spółka z o.o. w Łodzi) zostały oddalone.

Sąd Apelacyjny nie podzielił zarzutów, podniesionych w apelacji powódki,

dotyczących przebiegu postępowania dowodowego przed Sądem Okręgowym i

akceptował ostatecznie ustalenia faktyczne tego Sądu. Powołując się na

odpowiednie orzeczenie Sądu Najwyższego, stwierdził, że roszczenia powódki,

kierowane wobec pozwanych podmiotów, stały się wymagalne z chwilą spełnienia

świadczeń (dokonania nadpłaty) i właśnie od tej daty należy liczyć bieg terminu

przedawnienia. Uzupełniając ustalenia Sądu Okręgowego, Sąd Apelacyjny

stwierdził, że po dniu 1 września 2004 r. (zawarciu

nowych umów pożyczek)

powódka dokonała wpłat różnych kwot na rzecz PGF spółki z o.o. w następujących

terminach: 17 grudnia 2004 r., 2 listopada 2004 r. i 18 listopada 2004 r. Zapłata ta

nastąpiła w wyniku cesji wierzytelności (refundacyjnych) przysługujących powódce

wobec NFZ. Nie przedawniło się zatem jedynie roszczenie wobec PGF-spółki z

o.o., obejmujące nadpłatę w wysokości 5.426,81 zł, dokonaną w dniu 17 grudnia

2004 r. W ocenie Sądu Apelacyjnego, nie było podstaw do uwzględnienia zarzutu

powódki, że zgłoszenie przez stronę pozwaną zarzutu przedawnienia jej roszczenia

stanowiło nadużycie prawa podmiotowego (art. 5 k.c.).

W obszernej skardze kasacyjnej powódki, kwestionującej oddalenie jej

apelacji, podnoszono zarzut naruszenia przepisów postępowania i eksponowano nie przytaczając w tej mierze żadnych przepisów k.p.c. - nierozpoznania istoty

sprawy (s. 2 i 10 skargi). W ramach pierwszej podstawy kasacyjnej podnoszono

zarzut naruszenie art. 5 k.c. w zw. z art. 117 § 1 k.c. i art. 120 zd. II k.c. w zw. z art.

45 i art. 120 zd. II k.c. w zw. z art. 455 in fine k.c. Skarżąca wnosiła o uchylenie

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy sądowi pierwszej instancji do

ponownego rozpoznania, ewentualnie – o uchylenie tego wyroku i orzeczenie co do

istoty sprawy przez uwzględnienie powództwa w całości.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Zgodnie z art. 384 § 1 pkt 2 k.p.c., skarga kasacyjna powinna

zawierać m.in. przytoczenie podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienie. To formalne

wymaganie konstrukcyjne odnosi się zarówno do przepisów naruszenia prawa

materialnego, jak i procesowego (art. 3983 § 1 k.p.c.). Eksponując naruszenie

przepisów postępowania w skardze kasacyjnej powódki, nie wskazano żadnego

przepisu k.p.c. w jej części wstępnej i motywacyjnej (pkt C i s. 10-11 skargi).

Oznacza to, że nie zostało spełnione wymaganie formalne, określone w art. 398 4

§ 1 pkt 2 k.p.c.

2. Roszczenie powódki, skierowane przeciwko trzem pozwanym, zostało

zakwalifikowane jako roszczenie o zwrot nienależnego świadczenia w rozumieniu

art. 410 § 1 k.c. (condictio indebiti). W związku z podniesieniem przez pozwanych

zarzutu przedawnienia powstała kwestia określenia początku biegu terminu takiego

przedawnienia przy założeniu, że - zgodnie z art. 118 k.c – roszczenia powódki

przedawniały się po upływie trzech lat.

W

judykaturze

że zobowiązanie

o

Sądu

zwrot

Najwyższego

nienależytego

i piśmiennictwie

świadczenia

należy

przyjmuje

do

się,

kategorii

zobowiązań bezterminowych, w których dla ustalonego określenia terminu

wykonania zobowiązania (spełnienia świadczenia) niezbędne jest wezwanie

dłużnika przez wierzyciela określone w art. 455 k.c Nawiązanie do terminu

spełnienia świadczenia przy określeniu stanu wymagalności roszczenia tłumaczy

się tym, że stan taki (jurydyczna właściwość roszczenia) powinien oznaczać także

możliwość skutecznego wytoczenia powództwa o zapłatę (zwrot nienależytego

świadczenia pieniężnego), jeżeli dłużnik (bezpodstawnie wzbogacony) nie spełnił

świadczenia w terminie, a nie tylko stan, w którym rozpoczyna bieg przedawnienia

istniejącego już roszczenia, chociaż nie został jeszcze erygowany termin (moment)

spełniania świadczenia. W każdym razie w judykaturze Sądu Najwyższego ostatniej

dekady dominuje koncepcja, że roszczenie (też kondykcyjne) nie może stać się

wymagalne jeszcze przed terminem spełnienia świadczenia (z chwilą powstania

roszczenia, tj. dokonania nienależytego świadczenia), ponieważ takie założenie nie

odpowiadałoby

ogólnemu

rozumieniu

pojęcia

wymagalności

roszczenia.

Wymagalność roszczenia jest to bowiem stan, w którym wierzyciel może domagać

się spełnienia świadczenia, a dłużnik ma je obowiązek spełnić (zob. ostatnio:

uzasadnione uchwały Sądu Najwyższego z dnia 26 listopada 2009 r., III CZP

102/09, niepubl. i powołane tam orzecznictwo; uchwała Sądu Najwyższego z dnia

2 czerwca 2010 r., III CZP 37/10, niepubl.). W związku z tym należy stwierdzić,

że roszczenie wynikające z zobowiązania bezterminowego, obejmującego zwrot

nienależycie spełnionego świadczenia (art. 410 § 1 k.c.), staje się wymagalne

w dniu, w którym świadczenie powinno być spełnione, gdyby wierzyciel wezwał

dłużnika do wykonania zobowiązania w najwcześniej możliwym terminie (art. 120

§

1 zd. II k.c. w zw. z art. 455 k.c.) i to niezależnie od stanu świadomości

uprawnionego co do przysługiwania mu roszczenia kondykcyjnego Obecny skład

Sądu Najwyższego zasadniczo aprobuje taką interpretację (por. np. podobnie

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 kwietnia 2003 r., I CKN 316/01 OSNC 2004,

z. 718, poz. 117). Nietrafne byłoby zatem stwierdzenie „kreatywnej” funkcji

wezwania przewidzianego w art. 455 k.c., rozumianego jako niezbędne zdarzenie

powodujące uzyskanie przez istniejące już roszczenie cechy wymagalności (bieg

terminu przedawnienia od faktycznego wezwania dłużnika do zapłaty).

3. Z ustaleń faktycznych wynika, że po zawarciu umów pożyczek z dnia

1 września 2004 r. powódka, oprócz wpłaty na rzecz PGF spółki z o.o. wpłaty kwoty

5.426,89 zł, dokonała jeszcze wpłat w dniach 2 listopada i 18 listopada 2004 r.

(kwoty te zostały zapłacone „w drodze cesji wierzytelności przysługujących

powódce od „Narodowego Funduszu Zdrowia”, art. 453 k.c.). Skoro powództwo

zostało wniesione w dniu 3 grudnia 2007 r., a bieg terminu przedawnienia roszczeń

kondykcyjnych powódki rozpoczął się przed dniem 3 grudnia 2004 r., to nie uległo

przedawnieniu

jedynie

roszczenie

o

zapłatę

kwoty

5.426,891

zł,

natomiast pozostałe roszczenia uległy trzyletniemu przedawnieniu (art. 118 k.c).

Sąd Apelacyjny trafnie bowiem powiązał początek biegu przedawnienia z datami

spełnienia wspomnianych świadczeń, tj. z dniem 2 i 18 listopada 2004 r. oraz

z dniem 17 grudnia 2004 r.

Z przedstawionych względów nieuzasadniony okazał się zarzut naruszenia

art. 120 zd. II k.c. w zw. z art. 455 k.c.

4. Ustalony stan faktyczny nie daje wystarczających podstaw do oceny,

że w okolicznościach

danej

sprawy

zgłoszenie

przez

pozwanych

zarzut

przedawnienia stanowi istotnie nadużycie prawa podmiotowego (art. 5 k.c.).

Sąd Apelacyjny wyjaśnił, że powódka przed Sądem pierwszej instancji nie

podnosiła takiego zarzut, nie przytaczała też okoliczności dla jego uzasadnienia.

W apelacji ograniczyła się ponadto do stwierdzenia, że działała w zaufaniu do

pozwanych – kontrahentów. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej powódka powołała

się dodatkowo na skomplikowany system rozliczeń między stronami i stwierdziła,

że „w okresie biegu przedawnienia pozwani wielokrotnie, stanowczo zapewniali

powódkę, że jej zadłużenie nie zostało spłacone” (s. 8 uzasadnienia zaskarżonego

wyroku). Można jednak skonstatować,

że przyjęty

przez

strony system

wykonywania powiązanych ze sobą zobowiązań (umów handlowych i pożyczek

pieniężnych z elementami cesji wierzytelności podmiotów trzecich) tym bardziej

wymagał prowadzenia prawidłowej dokumentacji zapłat pieniężnych w stosunkach

między stronami. Wspomniane w skardze zapewnienia ze strony pozwanych nie

znalazły potwierdzonych w ustaleniach faktycznych Sądów meriti.

W tej sytuacji za nieuzasadniony należy uznać także zarzut naruszenia art. 5

k.c w zw. z art. 117 § 1 k.c. przy argumentacji przyjętej w skardze.

Skargę kasacyjną strony powodowej jako nieuzasadnioną należało oddalić

(art. 39814 k.c). O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono stosownie do art.

98 k.p.c. i art. 108 § 1 k.p.c.