II CSK 124/05 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 124/05

POSTANOWIENIE

Dnia 26 stycznia 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Józef Frąckowiak (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Antoni Górski

SSN Krzysztof Pietrzykowski

w sprawie z wniosku H. J.

przy uczestnictwie: […]

o stwierdzenie nabycia po E. L., B. L., E. J., H. L. i O. L.,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 26 stycznia 2006 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego w Ł.

z dnia 31 sierpnia 2005 r.,

oddala

skargę

kasacyjną

i

odstępuje

od

obciążenia

wnioskodawcy kosztami postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Zaskarżonym przez wnioskodawcę H. J. postanowieniem z dnia 31 sierpnia

2005 r. Sąd Okręgowy w Ł. zmienił postanowienie Sądu Rejonowego w K. z dnia 7

marca 2005 r. m. in. w ten sposób, iż stwierdził, że spadek po O. L., córce J. i E.,

obywatelce francuskiej, zmarłej w dniu 28 lipca 2003 r. we Francji, ostatnio stale

zamieszkałej w Paryżu, w zakresie nieruchomości położonych w Polsce na

podstawie ustawy nabył Skarb Państwa. W sprawie tej poczyniono następujące

ustalenia.

W postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku po […], wszczętym na

wniosek skarżącego H. J., z udziałem […], Sąd Rejonowy w K. w dniu 7 marca

2005 r. wydał postanowienie, które w punkcie 5 stwierdzało, że spadek po O. L.,

córce J. i E., obywatelce francuskiej, zmarłej dnia 10 lipca 2003 r. we Francji,

ostatnio stale zamieszkałej w Paryżu, na podstawie ustawy nabył w całości Skarb

Państwa.

Sąd Rejonowy ustalił, że O. L. zmarła jako bezdzietna panna, w chwili

śmierci nie pozostawiła rodzeństwa, rodzice jej zmarli przed nią. Spadkodawczyni

była współwłaścicielką nieruchomości pozostawionych w Polsce - w K. i w W.

Sąd I instancji uznał, że w sprawie o spadek po O. L. uzasadniona jest

jurysdykcja sądu polskiego z mocy art. 1102 § 1 k.p.c., która ma charakter

wyłączny. Swoje rozstrzygnięcie w zakresie dziedziczenia po O. L. Sąd Rejonowy

oparł na przepisie art. 34 ustawy z dnia 12 listopada 1965 r. prawo prywatne

międzynarodowe, który stanowi, że do spraw spadkowych stosuje się prawo

ojczyste spadkodawcy z chwili jego śmierci. Jednocześnie Sąd I instancji wskazał,

iż z uwagi na treść art. 3 kodeksu cywilnego francuskiego, zawierającego normę

kolizyjną prawa spadkowego, w odniesieniu do nieruchomości, które znajdują się w

posiadaniu cudzoziemców, obowiązuje prawo krajowe. Jest to zatem tzw. odesłanie

zwrotne, które oznacza, że w przypadku dziedziczenia ustawowego dla

nieruchomości wchodzących w skład spadku obowiązuje zasada prawa miejsca, w

którym położona jest nieruchomość. Wobec powyższego do nieruchomości

położonych w Polsce, a wchodzących w skład spadku po O. L. winny mieć

zastosowanie przepisy polskiego kodeksu cywilnego - art. 935 § 2 i 3 k.c..

Rozpatrujący sprawę na skutek apelacji wnioskodawcy Sąd Okręgowy

zgodził się ze stanowiskiem skarżącego, że Sąd Rejonowy błędnie przyjął, iż

spadek po O. L. w całości nabył Skarb Państwa. Prawem właściwym, które

powinno znaleźć zastosowanie w niniejszej sprawie było bowiem prawo francuskie.

Przewiduje ono natomiast w art. 6 francuskiego kodeksu cywilnego, że w prawie

spadkowym ruchomości i nieruchomości traktowane są w różny sposób,

mianowicie dla nieruchomości gruntowych obowiązuje zasada lex rei sitae - prawo

miejsca ich położenia, zaś ruchomości są dziedziczone na podstawie miejsca

ostatniego zamieszkania spadkodawcy. Zdaniem Sądu Okręgowego z powyższego

wynikał

obowiązek

zastosowania

prawa

polskiego

w

zakresie

spadku

obejmującego nieruchomości położone w Polsce, a nie jak przyjął Sąd Rejonowy

i jak twierdził skarżący - z art. 3 francuskiego kodeksu cywilnego, gdyż przepis ten

odnosi się do tych nieruchomości, które znajdują się w posiadaniu cudzoziemców.

O. L. nie była cudzoziemcem tylko obywatelką francuską. Podobnie, jak w prawie

francuskim, zagadnienie jurysdykcji krajowej uregulowane jest w prawie polskim,

które w art. 1102 § 1 k.p.c. przewiduje wyłączną jurysdykcję krajową w sprawach o

prawa do nieruchomości położonej w Polsce. W kontekście więc art. 34 prawa

prywatnego międzynarodowego, przepis art. 1102 § 1 k.p.c. wprowadza istotną

modyfikację w zakresie jurysdykcji w sprawie o spadek po cudzoziemcu. Zdaniem

Sądu II instancji dla prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy niezbędne jest wzięcie

pod uwagę przepisu art. 4 § 1 polskiego ustawy z dnia 12 listopada 1965 r. Prawo

prywatne międzynarodowe.

Wnioski te prowadzą do konkluzji, że ponieważ francuskie zasady prawa

prywatnego międzynarodowego w odniesieniu do nieruchomości wskazują jako

prawo właściwe prawo miejsca położenia nieruchomości, zastosowanie ma prawo

polskie w zakresie stwierdzenia prawa do spadku, obejmującego nieruchomości

położone w Polsce. Opierając się na tej zasadzie należy uznać, że spadek po O. L.

nabył Skarb Państwa nie w całości, ale tylko w zakresie nieruchomości położonych

w Polsce oraz, iż bezzasadne było żądanie stwierdzenia, że spadek po O. L., na

podstawie francuskiego prawa, dziedziczy w całości wnioskodawca.

Odnosząc się natomiast do „wniosku” skarżącego o skierowanie pytania

prawnego do Trybunału Konstytucyjnego, Sąd Okręgowy uznał, że nie można

podzielić poglądu skarżącego, iż przepis art. 4 § 1 prawa prywatnego

międzynarodowego nie jest zgodny z art. 2, art. 64 ust. 1 i 2 w związku z art. 21 ust

1 i art. 31 ust. 3 Konstytucji RP i stojąc na takim stanowisku nie dopatrzył się

konieczności zwrócenia się do Trybunału Konstytucyjnego z pytaniem, zgodnie

żądaniem wnioskodawcy.

Wnioskodawca zarzucił w skardze kasacyjnej przede wszystkim naruszenie

prawa materialnego polegające na błędnej wykładni i niewłaściwym zastosowaniu

art. 4 § 1 ustawy z dnia 12 listopada 1965 r. - Prawo prywatne międzynarodowe w

związku z art. 2, art. 64 ust. 1 i 2 oraz art. 21 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej

Polskiej. Ponadto skarżący podniósł, iż zostały naruszone przepisy postępowania:

art. 3 ustawy z dnia l sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym, poprzez jego

niezastosowanie

prawnego

co

i

do

nieprzedstawienie

zgodności

Trybunałowi

przepisu

art.

Konstytucyjnemu

§

prawa

pytania

prywatnego

międzynarodowego z Konstytucją RP oraz art. 328 § 2 k.p.c., poprzez

niedostateczne uzasadnienie stanowiska o odmowie zwrócenia się do Trybunału

Konstytucyjnego, zgodnie z wnioskiem wnioskodawcy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty podniesione w kasacji nie zasługują na uwzględnienie. Skarży

zarzuca, iż Sąd Okręgowy dokonał błędnej wykładni art. 4 § 1 ustawy Prawo

prywatne międzynarodowe i niewłaściwie zastosował ten przepis. Jak wiadomo

wspomniany przepis jest wyrazem przyjmowanej powszechnie w krajowych

normach kolizyjnych zasady tzw. odesłania zwrotnego. W ramach przysługującej

każdemu państwu suwerennej władzy może ono określić jaki jest terytorialny

zakres obowiązywania stanowionych przez niego norm prawnych. Jeżeli więc dla

spraw spadkowych polski ustawodawca wskazał jako właściwe prawo francuskie, to

zaś nakazuje stosować do oceny spadku, którego przedmiotem jest nieruchomość,

prawo położenia tej nieruchomości, czyli w rozpoznawanej sprawie prawo polskie,

to brak podstaw, aby taką regulację traktować jako sprzeczną z Konstytucją. To

bowiem, że wnioskodawca nie jest uznawany za spadkobiercę nieruchomości

położonej w Polsce nie jest następstwem działania art. 4 prawa prywatnego

międzynarodowego, lecz przede wszystkim spowodowane zostało tym, że

odpowiednie normy polskiego kodeksu cywilnego ujmują stosunkowo wąsko,

w porównaniu do prawa francuskiego, krąg spadkobierców. Jeżeli więc można

rozważać ewentualną sprzeczność ze wskazanymi normami Konstytucji to nie art. 4

prawa prywatnego międzynarodowego, lecz wspomnianych norm kodeksu

cywilnego, czego skarżący nie zarzuca. Normy kolizyjne z reguły nie są same przez

się sprzeczne z Konstytucją, dopiero zaś o sprzeczności można mówić porównując

prawo wskazane przez te normy ze standardami przewidzianymi w ustawie

zasadniczej obowiązującej w danym systemie prawnym. Przykładowo norma

kolizyjna przewidziana w art. 4 prawa prywatnego międzynarodowego może

bowiem prowadzić do zupełnie innych konsekwencji i wskazując w drodze

odesłania zwrotnego prawo polskie zapewnić rozstrzygnięcie korzystne w danej

sytuacji dla spadkobiercy. Co więcej nie należy zapominać, że nie ma przymusu

spadkobrania i spadkobierca może przecież spadku w ogóle nie przyjąć lub przyjąć

go z dobrodziejstwem inwentarza. Wcale więc działanie art. 4 § 1 prawa

prywatnego międzynarodowego i wskazanych przez niego polskich norm prawa

spadkowego nie musi prowadzić do sytuacji, którą jako niedopuszczalną traktuje

wnioskodawca, tj. do tego, że obciążać go będą tylko długi spadkodawczyni,

a udział w jej nieruchomościach odziedziczy Skarb Państwa.

Nie jest także zasadny zarzut naruszenia art. 3 ustawy z dnia 1 sierpnia

1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. Nr 102, poz. 643 ze zm.). Przede

wszystkim zwrócić należy uwagę, że zgodnie z tym przepisem to orzekający

w sprawie sąd ocenia czy należy się zwrócić do Trybunału Konstytucyjnego

z pytaniem o zgodność aktu normatywnego z Konstytucją. Jeżeli więc sąd, a tak

było w rozpoznawanej sprawie, dochodzi do wniosku, że kwestionowany przez

stronę przepis jest zgodny z Konstytucją, to brak podstawa do wysuwania zarzutu,

aby przepis ten został naruszony. Wbrew odmiennej opinii wyrażonej w skardze

kasacyjnej sąd uzasadnił także swoje stanowisko, tym samym zaś brak podstaw do

podnoszenia zarzutu naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. Jak wskazano na to wyżej

stanowisko Sądu Okręgowego nie budzi zastrzeżeń, gdyż brak argumentów, które

wskazywałaby na to, iż przepis art. 4§ 1 prawa prywatnego międzynarodowego był

sprzeczny z art. 2, art. 64 ust. 1 i 2 oraz art. 21 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej

Polskiej.

Mając na względzie, że zarzuty podniesione w skardze kasacyjne okazały

się nieusprawiedliwione Sąd Najwyższy, na podstawie art. 398 14 k.p.c., orzekł jak

w sentencji..

jc