Supreme Court dismisses appeal, allowing easement prescription via state entity's pre-1989 possession under Civil Code.

Sygn. akt II CSK 120/12

POSTANOWIENIE

Dnia 14 listopada 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący)

SSN Wojciech Katner (sprawozdawca)

SSA Władysław Pawlak

w sprawie z wniosku P.-O. Spółki Akcyjnej w W.

przy uczestnictwie R. P., S. P., W. P.,

E.P. oraz P. Polskiej Grupy Energetycznej Spółki Akcyjnej

o zasiedzenie służebności przesyłu,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 14 listopada 2012 r.,

skargi kasacyjnej uczestniczki postępowania R. P.

od postanowienia Sądu Okręgowego w K.

z dnia 24 listopada 2011 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Wnioskodawca Polskie Sieci Elektroenergetyczne O. S.A. wniósł o

zasiedzenie służebności gruntowej, którą określił jako służebność o treści

odpowiadającej wprowadzonej od sierpnia 2008 r. do kodeksu cywilnego służebności przesyłu. Sąd Rejonowy w K. uznał wniosek za zasadny i powołując

art. 172 oraz art. 292 k.c. stwierdził w postanowieniu z dnia 8 lipca 2011 r.

zasiedzenie służebności przez wnioskodawcę, pozostającego w złej wierze,

przyjmując 30-letni okres zasiedzenia, zaczynający się dnia 31 grudnia 1977 r. do

dnia 31 grudnia 2007 r. W uzasadnieniu wskazał dopuszczalność prawną

zaliczenia do terminu posiadania samoistnego, wymaganego do zasiedzenia

własności, okresu posiadania przez państwową osobę prawną, przed zmianami

przepisów kodeksu cywilnego w 1989 r., powodujących zniesienie zasady jedności

własności państwowej. W wyniku apelacji uczestniczki postępowania R. P., Sąd

Okręgowy w K. postanowieniem z dnia 24 listopada 2011 r. zmienił zaskarżone

postanowienie tylko co do daty końcowej upływu terminu zasiedzenia, wskazując

dzień 2 lutego 2009 r., oddalając apelację w pozostałym zakresie. W uzasadnieniu

Sąd drugiej instancji wskazał jako nieprawidłowe przyjęcie przez Sąd Rejonowy

posiadania samoistnego przez poprzedników prawnych wnioskodawcy przed

nowelizacją k.c. w 1989 r., ale uznał dobrą wiarę przedsiębiorstwa energetycznego

w chwili zajęcia nieruchomości poprzedników prawnych uczestników postępowania

w celu przeprowadzenia linii energetycznej przez te nieruchomości.

W skardze kasacyjnej uczestniczka R. P. zarzuciła zaskarżonemu

postanowieniu naruszenie prawa materialnego, tj. art. 172 w związku z art. 292 k.c.

przez przyjęcie dobrej wiary wnioskodawcy i stwierdzenie zasiedzenia z dniem

2 lutego 2009 r., zamiast uznania, że zasiedzenie mogłoby nastąpić dopiero

z upływem 1 lutego 2019 r.; art. 7 i art. 341 k.c. w związku z art. 234 k.p.c. przez

przyjęcie, że nie doszło do obalenia domniemania dobrej wiary poprzednika

prawnego wnioskodawcy. Naruszenie prawa procesowego dotyczy art. 384 i art.

518 k.p.c. poprzez nieprzestrzeganie zasady reformationis in peius i zmianę

postanowienia Sądu pierwszej instancji na niekorzyść uczestniczki, mimo

niewniesienia apelacji przez wnioskodawcę. Skarżąca wniosła o uchylenie

zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania,

ewentualnie uchylenie tego postanowienia i orzeczenie co do istoty sprawy przez

oddalenie wniosku.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przystępując

do

rozpoznania

skargi

kasacyjnej

wniesionej

przez

uczestniczkę postępowania, najpierw należy rozważyć podniesiony zarzut

naruszenia przez Sąd drugiej instancji zasady reformotionis in peius, zawartej

w art. 384 k.p.c. Zasada ta oznacza, że sąd rozpoznając środek zaskarżenia nie

może zmienić orzeczenia na niekorzyść strony skarżącej, jeśli druga strona tego

orzeczenia nie zaskarżyła. W niniejszej sprawie apelację od postanowienia Sądu

Rejonowego wniosła tylko uczestniczka, co wynikało z uwzględnienia żądania

wnioskodawcy

i

braku

po

jego

stronie

potrzeby

skarżenia

wydanego

postanowienia. Jednakże Sąd drugiej instancji utrzymał w mocy postanowienie

o zasiedzeniu służebności przez wnioskodawcę, a jedynie przesunął datę

zakończenia terminu zasiedzenia, co nie miało dla wnioskodawcy znaczenia, mimo

że data ta powodowała skutek zasiedzenia o ponad rok później, niż data ustalona

przez Sąd pierwszej instancji. Należy zauważyć, że przyczyną przesunięcia

terminu zasiedzenia było, z jednej strony uznanie dobrej wiary wnioskodawcy, co

wpłynęło na skrócenie wymaganego terminu zasiedzenia w stosunku do

stanowiska Sądu Rejonowego, który przyjął złą wiarę posiadania wnioskodawcy,

ale jednocześnie uznanie braku posiadania samoistnego przez wnioskodawcę

w czasie przed nowelizacją kodeksu cywilnego w 1989 r., to znaczy wtedy, gdy

wnioskodawca miał uprawnienia w granicach przyznanych państwowym osobom

prawnym. Tak więc początek biegu zasiedzenia nastąpił znacznie później, bo

dopiero od 1 lutego 1989 r.

Wymaga rozpatrzenia, czy wskazane okoliczności sprawiają, że Sąd

Okręgowy naruszył art. 384 k.c. i czy w ogóle ten przepis mógł być naruszony

w postępowaniu nieprocesowym. W orzecznictwie występuje pogląd, obszernie

zwłaszcza i przekonująco uzasadniony w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia

29 stycznia 2008 r., IV CSK 432/07 (Lex nr 492176), że zasada reformationis in

peius obowiązuje także w postępowaniu nieprocesowym, jednak z odpowiednim

zastosowaniem, to znaczy prowadzącym do jej wyłączenia lub też istotnej

modyfikacji, jeżeli przemawia za tym charakter danej sprawy (art. 13 § 2 k.p.c.).

Wiadome jest, że w zakresie spraw rozpoznawanych w trybie nieprocesowym

występuje niejednorodność, dlatego każdy rodzaj spraw wymaga osobnego

rozpatrzenia pod kątem zakresu zastosowania art. 384 k.p.c. Wtedy zwłaszcza,

gdy rodzaj spraw wskazuje na rozbieżne interesy uczestników postępowania,

a zatem na spór między nimi, który rozstrzygany przez sąd może dać rezultat

korzystny tylko dla jednej strony spośród uczestników postępowania, zastosowanie

powołanego przepisu nabiera znaczenia takiego jak w procesie. Sprawy sądowe

o zasiedzenie służebności, jako ograniczonego prawa rzeczowego mają dla

uczestników postępowania charakter sporny, dlatego ma do nich co do zasady

zastosowanie zasada reformationis in peius (art. 384 w związku z art. 13 § 2

k.p.c.).

Samo jednak przesądzenie tej kwestii dla ogółu spraw o zasiedzenie

służebności nie oznacza, że w rozpoznawanej sprawie naruszony został art. 384

k.c. w postanowieniu Sądu Okręgowego. Wskazane okoliczności sprawy oraz

różnica w uzasadnieniu Sądu drugiej instancji w odniesieniu do ocen prawnych

w porównaniu z postanowieniem Sądu Rejonowego i mając na uwadze oddalenie

apelacji

uczestniczki

postępowania,

a

więc

zachowanie

w

mocy

tego

postanowienia co do jego istoty, nie daje podstaw do stwierdzenia naruszenia

zasady reformationis in peius. Zaskarżone apelacją postanowienie Sądu

Okręgowego nie zmieniło istoty orzeczenia Sądu pierwszej instancji na niekorzyść

uczestniczki wnoszącej apelację, skoro oba te orzeczenia stwierdzają zasiedzenie

służebności przez wnioskodawcę. Skarżąca nie ma więc racji w skardze

kasacyjnej, zarzucając postanowieniu Sądu Okręgowego naruszenie art. 384 k.p.c.

Nie można również podzielić twierdzenia skargi kasacyjnej co do naruszenia

przez zaskarżone postanowienie przepisów prawa materialnego. W szczególności

nietrafne jest podważanie uznania dobrej wiary wnioskodawcy w wykonywaniu

posiadania służebności gruntowej, odpowiadającej treścią obecnej służebności

przesyłu. W orzecznictwie i doktrynie dominuje pogląd, który podziela skład

orzekający w niniejszej sprawie, że państwowe osoby prawne, które w okresie

przed dniem 31 stycznia 1989 r., w wyniku realizacji inwestycji przesyłowych,

przebiegających

przez

nieruchomości

nie

należące

do przedsiębiorstwa

przesyłowego, co do których wydane były decyzje administracyjne o przebiegu linii

przesyłowej i pozwolenia budowlane, objęły w dobrej wierze posiadanie

służebności, jako korzystanie z cudzej nieruchomości w zakresie odpowiadającym

treści tej służebności (art. 172 § 1 w związku z art. 292 i art. 352 k.c.).

Podstawowe znaczenie w tej mierze przypisuje się w orzecznictwie decyzji

administracyjnej wydanej na podstawie art. 35 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958

r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości; j. t. Dz.U. z 1974 r. Nr 10, poz.

64 ze zm. (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 stycznia 2008 r., II CSK 432/07,

Lex nr 365049 i postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 17 grudnia 2008 r.,

I CSK 171/08, OSNC 2010, nr 1, poz. 15). Jednak Sąd Okręgowy w uzasadnieniu

trafnie wskazuje na inne jeszcze podstawy ustawowe, dające prawo do zajęcia

nieruchomości, zwłaszcza na cele publiczne, co również znalazło wyraz

w orzecznictwie (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 20 stycznia 2010 r.,

III CZP 116/09, OSP 2010, nr 11, poz. 110; wyroki Sądu Najwyższego z dnia

9 marca 2007 r., II CSK 457/06, Lex nr 339717 i z dnia 21 lutego 2009 r., II CSK

394/08, Lex nr 491553). Trafnie też podnosi Sąd Okręgowy, że wnioskodawca

przedstawił szereg dokumentów z lat 70-tych ub. wieku, w tym decyzję Urzędu

Wojewódzkiego w K. nr … z dnia 31 sierpnia 1974 r., zatwierdzającą plan

realizacyjny zagospodarowania terenu inwestycji pod nazwą: linia 400 kV K.-Ż.

Decyzja ta miała podstawę w art. 30 ustawy z dnia 31 stycznia 1961 r. o

planowaniu przestrzennym, art. 30 ustawy z dnia 31 stycznia 1961 r. Prawo

budowlane oraz zarządzeniu Ministra Gospodarki Terenowej i Ochrony Środowiska

z dnia 20 stycznia 1973 r.; decyzja ta zapadła po uzgodnieniach z kilkunastoma

urzędami i innymi instytucjami, co trwało od 1972 r. Zasadnie można więc

twierdzić, że w tych okolicznościach nie było racjonalnych powodów, aby

sprawdzać jeszcze, czy nie została wydana i czy nie powinna była zostać wydana

decyzja administracyjna w oparciu o powołany art. 35 ust. 1 ustawy o zasadach i

trybie

wywłaszczania

nieruchomości.

Argumentowanie

zatem

w skardze

kasacyjnej, że znakiem złej wiary wnioskodawcy w objęciu nieruchomości w

posiadanie w zakresie służebności jest brak decyzji wywłaszczeniowej, wydanej na

podstawie wskazanego przepisu nie może spotkać się z uznaniem, za czym

przemawia dodatkowo i to ustalenie w sprawie, że uczestnik postępowania S. P.

dopiero

w

2005

r.

zaczął

kwestionować

tytuł

prawny

przedsiębiorstwa

energetycznego do utrzymywania na jego gruncie urządzeń przesyłowych.

Z przytoczonych względów nie można przyjąć za uzasadnione zarzucanie

zaskarżonemu postanowieniu naruszenia wskazanych w skardze, a opartych

na kwestionowaniu dobrej wiary wnioskodawcy, przepisów kodeksu cywilnego

odnoszących się do obowiązku obalenia domniemania dobrej wiary posiadania

służebności przez poprzednika prawnego wnioskodawcy (art. 7 i art. 341 k.c.

w związku z art. 234 k.p.c.). W sprawie należy jednak zwrócić uwagę na kwestię,

która ze względu na stanowisko Sądu drugiej instancji nie znalazła się w zarzutach

skargi kasacyjnej, ale wiąże się ściśle ze sprawą na skutek odmiennego poglądu

Sądu pierwszej instancji i wpływu różnic poglądowych Sądów w toku instancji

na dobrą lub złą wiarę posiadacza służebności (wnioskodawcy) oraz termin

objęcia posiadania przez państwową osobę prawną, będącą poprzednikiem

wnioskodawcy, co w rezultacie miało znaczenie dla przyjętego terminu zasiedzenia

w zaskarżonym orzeczeniu. W postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia

12 stycznia 2012 r., IV CSK 183/11 (Lex nr 1130302) uzasadnione zostało

stanowisko, nie ma żadnych podstaw prawnych do przyjęcia, iż posiadanie

służebności przesyłowej przez podmiot państwowy przed zniesieniem zasady

jedności własności państwowej w 1989 r. nie było posiadaniem w rozumieniu

art. 352 § 1 k.c. Z tych względów i z powołaniem się na wyrok składu siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z dnia 15 stycznia 2009 r., I CSK 333/07 (OSNC-ZD

2009, nr D, poz. 97), Sąd Najwyższy uznał we wskazanym postanowieniu,

że zasiedzenie służebności przesyłowej następuje dla podmiotu, który jest

następcą prawnym państwowej osoby prawnej (przedsiębiorstwa państwowego)

z zaliczeniem okresu posiadania tej osoby prawnej, realizującej we własnym

imieniu wszelkie roszczenia wobec innych podmiotów, niż Skarb Państwa,

powstałe przed zniesieniem zasady własności państwowej (dawny art. 128 k.c.)

ze względu na składniki mienia państwowego (por. uchwała Sądu Najwyższego

w składzie siedmiu sędziów będąca zasadą prawną z dnia 18 czerwca 1991 r.,

III CZP 39/91, OSNC 1991, nr 10-12, poz. 118; uchwała Sądu Najwyższego z dnia

11 października 1990 r., III AZP 13/90, Lex nr 685909; postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 14 czerwca 1963 r., I CR 336/63, OSNCP 1964, nr 11,

poz. 223). Przyjmując taki tok rozumowania, obecny również w doktrynie,

w sprawie niniejszej upływ terminu zasiedzenia służebności przez wnioskodawcę

mógłby być uznany jeszcze wcześniej, niż w postanowieniu Sądu pierwszej

instancji, co pozostaje jednak bez wpływu na treść rozstrzygnięcia Sądu

Najwyższego, rozpoznającego skargę kasacyjną w zakresie określonym przez

art. 39813 § 1 k.p.c.

Z przytoczonych powodów należało na podstawie art. 398 14 oddalić skargę

kasacyjną.

es