II CSK 119/08 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 119/08

POSTANOWIENIE

Dnia 24 września 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Kazimierz Zawada (przewodniczący)

SSN Grzegorz Misiurek

SSA Dariusz Dończyk (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku M. W.

przy uczestnictwie M. W., J. W., E. M., R. M., J. W., Z. M., W. P. oraz Skarbu Państwa Lasów Państwowych Nadleśnictwa S.

o uwłaszczenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 24 września 2008 r.,

skargi kasacyjnej uczestnika postępowania - Skarbu Państwa - Lasów Państwowych

Nadleśnictwa S. od postanowienia Sądu Okręgowego w P. z dnia 5 listopada 2007 r.,

sygn. akt II Ca (…),

uchyla

zaskarżone

rozpoznania

Sądowi

postanowienie

Okręgowemu

i

sprawę

w

P. przekazuje

pozostawiając

do

ponownego

temu

Sądowi

rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 5 listopada 2007 r. Sąd Okręgowy w P. oddalił apelację

uczestnika Skarbu Państwa – Lasy Państwowe Nadleśnictwo S. od postanowienia z 31

lipca 2007 r. Sądu Rejonowego w T., który na skutek wniosku M. W., stwierdził, że M. i

S. małżonkowie W. na podstawie art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o

uregulowaniu własności gospodarstw rolnych nabyli na prawach wspólności ustawowej

małżeńskiej z dniem 4 listopada 1971 r. własność nieruchomości położonej w

województwie łódzkim, pow. tomaszowskim, obrębie 8 Kolonia Z.(...), oznaczonej w

ewidencji gruntów jako działka o numerze (...)1, o powierzchni 0,54 ha, przedstawionej

na mapie sporządzonej przez geodetę M. M., zaewidencjonowanej w Starostwie

Powiatowym w T. dnia 27.10.2006 r., za numerem Z(...), dla której nie jest prowadzona

księga wieczysta, ani zbiór dokumentów.

Sąd Rejonowy ustalił, że nieruchomość, objęta wnioskiem, według aktualnej

treści zapisów w ewidencji gruntów obrębu Kolonia Z.(...) w gminie T., oznaczona jest

jako działka numer (...)1, o powierzchni 0,54 ha i figuruje w tej ewidencji, jako własność

Skarbu Państwa w zarządzie Lasów Państwowych Nadleśnictwa S.. Działka numer (...)1

była ujęta, jako pozostająca w zasobach Państwowego Funduszu Ziemi począwszy od

protokołu ogłoszenia stanu władania z 1967 r., sporządzonego na potrzeby zakładanej

ewidencji gruntów. Na podstawie decyzji Naczelnika Gminy T. numer (...)0 z dnia 6

października 1980 r. działka ta, wraz innymi gruntami, została przekazana w zarząd

Lasom Państwowym - Nadleśnictwo P. Na działce numer (...)1 rośnie obecnie las,

którego wiek ocenia się na ok. 40 lat. Są to nasadzenia z drugiej połowy lat 60-tych.

Faktycznie działka numer (...)1 stanowiła część gospodarstwa ojca wnioskodawczyni W. R., który przekazał tę działkę w końcu lat 40-tych swojej córce M. oraz jej mężowi.

Począwszy od tego czasu M. W. wraz ze swoim mężem użytkowali tę działkę rolniczo

do połowy lat 60-tych. Następnie działka została przez nich zalesiona. Działkę leśną

numer (...)1 małżonkowie W. uważali za swoją własność, dbali o nią na ile było

potrzebne. Do 2006 r. rodzina wnioskodawczyni uważała się za prawnych właścicieli

nieruchomości na podstawie aktu własności ziemi z dnia 15 grudnia 1973 r., numer

ON(…). Dopiero w roku 2006 r., kiedy wnioskodawczyni i jej rodzina podjęli interwencję

w związku z nielegalnym wyrębem drzewa przez Nadleśnictwo, okazało się, że

stanowiąca ich własność na podstawie aktu własności ziemi działka leży w innym

miejscu. Zgodnie z treścią aktu własności ziemi z dnia 15 grudnia 1973 r. S. i M.

małżonkowie W. nabyli w trybie uwłaszczenia własność działki numer (...)4, o

powierzchni 0,56 ha. Do roku 2006, ani wnioskodawczyni, ani żaden z członków jej

rodziny nie wiedział, gdzie leży działka oznaczona w ewidencji, jako numer (...)4, nie

zdawał sobie sprawy, że jest to inna działka, niż działka nr (...)1, którą uważali za swoją.

W ocenie Sądu Rejonowego wniosek zasługiwał na uwzględnienie, gdyż

spełnione zostały przesłanki nabycia własności nieruchomości rolnej na podstawie art. 1

ust. 1 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw

rolnych. Działką nr (...)1 w dniu 4 listopada 1971 r. władali samoistnie, jak właściciele,

począwszy od końca lat 40-tych małżonkowie M. i S. W., którzy nabyli ją od ojca

wnioskodawczyni.

Apelacja uczestnika Skarbu Państwa - Lasy Państwowe Nadleśnictwo S., oparta

na zarzucie dokonania w sprawie błędnych ustaleń faktycznych dotyczących charakteru

władania działką nr (...)1 w dniu 4 listopada 1971 r. przez wnioskodawczynię i jej męża,

jak również zarzucie błędnej oceny dowodów, została oddalona postanowieniem Sądu

Okręgowego w P. z dnia 5 listopada 2007 r., który uznał za prawidłowe ustalenia

faktyczne dokonane przez Sąd Rejonowy, jak również podzielił ocenę prawną tego

Sądu.

Postanowienie

Sądu Okręgowego

zostało

zaskarżone

skargą

kasacyjną

wniesioną przez uczestnika Skarb Państwa – Lasy Państwowe Nadleśnictwo S., który

zaskarżył postanowienie w całości. Jako podstawy skargi kasacyjnej wskazano: naruszenie prawa materialnego poprzez niewłaściwe zastosowanie przepisu art. 1 ust. 1

ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych

(Dz. U. Nr 27, poz. 250 ze zm.) w zw. z § 2 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia

28 listopada 1964 r. w sprawie przenoszenia własności nieruchomości rolnych,

znoszenia współwłasności takich nieruchomości oraz dziedziczenia gospodarstw

rolnych (t.j. Dz. U. Nr 24 z 1970 r. poz. 199) poprzez przyjęcie, że działka leśna objęta

wnioskiem „wchodzi w skład” gospodarstwa rolnego i że stanowiła zorganizowaną

całość gospodarczą z nieruchomością rolną, na której wnioskodawczyni prowadziła

gospodarstwo rolne; - naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć wpływ na

wynik sprawy, a mianowicie przepisów art. 13 § 2 k.p.c. w zw. z 378 § 1 k.p.c. i art. 385

k.p.c. poprzez nieuwzględnienie całokształtu przepisów materialnoprawnych mających

istotne znaczenie w sprawie, tj. m.in. § 2 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28

listopada 1964 r. w sprawie przenoszenia własności nieruchomości rolnych, znoszenia

współwłasności takich nieruchomości oraz dziedziczenia gospodarstw rolnych i

oddalenie apelacji uczestnika Skarbu Państwa pomimo braku podstaw do powzięcia

tego rodzaju rozstrzygnięcia. Uczestnik wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia

Sądu Okręgowego w P. oraz przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Według przepisu art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o

uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250 ze zm.) z mocy

prawa stawały się własnością rolników nieruchomości, które wchodziły w skład

gospodarstw rolnych, które znajdowały się w samoistnym posiadaniu rolników. Ustawa

ta nie definiowała pojęcia nieruchomości, których dotyczy. Już sam tytuł ustawy stanowi

o tym, że przedmiotem regulacji objętej tą ustawą nie były jakiekolwiek nieruchomości,

lecz jedynie takie, które są związane z gospodarstwem rolnym skoro ustawa ta dotyczy

uregulowania własności gospodarstw rolnych. Potwierdza to również treść art. 1 ust. 1

tej ustawy, w którym mowa jest o nieruchomościach wchodzących w skład gospodarstw

rolnych. W przepisach ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności

gospodarstw rolnych brak jest definicji pojęcia „gospodarstwa rolnego”, które obecnie

zdefiniowane jest w art. 553 k.c. Ten ostatni przepis został dodany do kodeksu

cywilnego z dniem 1 października 1990 r. przez art. 1 pkt 12 ustawy z dnia 28 lipca 1990

r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 55, poz. 321) i nie ma zastosowania do

oceny skutków prawnych, które nastąpiły w dniu 4 listopada 1971 r. tj. chwili wejścia w

życie ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw

rolnych. W ustawie tej nie zdefiniowano również kryteriów, które decydują o tym, czy

określona nieruchomość wchodzi w skład gospodarstwa rolnego. W chwili wejścia w

życie tej ustawy pojęciem gospodarstwa rolnego posługiwały się przepisy kodeksu

cywilnego w przepisach np. dotyczących sprzedaży nieruchomości, czy też dotyczących

dziedziczenia gospodarstw rolnych. Pojęcie gospodarstwa rolnego było zdefiniowane w

wydanym na podstawie art. 1064 k.c. rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 28

listopada 1964 r. w sprawie przenoszenia własności nieruchomości rolnych, znoszenia

współwłasności takich nieruchomości oraz dziedziczenia gospodarstw rolnych (t.j. Dz. U.

z 1970 r. Nr 24, poz. 199). Zważywszy na to, że ustawa z dnia 26 października 1971 r. o

uregulowaniu własności gospodarstw rolnych dotyczyła nabycia przez posiadaczy

samoistnych nieruchomości, a więc zawierała przepisy szczególne wobec uregulowań

zawartych w kodeksie cywilnych w zakresie nabywania własności nieruchomości przez

ich samoistnych posiadaczy, brak jest podstaw do uznania, że ustawodawca w tej

ustawie posłużył się innym pojęciem gospodarstwa rolnego oraz innymi kryteriami

zaliczenia określonej nieruchomości jako wchodzącej w skład gospodarstwa rolnego niż

tymi, o jakim była mowa w przepisach kodeksu cywilnego, a zdefiniowanych w

obowiązującym wówczas przepisie § 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28

listopada 1964 r. w sprawie przenoszenia własności nieruchomości rolnych, znoszenia

współwłasności takich nieruchomości oraz dziedziczenia gospodarstw rolnych (Dz. U. t.j.

z 1970 r. Nr 24, poz. 199). Takie też stanowisko zajął Sąd Najwyższy w postanowieniu z

dnia 22 kwietnia 1998 r., II CKN 573/97 (niepubl.). Według przepisu § 2 ust. 1 tego

rozporządzenia za gospodarstwo rolne uważa się wszystkie należące do tej samej

osoby nieruchomości rolne, jeżeli stanowią lub mogą stanowić zorganizowaną całość

gospodarczą wraz z budynkami, urządzeniami, inwentarzem żywym i martwym,

zapasami oraz prawami i obowiązkami związanymi z prowadzeniem gospodarstwa

rolnego. Do gospodarstwa rolnego – jak stanowił przepis § 2 ust. 2 tego rozporządzenia

– zalicza się również lasy, grunty leśne oraz nieużytki należące do właściciela

nieruchomości rolnych, jeżeli stanowią lub mogą stanowić z tymi nieruchomościami

zorganizowaną całość gospodarczą. Analiza przepisu § 2 tego rozporządzenia prowadzi

do

wniosku,

że

podstawowym

kryterium

decydującym

o tym,

że

określone

nieruchomości wchodzą w skład gospodarstwa rolnego jest kryterium rodzaju i funkcji

danej nieruchomości, a mianowicie, czy dana nieruchomość jest rolna oraz czy sama

względnie z innymi nieruchomościami rolnymi bądź innymi (nierolnymi) jest lub może

stanowić zorganizowaną całość gospodarczą. W każdym wypadku niezbędnym

elementem gospodarstwa rolnego jest posiadanie przez tę samą osobę (osoby)

nieruchomości rolnej określonej w § 1 rozporządzenia. Oprócz tego właściciel

gospodarstwa rolnego mógł posiadać także nieruchomości nie będące rolnymi w

rozumieniu § 1 rozporządzenia, jeżeli stanowiły one lub mogły stanowić wraz z

nieruchomością rolną zorganizowaną całość gospodarczą. Również analiza przepisu

art. 1 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw

rolnych prowadzi do wniosku, że przepisy tej ustawy kładą nacisk na gospodarczą

funkcję nieruchomości objętej uwłaszczeniem, która powinna wchodzić w skład

gospodarstwa rolnego (por. postanowienie SN z dnia 13 czerwca 1984 r. III CRN 108/84

(niepubl.). W konsekwencji tych rozważań należy przyjąć, że przepis art. 1 ust. 1 ustawy

z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych może

dotyczyć działki leśnej wtedy, gdy w dniu 4 listopada 1971 r. tj. dniu wejścia w życie tej

ustawy, działka ta wchodziła w skład gospodarstwa rolnego jej samoistnego posiadacza,

co ma miejsce wówczas, gdy działka ta stanowiła lub mogła stanowić z inną bądź innymi

nieruchomościami rolnymi samoistnego posiadacza zorganizowaną całość gospodarczą

w postaci gospodarstwa rolnego. Mając na uwadze powyższą wykładnię za uzasadniony

należy uznać zarzut naruszenia przez Sąd Okręgowy przepisu art. 1 ust. 1 ustawy z

dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych w sytuacji,

gdy z ustaleń faktycznych tego Sądu wynika, że wnioskodawczyni wraz z mężem w dniu

4 listopada 1971 r. była samoistnym posiadaczem nieruchomości będącej działką leśną,

a przy tym brak w sprawie dalszych ustaleń co do tego, czy w dniu tym posiadali oni

inną nieruchomość rolną, która wraz z działką leśną stanowiła lub mogła stanowić

zorganizowaną całość gospodarczą stanowiące gospodarstwo rolne.

Uzasadniony był także zarzut naruszenia przepisu art. 378 § 1 k.p.c. w związku z

art. 13 § 2 k.p.c. Przepis art. 378 § 1 k.p.c. stanowi, że sąd drugiej instancji rozpoznaje

sprawę w granicach apelacji. Wykładnia spornego w doktrynie i orzecznictwie pojęcia

„granic apelacji” została dokonana w uchwale SN z dnia 31 stycznia 2008 r., III CZP

49/07 (OSNC z 2008 r., nr 6, poz. 55), w której przyjęto, że sąd drugiej instancji

rozpoznający sprawę wskutek apelacji nie jest związany przedstawionymi w niej

zarzutami dotyczącymi naruszenia prawa materialnego, wiążą go natomiast zarzuty

dotyczące naruszenia prawa procesowego. Obowiązkiem sądu drugiej instancji jest

dokonanie w sprawie własnych ustaleń faktycznych, co obejmuje możliwość uznania za

własnych ustaleń faktycznych sądu pierwszej instancji, i dokonanie samodzielnej oceny

prawnej dochodzonego żądania, niezależnie od tego, czy strona apelująca podniosła

zarzut naruszenia prawa materialnego. Zasady te mają, zgodnie z art. 13 § 2 k.p.c.,

odpowiednie

zastosowanie

także

w

postępowaniu

apelacyjnym

w

sprawie

rozpoznawanej w trybie postępowania nieprocesowego. W świetle powyższego

zasadnie zarzucono w skardze kasacyjnej, że mimo braku w apelacji uczestnika Skarbu

Państwa – Lasy Państwowe Nadleśnictwo S., wniesionej od postanowienia Sądu

Rejonowego, zarzutu naruszenia prawa materialnego obowiązkiem Sądu Okręgowego

było skonfrontowanie prawidłowości zaskarżonego postanowienia Sądu Rejonowego –

uwzględniającego żądanie wniosku - z treścią mających w sprawie zastosowanie

przepisów prawa materialnego tj. art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o

uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250 z późn. zm.) w

związku z art. 4 ustawy z dnia 26 marca 1982 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz

o uchyleniu ustawy o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 11, poz.

81 z późn. zm.). Dokonując ponownej oceny prawnej ustalonego przez siebie stanu

faktycznego Sąd Okręgowy powinien był ocenić według art. 1 ust. 1 ustawy z dnia

26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych znaczenie,

okoliczności, że przedmiotem żądania wniosku jest nieruchomość stanowiąca działkę

leśną będąca w dniu 4 listopada 1971 r. w samoistnym posiadaniu wnioskodawczyni i jej

męża oraz brak ustaleń faktycznych dotyczących tego, czy działka ta wchodziła w skład

gospodarstwa rolnego wnioskodawczyni i jej męża. Powyższą ocenę prawną Sąd

Okręgowy powinien był dokonać z urzędu w ramach rozpoznawanej apelacji, mimo

braku zarzutu apelacyjnego naruszenia przepisów prawa materialnego. Zaniechanie tej

oceny uzasadnia zarzut naruszenia art. 378 § 1 k.p.c. w związku z art. 13 § 2 k.p.c.

Wskazane uchybienia procesowe Sądu mogły mieć istotny wpływ na treść

rozstrzygnięcia sprawy, oddalenie apelacji na podstawie art. 385 k.p.c. Ten ostatni

przepis, określający jedną z form rozstrzygnięć sądu odwoławczego w postaci oddalenia

apelacji, nie został naruszony jednak przez Sąd Okręgowy skoro według oceny prawnej

tego Sądu apelacja wniesiona przez uczestnika od orzeczenia sądu pierwszej instancji

była bezzasadna, co zgodnie z tym przepisem skutkowało oddaleniem apelacji.

Z uwagi na to, że skarga kasacyjna miała uzasadnione podstawy Sąd Najwyższy

na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. w związku z art. 13 § 2 k.p.c. uchylił zaskarżone

postanowienie i sprawę przekazał do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w

P., pozostawiając temu Sądowi – na podstawie art. 108 § 2 k.p.c. w związku z art. 398 21

k.p.c. i art. 13 § 2 k.p.c. – rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.