II CSK 110/06 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 110/06

POSTANOWIENIE

Dnia 8 września 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Hubert Wrzeszcz (przewodniczący)

SSN Grzegorz Misiurek

SSN Elżbieta Skowrońska-Bocian (sprawozdawca)

Protokolant Maryla Czajkowska

w sprawie z wniosku M. M.

przy uczestnictwie D. M.

o podział majątku,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 8 września 2006 r.,

skargi kasacyjnej uczestnika postępowania

od postanowienia Sądu Okręgowego w K.

z dnia 11 października 2005 r., sygn. akt VII Ca …/05,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w K. do ponownego rozpoznania pozostawiając

temu

Sądowi

kasacyjnego.

rozstrzygnięcie

o

kosztach

postępowania

Uzasadnienie

Postanowieniem wstępnym z dnia 28 kwietnia 2005 r. Sąd Rejonowy w K.

ustalił, że w skład majątku wspólnego wnioskodawczyni M. M. i uczestnika

postępowania D. M. wchodzą prawo użytkowania wieczystego gruntu i prawo

własności posadowionego na tym gruncie budynku, gotówka w kwocie 160.000 zł i

szereg bliżej określonych w postanowieniu ruchomości. Ponadto Sąd ten ustalił, że

został dokonany nakład z majątku odrębnego wnioskodawczyni na majątek

wspólny w wysokości 78% wartości budynku znajdującego się na gruncie

pozostającym w użytkowaniu wieczystym.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że M. i D. M. zawarli związek małżeński w

kwietniu 1988 r., a wspólność majątkowa pomiędzy nimi ustała w październiku

2000 r., kiedy to zawarli umowę majątkową małżeńską wprowadzającą ustrój

rozdzielności majątkowej. Ich małżeństwo zostało rozwiązane w lutym 2001 r.

Przed zawarciem związku małżeńskiego, bo w grudniu 1985 r., M. M. otrzymała

przydział spółdzielczego własnościowego prawa do domu jednorodzinnego

pozostającego w zasobach Spółdzielni Budowlano-Mieszkaniowej „I.” w K. W dniu

zawarcia związku małżeńskiego budowa domu była zrealizowana w 78%.

Całkowicie został on wykończony w czasie trwania związku małżeńskiego.

Wnioskodawczyni zawarła ze Spółdzielnią umowę przeniesienia użytkowania

wieczystego

gruntu

i

prawa

własności

budynku

mieszkalnego,

objętego

przydziałem z dnia 2 grudnia 1985 r., w dniu 7 lutego 2000 r. Sąd ustalił także, jakie

kwoty wchodziły w skład spadku po zmarłym w 1999 r. ojcu uczestnika

postępowania oraz jakie kwoty były zgromadzone przez uczestnika.

Apelacje od tego orzeczenia złożyły obie strony. W wyniku apelacji

wnioskodawczyni Sąd Okręgowy w K. zmienił zaskarżone postanowienie w ten

sposób, że zaliczył użytkowanie wieczyste gruntu oraz prawo własności budynku

do majątku odrębnego wnioskodawczyni i ustalił nakład z majątku wspólnego na jej

majątek odrębny w wysokości 22% wartości budynku. Apelacja uczestnika

postępowania została oddalona w całości, przy czym, na mocy art. 387 § 1 w

związku z art. 13 § 2 k.p.c., Sąd odstąpił od sporządzania uzasadnienia w tym

zakresie.

Zaliczając użytkowanie wieczyste gruntu oraz własność budynku do majątku

odrębnego wnioskodawczyni Sąd Okręgowy odwołał się do art. 215 oraz 235 § 2

prawa spółdzielczego wskazując, że zawarcie umowy w dniu 7 lutego 2000 r.

stanowiło realizację uprawnień, które wnioskodawczyni nabyła z chwilą uzyskania

przydziału, a więc przed zawarciem związku małżeńskiego. W związku z tym,

zdaniem Sądu Okręgowego, dom jednorodzinny wybudowany przez spółdzielnię

mieszkaniową w celu przeniesienia jego własności na członka, wchodziłby do

majątku wspólnego tylko wówczas, gdyby prawo do domu przysługiwało obojgu

małżonkom.

Skarga kasacyjna uczestnika postępowania od tego postanowienia oparta

została na obu podstawach. W ramach naruszenia prawa materialnego wskazuje

się art. 32 § 1 k.r.o., art. 45 k.r.o. i art. 33 § 1 pkt 2 k.r.o. W ramach naruszenia

przepisów postępowania - art. 385 i 567 § 1 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Na wstępie należy zaznaczyć, że w rozpoznawanej sprawie znajdują

zastosowanie przepisy kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w brzmieniu sprzed

20 stycznia 2005 r., kiedy to weszła w życie ustawa z dnia 17 czerwca 2004 r.

o zmianie ustawy - Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych innych ustaw

(Dz.U. Nr 162, poz. 1691). Zgodnie bowiem z art. 5 ust. 5 tej ustawy przepisy

dotychczasowe są stosowane do podziału majątku wspólnego małżonków i do

zwrotu wydatków i nakładów dokonanych z majątku wspólnego na majątek

odrębny, jeżeli wspólność majątkowa ustała przed dniem wejścia ustawy w życie.

W

rozpoznawanej

sprawie

wspólność

majątkowa

małżonków

M. ustała

w październiku 2000 r., a więc przed wejściem w życie nowych przepisów

regulujących ustrój majątkowy małżeński.

Podstawowym problemem występującym w niniejszej sprawie i mającym

decydujący wpływ na treść rozstrzygnięcia jest zaliczenie użytkowania wieczystego

gruntu i własności budynku do określonej masy majątkowej - majątku odrębnego

wnioskodawczyni bądź do majątku wspólnego wnioskodawczyni i uczestnika

postępowania. W tym zakresie wystąpiła różnica poglądów pomiędzy Sądami

orzekającymi.

Rozpocząć należy od tego, że wspólność majątkowa małżeńska jest

ustrojem majątkowym funkcjonującym między małżonkami, którzy nie zawarli

majątkowej umowy małżeńskiej wyłączającej lub modyfikującej ustawowy ustrój

majątkowy oraz w stosunku do których wspólność nie została wyłączona

orzeczeniem sądu (art. 52 k.r.o.) lub ustała z mocy prawa (art. 53 k.r.o.). Do

wspólności wchodzą przedmioty majątkowe nabyte w czasie trwania wspólności

przez oboje małżonków lub przez jednego z nich (art. 32 § 1 k.r.o., obecnie art. 31

§ 1 k.r.o.). Nabycie przedmiotu majątkowego w czasie trwania wspólności

majątkowej prowadzi zatem, co do zasady, do objęcia takiego przedmiotu

wspólnością. Wyjątki od powyższej zasady określone zostały w ustawie, gdzie

wskazuje się, jakie przedmioty majątkowe, mimo nabycia ich w czasie trwania

wspólności majątkowej wchodzą do majątku odrębnego (obecnie osobistego)

każdego z małżonków (por. art. 33 k.r.o.). Nie może budzić wątpliwości, że także

przepisy innych ustaw mogą regulować wyjątki od przedstawionej zasady.

Funkcjonowanie powyższej zasady może nastręczać pewnych trudności,

gdy nabycie przedmiotu majątkowego następuje nie w drodze jednego zdarzenia

prawnego lecz w wyniku kolejnych zdarzeń (wieloetapowo). Jako przykłady takiego

sposobu nabywania przedmiotu majątkowego (przede wszystkim chodzi o prawa

majątkowe)

wskazuje

się

nabycie

prawa

własności

rzeczy,

gdy umowa

zobowiązująca (także umowa przedwstępna) została zawarta przez jednego

z małżonków przed powstaniem wspólności, a umowa rozporządzająca (lub umowa

przyrzeczona) już w czasie trwania wspólności majątkowej oraz nabycie własności

w drodze zasiedzenia, gdy w posiadanie rzeczy wszedł jeden z małżonków przed

powstaniem wspólności, a termin zasiedzenia upłynął w czasie trwania wspólności.

Co do drugiej z opisanych sytuacji może ona nastręczać pewne trudności

interpretacyjne, gdyż w grę wchodzi stan świadomości jednego z małżonków

w postaci dobrej lub złej wiary. Z tego względu występuje pewna rozbieżność

poglądów co do zaliczenia w takich przypadkach prawa własności do majątku

wspólnego małżonków. Ponieważ nie jest to jednak sytuacja występująca w stanie

faktycznym rozpoznawanej sprawy, kwestia ta pozostanie poza granicami

rozważań Sądu Najwyższego.

Co do przykładowej sytuacji wskazanej jako pierwsza to powszechnie

przyjmuje się, że prawo nabyte w czasie trwania wspólności wchodzi do majątku

wspólnego małżonków. Decydujące znaczenie ma tutaj data definitywnego nabycia

prawa. Fakt, że jego nabycie następuje w wyniku i w związku ze zdarzeniami

mającymi miejsce przed powstaniem wspólności majątkowej małżeńskiej, pozostaje

bez znaczenia dla wejścia tego prawa do majątku wspólnego.

Odnosząc wskazaną regułę do stanu faktycznego niniejszej sprawy

niezbędne jest jedynie zbadanie, czy znajduje ona zastosowanie w sytuacji, gdy

członek spółdzielni mieszkaniowej uzyskuje prawo do domu jednorodzinnego,

a następnie, po wzniesieniu tego domu przez spółdzielnię, nabywa prawo

własności domu oraz prawo do gruntu, na którym dom jest posadowiony.

Z uwagi na datę uzyskania przez M. M. przydziału oraz zawarcia przez nią

umowy ze Spółdzielnią Budowlano-Mieszkaniową „I." należy sięgnąć do przepisów

Prawa spółdzielczego, a konkretnie do art. 232 i nast. regulujących prawo do

domów jednorodzinnych i lokali mieszkalnych budowanych w celu przeniesienia ich

własności na rzecz członków. Przepisy te, jakkolwiek obecnie nie obowiązują, mają

zastosowanie w sprawie. Najistotniejsze znaczenie ma art. 235 § 1 i 2 pr.spółdz.,

zgodnie z którymi przeniesienie na członka spółdzielni własności domu wraz z

prawem do działki następuje po przeprowadzeniu rozliczenia kosztów budowy i

ostatecznym ustaleniu wkładów budowlanych, wniesieniu przez członka wkładu lub

jego części i przejęciu zobowiązań spółdzielni pokrywających resztę należności z

wkładu.

Przeniesienie

własności

domu

może

nastąpić

także

na

rzecz

spadkobierców członka lub małżonków, jeżeli prawo do domu przysługuje im

obojgu.

Z powyższego uregulowania Sąd drugiej instancji wyprowadził wniosek, że

wejście własności domu wzniesionego przez spółdzielnię mieszkaniową do majątku

wspólnego małżonków następuje wyłącznie wówczas, gdy spółdzielcze prawo do

domu jednorodzinnego należało do obojga małżonków, a więc gdy przydział został

dokonany w czasie trwania wspólności i na rzecz obojga. Wniosek taki nie znajduje

uzasadnienia w stosownych przepisach.

Zacząć należy od stwierdzenia, że art. 235 § 2 pr.spółdz. nie jest przepisem

szczególnym w stosunku do art. 32 § 1 k.r.o. (obecnie art. 31 § 1 k.r.o.). Przepis ten

wskazuje jedynie, jakie osoby mogą być stroną umowy zawieranej przez

spółdzielnię i przenoszącą własność domu wraz z prawem do gruntu. Nie

rozstrzyga natomiast, czy własność domu nabyta w wyniku umowy zawartej przez

jednego z małżonków wchodzi do majątku wspólnego czy też do majątku

odrębnego (obecnie osobistego) małżonka - członka spółdzielni, któremu

przysługiwało prawo do domu. Ta kwestia rozstrzygana jest przepisami kodeksu

rodzinnego i opiekuńczego, w stosunku do których, jak już zaznaczono, art. 235 § 2

pr.spółdz. nie stanowi regulacji szczególnej. Z art. 235 § 2 pr.spółdz. wynika

jedynie, że małżonek niebędący podmiotem prawa do domu nie może być stroną

umowy zawieranej przez spółdzielnię. Zawarcie umowy także przez takiego

małżonka pociąga za sobą jej nieważność na podstawie art. 58 § 1 k.c. (w tej

ostatniej kwestii zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 sierpnia 1997 r., I CKN

191/97, OSNC 1998, nr 1, poz. 16).

Powyższe stanowisko było już prezentowane przez Sąd Najwyższy. Wynika

ono z uzasadnienia powołanego wyżej wyroku Sądu Najwyższego z dnia

13 sierpnia 1997 r., I CKN 191/97, jak również z treści uchwały Sądu Najwyższego

z dnia 6 maja 1983 r., III CZP 15/83 (OSNCP 1983, nr 11, poz. 176). Zgodnie

z treścią tej uchwały o przynależności do majątku wspólnego małżonków budynku

mieszkalnego wybudowanego w ramach spółdzielczego zrzeszenia budowy domów

jednorodzinnych oraz działki gruntu, na której dom jest wzniesiony, decyduje data

sporządzenia umowy przenoszącej własność budynku i prawo do działki. Uchwała

ta zachowała aktualność mimo zmian prawnych, jakie miały miejsce po jej podjęciu

i stanowisko tam zaprezentowane skład orzekający w niniejszej sprawie podziela.

Oznacza to, że o wejściu prawa własności budynku oraz prawa do gruntu, na

którym został wzniesiony, do majątku wspólnego małżonków decyduje okoliczność,

czy w dacie zawierania umowy przez jednego z małżonków pozostawał on

w ustroju wspólności majątkowej małżeńskiej. Bez znaczenia pozostaje natomiast

fakt, że prawo do domu należało tylko do tego małżonka, gdyż przydział został mu

wydany przed zawarciem małżeństwa (powstaniem współwłasności majątkowej).

Z tych względów za zasadne należy uznać zawarte w skardze kasacyjnej

zarzuty naruszenia art. 32 § 1 k.r.o. oraz, w konsekwencji, także art. 45 k.r.o. Nie

jest natomiast możliwe odniesienie się przez Sąd Najwyższy do zarzutu naruszenia

art. 33 § 1 pkt 2 k.r.o. z uwagi na to, że w uzasadnieniu Sądu Okręgowego nie

znalazła się analiza zarzutów zawartych w oddalonej w całości apelacji uczestnika

postępowania. Sąd Najwyższy zauważa przy tym, że wniosek o doręczenie

orzeczenia wraz z uzasadnieniem (oraz zapowiedzią złożenia skargi kasacyjnej)

został przez uczestnika złożony. Brak było zatem podstaw do skorzystania

z uregulowania zawartego w art. 387 § 1 k.p.c.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji (art. 398 15 §

1 k.p.c.).

jc