II CSK 103/09 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 103/09

POSTANOWIENIE

Dnia 16 września 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Wojciech Jan Katner

SSN Marian Kocon

Protokolant Anna Wasiak

w sprawie z wniosku „E.” – Spółki Akcyjnej

przy uczestnictwie M.N.

oraz Województwa […]

o zasiedzenie służebności gruntowej,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 16 września 2009 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego w S.

z dnia 30 stycznia 2008 r., sygn. akt [...],

oddala skargę kasacyjną i zasądza od wnioskodawcy na rzecz

uczestnika postępowania – M.N. kwotę 300 (trzysta) zł tytułem

zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w S. postanowieniem z dnia 30 stycznia 2008 r. zmienił

postanowienie Sądu Rejonowego w S. i oddalił wniosek „E.” S.A. o stwierdzenie, że

wnioskodawca z dniem 1 października 2005 r. nabył przez zasiedzenie służebność

gruntową polegającą na prawie wstępu i nieodpłatnym korzystaniu – w celu

eksploatacji, dokonywaniu kontroli, przeglądów, konserwacji, modernizacji i

remontów, usuwaniu awarii i wymianie urządzeń infrastruktury elektroenergetycznej

– z pomieszczeń stacji transformatorowej 15/0,4 kV „TW” o łącznej pow. 64,25 m 2

znajdujących się na parterze i I piętrze w wydzielonej od strony zaplecza części

budynku, stanowiącego własność M.N., posadowionego na opisanej szczegółowo

działce, na rzecz każdoczesnego właściciela nieruchomości położonej w S. przy ul.

M. Według dokonanych ustaleń wnioskodawca, jako następca prawny Zakładu

S.A.

jest

właścicielem

nieruchomości

władnącej,

natomiast

właścicielem

nieruchomości obciążonej jest Województwo. Na gruncie nieruchomości obciążonej

M.N., na podstawie decyzji administracyjnej z dnia 15 lipca 1994 r. uzyskało prawo

wieczystego użytkowania oraz własność posadowionych na tym gruncie budynków.

Na zapleczu budynku, w którym jest M.N. i TW., w pomieszczeniach o pow. 64,25

m2, umieszczona jest opisana na wstępie stacja transformatorowa, wybudowana w

1959 r., stanowiąca obecnie własność wnioskodawcy, a wcześniej poprzedników

prawnych wnioskodawcy.

Sądy obu instancji – odwołując się do bezspornych okoliczności – uznały, że

wnioskodawcy

przysługuje

przymiot

samoistnego

posiadacza

tej

części

nieruchomości gruntowej, na której posadowiony jest budynek, w którym znajduje

się stacja transformatorowa, stanowiąca część składową przedsiębiorstwa

energetycznego prowadzonego przez wnioskodawcę. Bezsporna jest także

okoliczność, że z tych trwałych i widocznych urządzeń stacji korzystał Skarb

Państwa – do dnia 11 lipca 1993 r., a od dnia 12 lipca 1993 r. Zakład S.A. –

poprzednik prawny wnioskodawczyni.

Dokonując oceny prawnej powyższych ustaleń Sąd Okręgowy wskazał na

następujące okoliczności: po pierwsze – do dnia 15 lipca 1994 r. nieruchomość

obciążona stanowiła własność Skarbu Państwa, po drugie – obowiązujący do dnia

30 września 1990 r. art. 177 k.c. wyłączał możliwość zasiedzenia nieruchomości

będącej przedmiotem własności państwowej, po trzecie – od dnia 1 października

1990 r. stało się możliwe zasiedzenie nieruchomości stanowiących własność

Skarbu Państwa i państwowych osób prawnych, z zastrzeżeniem umożliwiającym

doliczenie do biegnącego terminu zasiedzenia okresu władania nieruchomością

przez poprzedników wnioskodawcy, po czwarte – do dnia 31 stycznia 1989 r.

zgodnie z wyrażoną w art. 128 k.c. zasadą jedności mienia ogólnonarodowego

(państwowego) mienie Zakładu, jako państwowe było własnością Skarbu Państwa.

Mając na względzie te okoliczności Sąd Okręgowy stwierdził, że Skarb

Państwa do dnia 31 stycznia 1989 r. był właścicielem zarówno nieruchomości

władnącej, jak i obciążonej, co oznacza, że do tego dnia nie istniał stan

umożliwiający zasiedzenie, a więc pozwalający na doliczenie okresu sprzed tej daty

do terminu zasiedzenia, którego bieg rozpoczął się od 1 października 1990 r.

Jedynym okresem podlegającym zaliczeniu – zgodnie z regułą przyjętą w art. 10

ustawy z dnia 28 lipca 1990 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny, dalej jako:

„zm.k.c.1990 r.” (Dz. U. Nr 55, poz.321 ze zm.) – jest okres od 1 lutego 1989 r.

(data zniesienia zasady jednolitości własności państwowej) do 30 września 1990 r.

(ostatni dzień okresu podlegającego zaliczeniu) gdy nieruchomość władnąca była

w samoistnym posiadaniu już nie Skarbu Państwa, lecz państwowej osoby prawnej,

jaką było w tym czasie Przedsiębiorstwo Państwowe Zakład. W tym stanie rzeczy –

przyjmując, że bieg zasiedzenia, po uchyleniu art. 177 k.c., rozpoczął się 1

października 1990 r. oraz zaliczając okres od 1 lutego 1989 r. do 30 września 1990

r. – termin zasiedzenia służebności gruntowej przez wnioskodawcę upłynąłby 1

lutego 2009 r. bądź w dniu 1 lutego 2019 r., w zależności od przyjęcia dobrej lub

złej wiary wnioskodawcy. Skoro jednak – jak podkreślił Sąd Okręgowy – do

zamknięcia rozprawy apelacyjnej wymagany termin zasiedzenia nie upłynął, to

wniosek podlegał oddaleniu bez potrzeby badania czy posiadanie było w dobrej czy

też w złej wierze.

Skarga kasacyjna wnioskodawcy oparta została na podstawie naruszenia

prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 172, 176, 177, 288, 292, 348-351

w zw. z art. 128 k.c. polegającą na bezpodstawnym uznaniu, że do okresu

samoistnego posiadania, które od dnia 1 lutego 1989 r. wykonywane było przez

Przedsiębiorstwo Państwowe Zakład jako państwową osobę prawną nie można

doliczyć okresu posiadania sprzed tej daty z tego względu, że wskazane

Przedsiębiorstwo

w

tamtym

okresie

wykonywało

jedynie

zarząd

mienia

stanowiącego własność Skarbu Państwa.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 285 k.c. służebność gruntowa obciąża jedną nieruchomość na

rzecz każdoczesnego właściciela innej nieruchomości, przy czym chodzi o dwie

różne nieruchomości w znaczeniu prawnorzeczowym, a więc należące do różnych

właścicieli. W związku z tym nieruchomość władnąca i nieruchomość obciążona nie

mogą być własnością (pozostawać w użytkowaniu wieczystym) tej samej osoby.

Służebność gruntowa jest prawem na rzeczy cudzej, a zatem właściciel

nieruchomości nie może nabyć przez zasiedzenie służebności na swojej (własnej)

nieruchomości. Zasiedzenie polega bowiem na nabyciu prawa własności

(służebności gruntowej) przez nieuprawnionego posiadacza wskutek faktycznego

wykonywania tego prawa w określonym czasie, jest więc sposobem nabycia

własności lub innych praw rzeczowych na rzeczy cudzej.

Przepisy art. 128 k.c. – obowiązujące do chwili wejścia w życie ustawy z dnia

31 stycznia 1989 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny, dalej jako: „zm.k.c. 1989”

(Dz. U. Nr 3, poz. 11), t.j. do dnia 31 stycznia 1989 r. – przewidywały, że własność

państwowa przysługuje niepodzielnie państwu a państwowe osoby prawne,

w granicach swej zdolności prawnej, wykonują w imieniu własnym względem

zarządzanych przez nie części mienia ogólnonarodowego uprawnienia płynące

z własności państwowej. Przedsiębiorstwa państwowe wykonywały zatem jedynie

zarząd mieniem państwowym choć w imieniu własnym. Taka wykładnia art. 128 k.c.

była i jest przyjmowana w doktrynie oraz orzecznictwie (wyrok SN z dnia 15

kwietnia 1966 r. I CR 80/66, OSNC 1967/2/24, uchwała SN z dnia 16 października

1961 r. I CO 20/61, OSNC 1962/2/41 oraz postanowienie SN z dnia 25 stycznia

2006 r. I CSK 11/05, niepubl.).

W okresie obowiązywania art. 128 k.c. (w brzmieniu pierwotnym) powyższe

zasady odnosiły się także do posiadania, jeżeli wykonywane było przez

przedsiębiorstwo państwowe. Posiadanie stanowiło składnik mienia państwowego

a posiadaczem był Skarb Państwa, choć na zewnątrz jako posiadacz występowała

zarządzająca tym mieniem państwowa osoba prawna. W konsekwencji upływu

okresu zasiedzenia, własność lub inne prawo rzeczowe nabywał Skarb Państwa,

a nie

państwowa

Korzystanie

z

osoba

prawna

nieruchomości

będąca

oraz

ze

zarządcą

mienia

służebności

państwowego.

gruntowych

przez

przedsiębiorstwo państwowe następowało zatem na rzecz Skarbu Państwa

(por. postanowienie z dnia 10 lipca 2008 r., III CSK 73/08, niepubl., postanowienie

SN z dnia 11 grudnia 2008 r., II CSK 314/08 niepubl.). Do dnia 31 stycznia 1989 r.,

gdy obowiązywały powyższe zasady i gdy zarówno właścicielem nieruchomości

obciążonej jak i posiadaczem służebności gruntowej przesyłu oraz właścicielem

nieruchomości władnącej był – co jest okolicznością bezsporną w sprawie – Skarb

Państwa, nie mogło w ogóle dojść do zasiedzenia służebności gruntowej przesyłu,

skoro, jak już podkreślono, właściciel nie może nabyć przez zasiedzenie

służebności gruntowej na nieruchomości stanowiącej jego własność.

Po znowelizowaniu art. 128 k.c., co nastąpiło z dniem 1 lutego 1989 r.,

własność państwowa przysługiwała Skarbowi Państwa albo innym państwowym

osobom prawnym (art. 1 ustawy z dnia 31 stycznia 1989 r. o zmianie ustawy –

Kodeks cywilny, Dz. U. Nr 3, poz. 11). Dopiero od tej chwili przedsiębiorstwo

państwowe, będące poprzednikiem prawnym wnioskodawcy, mogło nabyć prawa

(w tym prawo służebności gruntowej) na swoją rzecz, nie zaś na rzecz Skarbu

Państwa, bowiem doszło do rozdzielenia osoby posiadacza służebności przesyłu

oraz osoby właściciela nieruchomości obciążonej.

Okres posiadania służebności prowadzący do jej zasiedzenia rozpoczął się

od dnia 1 października 1990 r. wskutek skreślenia z tym dniem art. 177 k.c. (art. 1

ustawy z dnia 28 lipca 1990 r., Dz. U. Nr 55, poz. 321). Do okresu, który rozpoczął

się od dnia 1 października 1990 r. mógł być doliczony – zważywszy na

uregulowanie zawarte w art. 10 zm.k.c. 1990 r. – tylko okres posiadania

służebności gruntowej poprzednika prawnego wnioskodawcy liczony od dnia

1 lutego 1989 r. do dnia 30 września 1990 r. Skoro jednak w chwili orzekania przez

Sąd Okręgowy okres posiadania liczony od dnia 1 października 1990 r. razem

z okresem doliczonym na podstawie art. 10 zm.k.c. 1990 r. był za krótki do nabycia

przez zasiedzenie służebności gruntowej opisanej we wniosku, zarzut naruszenia

przepisów powołanych w skardze kasacyjnej należało ocenić jako bezzasadny.

Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 k.p.c.

oddalił skargę kasacyjną, a na podstawie art. 520 § 2 w zw. z art. 13 § 2, art. 391

§ 1 oraz art. 39821 k.p.c. zasądził od wnioskodawcy na rzecz uczestnika – MN.

zwrot kosztów postępowania kasacyjnego.