II CSK 100/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 100/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 25 sierpnia 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący)

SSN Iwona Koper (sprawozdawca)

SSN Dariusz Zawistowski

Protokolant Anna Banasiuk

w sprawie z powództwa Antoniego M.

przeciwko Przemysławowi S.

o uznanie czynności prawnej darowizny za bezskuteczną i nakazanie,

po rozpoznaniu na rozprawie

w Izbie Cywilnej w dniu 25 sierpnia 2011 r.,

skargi kasacyjnej pozwanego

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 14 kwietnia 2010 r.,

1) oddala skargę kasacyjną;

2) zasądza od pozwanego na rzecz powoda kwotę 2.700 zł

(dwa tysiące siedemset) podwyższoną o stawkę podatku

od towarów i usług tytułem kosztów postępowania

kasacyjnego;

3) przyznaje radcy prawnemu Tomaszowi U. od Skarbu

Państwa - Sądu Apelacyjnego tytułem kosztów

nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu

pozwanemu w postępowaniu kasacyjnym kwotę 2.700 zł

(dwa tysiące siedemset) podwyższoną o stawkę podatku

od towarów i usług.

Uzasadnienie

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny oddalił apelację pozwanego

Przemysława S. od wyroku Sądu Okręgowego, uwzględniającego powództwo

Antoniego M. o uznanie za bezskuteczną umowy darowizny prawa użytkowania

wieczystego gruntu i własności budynku i nakazanie pozwanemu, by zezwolił na

przeprowadzenie egzekucji z przedmiotowej nieruchomości stanowiącej jego

własność w celu zaspokojenia wierzytelności przysługującej powodowi wobec

Teresy S. w kwocie 143,832,75 zł z odsetkami w wysokości 12,25% w stosunku

rocznym z zastrzeżeniem, że pozwany może zwolnić się od roszczenia powoda

przez zapłatę powyższej kwoty.

W podstawie faktycznej rozstrzygnięcia Sąd Okręgowy przyjął, że powodowi

przysługuje w stosunku do Teresy S. wyżej opisana wierzytelność z tytułu spłaty

wartości jego udziału w prawie użytkowania wieczystego gruntu i własności

budynku, przydzielonych dłużniczce w wyniku zniesienia współużytkowania i

współwłasności postanowieniem Sądu Rejonowego z dnia 25 maja 2004 r. Umową

z dnia 10 marca 2009 r. dłużniczka darowała synowi – pozwanemu przysługujące

jej prawa do gruntu i budynku, o czym powód powziął informację od komornika,

prowadzącego

na

jego

wniosek

egzekucję

przedmiotowej

wierzytelności.

Egzekucja prowadzona przeciwko dłużniczce, która nie uzyskuje żadnych

dochodów i nie ma innego majątku, okazała się bezskuteczna.

W tym stanie faktycznym Sąd Okręgowy uznał, że dłużniczka w wyniku

zawarcia umowy darowizny stała się niewypłacalna, a czynność ta zmierzała do

pokrzywdzenia wierzyciela. Sytuacja materialna dłużniczki nie uległa następnie

zmianie na tyle, by było obecnie możliwe zaspokojenie należności powoda.

Dokonując darowizny dłużniczka miała świadomość działania na szkodę powoda.

Pozwanemu znane były fakty zadłużenia matki w stosunku do powoda oraz

ustanowienia

na

przedmiocie

darowizny

hipoteki

przymusowej

kaucyjnej.

W przedstawionym stanie rzeczy - w ocenie Sądu Okręgowego - spełnione zostały

przesłanki z art. 527 k.c.

Ocenę tę podzielił Sąd Apelacyjny. W ustosunkowaniu się do zarzutów

apelacji

stwierdził, że z faktu ustanowienia hipoteki przymusowej nie można

w okolicznościach sprawy wywodzić braku pokrzywdzenia wierzyciela, gdyż jest to

hipoteka kaucyjna wpisana na podstawie tymczasowego zarządzenia sądu a więc

tymczasowa

i

rozstrzygnięcia

prowizoryczna.

uznał

Za

okoliczność,

pozbawioną

znaczenia

że

sprawy

w

toku

prawnego

pozwany

dla

uzyskał

przekształcenie prawa użytkowania wieczystego gruntu w prawo własności.

Zgodnie bowiem z art. 3 ust. 3 ustawy z 29 lipca 2005 r. o przekształceniu prawa

użytkowania wieczystego w prawo własności nieruchomości (Dz.U. Nr 175, poz.

1459 ze zm.) decyzja o przekształceniu nie może naruszać praw osób trzecich.

W skardze kasacyjnej pozwany zarzucił:

1)

naruszenie art. 527 § 1 i 2 k.c. przez niewłaściwe zastosowanie w sytuacji

gdy

dokonanie

czynności

nie

prowadzi

do

pokrzywdzenia,

gdyż

nieruchomość jest obciążona hipoteką przymusową na rzecz powoda,

zabezpieczającą w całości jego wierzytelność oraz alternatywnie,

2)

naruszenie art. 527 § 1 i 2 k.c. przez błędną wykładnię i niewłaściwe

zastosowanie polegające na przyjęciu, że czynność prawna jest dokonana

z pokrzywdzeniem wierzyciela także wówczas, gdy nieruchomość będąca jej

przedmiotem jest obciążona hipoteką przymusową na rzecz wierzyciela,

3)

art. 527 § 1 k.c. przez niewłaściwe zastosowanie w sytuacji, gdy na skutek

przekształcenia prawa

użytkowania wieczystego brak jest możliwości

ubezskutecznienia czynności wobec braku tożsamości przedmiotu czynności

prawnej,

4)

art. 527 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 3 ust. 3 ustawy z 29 lipca 2005 r.

przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie przez przyjęcie,

że przekształcenie

tego

prawa

pozostaje

bez

wpływu

na

uznanie,

iż czynność została dokonana z pokrzywdzeniem wierzyciela.

Wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zasadnie podnosi skarżący, w nawiązaniu do przesłanki pokrzywdzenia

wierzyciela (art. 527 § 1 k.c.), że skarga pauliańska chroni wierzycieli

nieposiadających zabezpieczenia rzeczowego, gdyż wierzyciel posiadający takie

zabezpieczenie nie ma powodu by obawiać się rozporządzenia nieruchomością

przez dłużnika. Możliwość jego zaspokojenia w takiej sytuacji nie ulega zmianie

bowiem każdy kolejny właściciel staje się z mocy prawa dłużnikiem hipotecznym

(art. 65 u.k.w.h.) i można skierować egzekucje do niego jako dłużnika rzeczowego.

Odmiennie

jednak

przedstawia

się

sytuacja

w

przypadku

hipoteki

przymusowej kaucyjnej wpisanej na podstawie zarządzenia tymczasowego

(obecnie postanowienia o udzielenia zabezpieczenia - art. 110 ustawy z dnia 6 lipca

1982 r. o księgach wieczystych i hipotece, t. jedn. Dz.U. z 2001 r., Nr 124,

poz. 1361 ze zm.). Hipoteka taka, nie jest bowiem środkiem egzekucyjnym lecz

środkiem zabezpieczającym orzeczenie, które zostanie wydane w przyszłości; a jej

celem nie jest realizacja wierzytelności. Uzasadnia to przyjęte trafnie przez Sąd

Okręgowy zapatrywanie, że zabezpieczenie wierzytelności wpisem hipoteki

przymusowej kaucyjnej nie wyłącza udzielenia wierzycielowi ochrony prawnej na

podstawie skargi pauliańskiej.

W razie przekształcenia prawa użytkowania wieczystego w prawo własności

na podstawie przepisów ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przekształceniu prawa

użytkowania wieczystego w prawo własności prawo użytkowania wieczystego

wygasa, a dotychczasowy użytkownik wieczysty jest traktowany jak nabywca

własności (tak również SN w uzasadnieniu uchwały składu siedmiu sędziów z dnia

8 grudnia 2004 r., III CZP 47/04 OSNC 2005 r., nr 5, poz. 74 na gruncie ustawy

z dnia 4 września 1997 r. o przekształceniu prawa użytkowania wieczystego

przysługującego osobom fizycznym w prawo własności - jedn. tekst: Dz.U. z 2001 r.

Nr 120, poz. 1299 ze zm.).

Wygaśniecie prawa użytkowania wieczystego - zgodnie z art. 241 k.c. powoduje z mocy prawa wygaśnięcie wszystkich ustanowionych na nim obciążeń,

chyba że skutek taki wyłącza przepis szczególny. Takim przepisem szczególnym

w stosunku do art. 241 k.c. wyłączającym określony w nim skutek jest art. 3 ust. 3

ustawy z 29 lipca 2005 r. Na jego podstawie, mimo przekształcenia prawa

wieczystego użytkowania we własność utrzymują się obciążające je przed

przekształceniem hipoteki, (tak również SN na gruncie ustawy z dnia 4 września

1997 r. w postanowieniu z dnia 10 sierpnia 2007 r., II CSK 179/07, nie publ.).

Przepis ten realizujący cel ochrony praw osób trzecich, zgodnie z ustanowioną

w nim zasadą, iż decyzja o przekształceniu prawa użytkowania wieczystego

w prawo własność nie narusza ich praw, umożliwia także wierzycielowi domaganie

się uznania za bezskuteczną czynności prawnej rozporządzającej przez dłużnika

z pokrzywdzeniem wierzyciela prawem użytkowania wieczystego, mimo jego

późniejszego przekształcenia w prawo własności przez użytkownika wieczystego,

który nie jest dłużnikiem rzeczowym.

Kierując się powyższym Sąd Najwyższy, na podstawie art. 398 14 k.p.c.

oddalił skargę kasacyjną oraz na podstawie do art. 98 § 1 w zw. z art. 391 § 1 i art.

39821 k.p.c. orzekł o kosztach postępowania kasacyjnego.

jz