II CSK 10/06 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 10/06

POSTANOWIENIE

Dnia 6 czerwca 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Józef Frąckowiak (przewodniczący)

SSN Henryk Pietrzkowski (sprawozdawca)

SSN Dariusz Zawistowski

Protokolant Anna Banasiuk

w sprawie z wniosku R. M.

przy uczestnictwie Skarbu Państwa - Wojewody W. i in., o wpis prawa własności,

oraz w sprawie z wniosku Skarbu Państwa - Wojewody W.

przy uczestnictwie R. M.

o wpis prawa własności,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 25 maja 2006 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy R. M.

od postanowienia Sądu Okręgowego w P.

z dnia 19 maja 2005 r., oraz skargi kasacyjnej uczestnika postępowania R. M.

od postanowienia Sądu Okręgowego w P. z dnia 19 maja 2005 r. oddalającego

apelacje uczestnika postępowania od wpisów Sądu Grodzkiego w W. z dnia 14

listopada 1946 r., księga gruntowa W. Tom II wykaz 52 i z dnia 22 stycznia 1947 r.,

księga wieczysta S. […],

oddala

skargi

kasacyjne

i

nie

postępowania kasacyjnego

Uzasadnienie

obciąża

R.

M. kosztami

Sąd Okręgowy w P. dwoma postanowieniami z dnia 19 maja 2005 r. –

pierwszym wydanym w sprawie […], w której nastąpiło połączenie do łącznego

rozpoznania dwóch spraw oraz drugim wydanym w sprawie […] – oddalił trzy

apelacje R. M., który w pierwszej sprawie występuje jako uczestnik postępowania,

natomiast w drugiej jako wnioskodawca. W pierwszej z wymienionych spraw Sąd

Grodzki dnia 14 listopada 1946 r. oraz dnia 22 stycznia 1947 r. dokonał na rzecz

Skarbu Państwa wpisów prawa własności w księgach wieczystych prowadzonych

dla szczegółowo opisanych nieruchomości, natomiast w drugiej sprawie Sąd

Rejonowy postanowieniem z dnia 8 maja 2002 r. oddalił wniosek R. M. o

wykreślenie

Skarbu

Państwa

szczegółowo

opisanych

w księgach

nieruchomości

wieczystych

i dokonanie

na

prowadzonych

dla

jego

jako

rzecz,

spadkobiercy H. M., wpisów prawa własności.

Orzeczenia Sądu Okręgowego z dnia 19 maja 2005 r. wydane zostały po ich

uchyleniu przez Sąd Najwyższy – w następstwie uwzględnienia dwóch apelacji

R. M. (jako uczestnika postępowania w sprawie […]) oraz apelacji R. M. (jako

wnioskodawcy w sprawie […]) – i przekazaniu obu spraw Sądowi Okręgowemu do

ponownego rozpoznania.

Sąd Okręgowy rozpoznając te sprawy po raz pierwszy ustalił w pierwszej

z nich, że H. M. przed II wojną światową była właścicielką nieruchomości, dla

których Sąd Grodzki w W. prowadził księgi wieczyste KW W. i KW S. W czasie

okupacji niemieckiej nieruchomości te przejęte zostały na rzecz Skarbu III Rzeszy

Niemieckiej.

Po zakończeniu wojny, Sąd Grodzki, uwzględniając wnioski Wojewódzkiego

Urzędu Ziemskiego w P. z dnia 20 sierpnia 1946 r., oraz z dnia 9 stycznia 1947 r.,

do których dołączone były zaświadczenia tegoż Urzędu, stwierdzające że

nieruchomości objęte wymienionymi księgami wieczystymi „podpadają pod

działanie art. 2 ust. 1 lit. b), c), d) oraz e) dekretu z dnia 6 września 1944 r. o

przeprowadzeniu reformy rolnej” wpisał do ksiąg wieczystych prowadzonych dla

tych nieruchomości Skarb Państwa. Wpisy dokonane zostały w dniu 14 listopada

1946 r – w przypadku pierwszego wniosku., natomiast w przypadku drugiego

wniosku w dniu 22 stycznia 1947 r. O wpisach tych H. M. nie została

powiadomiona. Zawiadomienie o dokonanych wpisach doręczone została dopiero

w dniu 27 maja 2002 r. jej następcy prawnemu R. M.

W drugiej z wymienionych spraw Sąd Okręgowy rozpoznając ją po raz

pierwszy ustalił, że w dniu 25 stycznia 2002 r. R. M. złożył wniosek o dokonanie na

jego rzecz, jako spadkobiercy H. M., wpisu prawa własności nieruchomości, dla

których prowadzone są księgi wieczyste KW „W.” i KW „S.”, twierdząc, że

dokonane na rzecz Skarbu Państwa wpisy są nieważne z mocy prawa, gdyż

wcześniej – zgodnie z dekretem o przeprowadzeniu reformy rolnej – winien zostać

wykreślony wpis na rzecz Rzeszy Niemieckiej i ponownie powinien zostać

dokonany wpis na rzecz H. M. Jak zaznaczono na wstępie wniesiona przez R. M.

apelacja od postanowienia oddalającego jego wniosek była przedmiotem

postępowania w sprawie […], zakończonego oddaleniem apelacji.

Sąd Najwyższy rozpoznając po raz pierwszy wniesione przez R. M. kasacje

zaznaczył, że rozpoznanie sprawy przez sąd drugiej instancji w postępowaniu

wieczystoksięgowym na posiedzeniu niejawnym nie rodzi skutku w postaci

nieważności

postępowania.

Wskazał,

że

wąski

zakres

kognicji

sądu

wieczystoksięgowego wprawdzie – jak trafnie zauważył Sąd Okręgowy - nie

uprawniał tego Sądu do weryfikowania treści zaświadczeń, które stanowiły

podstawę wpisów z 14 listopada 1946 r. i 22 stycznia 1947, jednak nie pozbawiał

tego Sądu kompetencji do zbadania po pierwsze: czy zaświadczenia wydane

zostały przez właściwy organ oraz po drugie: czy wpisy dokonane zostały zgodnie

z ówcześnie obowiązującym prawem.

Sąd Okręgowy rozpoznając sprawę ponownie odniósł się do poruszonych

przez Sąd Najwyższy kwestii, a mianowicie: - czy zaświadczenia, będące podstawą

kwestionowanych przez R. M. wpisów, wydane zostały przez właściwy organ oraz

czy wpisy dokonane zostały zgodnie z ówcześnie obowiązującym prawem. Na tak

postawione

pytania

udzielił

odpowiedzi

twierdzącej,

podnosząc

szereg

argumentów, które omówione zostaną niżej w części rozważań prawnych.

Sąd Okręgowy powołując się na pogląd Sądu Najwyższego wyrażony

w niniejszej

sprawie

podniósł,

że

zaświadczenie

urzędu

ziemskiego

było

wystarczające dla dokonania wpisu Skarbu Państwa w księdze wieczystej oraz że

rzeczą sądu wieczystoksięgowego nie jest badanie prawidłowości zakwalifikowania

danej nieruchomości na cele reformy rolnej. Weryfikowanie zaświadczeń we

wskazanym

zakresie

nie

jest

możliwe

nie

tylko

w

postępowaniu

wieczystoksięgowym, ale nawet w postępowaniu o uzgodnienie stanu prawnego

ujawnionego w księdze wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym. Dał temu

wyraz Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 27 września 1991 r., III CZP 90/91, OSNC

1992, nr 5, poz. 72, którą skarżący wadliwie zinterpretował.

Skoro więc w sprawie o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym

stanem prawnym – w której powództwo oparte jest na twierdzeniu, że wpis

w księdze wieczystej dokonany został wskutek błędnego w zaświadczeniu

stwierdzenia

wojewódzkiego

urzędu

ziemskiego,

że

nieruchomość

jest

przeznaczona na cele reformy rolnej – jej rozstrzygnięcie zależy od uprzedniej

decyzji wojewody stwierdzającej, czy nieruchomość podpada pod działanie

przepisów

dekretu

o

reformie

rolnej,

to

tym

bardziej

w

postępowaniu

wieczystoksięgowym, sąd nie jest władny zakwestionować zasadności przyjętej

w zaświadczeniu kwalifikacji nieruchomości, jako przeznaczonej na cele tej

reformy, chyba że dysponuje dokumentem, wydanym przez właściwy organ

administracji państwowej (publicznej), który kwestię charakteru nieruchomości

rozstrzygnął

odmiennie

w

stosunku

do

przyjętej

w

zaświadczeniu

(por.

postanowienie SN z dnia 27 kwietnia 2001 r., III CKN 354/00, OSNC 2001, nr 12,

poz. 183).

Sąd Okręgowy potwierdził ustalenie dokonane przy rozpoznawaniu sprawy

po raz pierwszy, a mianowicie, że o wpisach z dnia 14 listopada 1946 r. i z dnia

22 stycznia 1947 r. H. M. nie została powiadomiona. Zawiadomienie o dokonanych

wpisach doręczone została dopiero w dniu 27 maja 2002 r. jej następcy prawnemu

R. M.

Złożone przez skarżącego w toku ponownego rozpoznania sprawy

kserokopie trzech decyzji poświadczonych za zgodność przez notariusza nie

spełniają – jak podkreślił Sąd Okręgowy - wymagania dokumentu mogącego być

podstawą wpisu, albo, jak w niniejszej sprawie, skutecznej podstawy zaskarżenia

wpisów. W orzecznictwie prezentowany jest pogląd, że podstawą wpisu do księgi

wieczystej nie może być odpis z odpisu dokumentu urzędowego poświadczony

przez organ państwowy będący w posiadaniu odpisu tego dokumentu. Sąd

Okręgowy podkreślił, że przewidziana w art. 31 ust. 1 u.k.w.h. zasada notarialnego

poświadczenia podpisu na dokumencie, który ma stanowić podstawę wpisu do

księgi wieczystej, nie odnosi się do dokumentów urzędowych w rozumieniu art. 244

k.p.c., a takim dokumentem jest decyzja administracyjna. Ostatnia decyzja

(czwarta) z dnia 25 stycznia 2005 r. została wprawdzie złożona przez skarżącego

w wymaganej formie, jednakże też nie mogła stanowić podstawy przy ocenie

zasadności dokonanych wpisów, gdyż brak w niej stwierdzenia, iż jest decyzją

ostateczną. Co więcej z zawartego w niej pouczenia wynika iż nie jest decyzją

ostateczną. Sąd Okręgowy podniósł, że tylko stanem prawnym wytworzonym przez

decyzję ostateczną sąd jest związany przy dokonywaniu wpisu do księgi wieczystej.

W

drugiej

sprawie

Sąd

Okręgowy

ponownie

oddalając

apelację

wnioskodawcy R. M. podkreślił, że dla jej rozstrzygnięcia istotne znaczenie miało

oddalenie dwóch apelacji w sprawie […]. Skarżący ponadto nie złożył koniecznych

dla uwzględnienia jego wniosku dokumentów, które wykazywałyby jego następstwo

prawne. Złożone kserokopie trzech decyzji poświadczonych przez notariusza za

zgodność z okazanymi dokumentami nie spełniają - z takich samych przyczyn jakie

wskazane zostały w sprawie […] – wymogu dokumentu, mogącego być podstawą

wpisu. Czwarta złożona decyzja, wobec tego, że nie była ostateczna też nie mogła

odnieść skutku.

Od obu postanowień wydanych w obu sprawach R. M. wniósł skargi

kasacyjne.

Skarga kasacyjna w sprawie […], w której R. M., jako uczestnik

postępowania, kwestionuje wpisy dokonane na rzecz Skarbu Państwa oraz skarga

kasacyjna w sprawie […], w której R. M. kwestionuje odmowę dokonania na jego

rzecz wpisu do księgi wieczystej, oparte zostały na obu podstawach. Skarżący w

ramach podstawy kasacyjnej naruszenia

przepisów postępowania zarzucił

naruszenie:

- art. 378 w zw. z art. 382 k.p.c.,

- art. 381 k.p.c.,

- 382 w zw. z art. 391 § 1 i art. 217 § 1 i 2 oraz art. 316 § 1 k.p.c.,

- art. 375 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.,

- art. 378 § 1 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.,

- art. 16, 17, 24, 31 i 42 dekretu z dnia 18 lipca 1945 r. – Kodeks

postępowania niespornego (Dz. U. Nr 27, poz. 169),

- art. 379 pkt 5 k.p.c. i art. 386 § 2 k.p.c., art. 39820 zd.1 i art. 386 § 6 k.p.c.,

- art. 348 w zw. z art. 378 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej

Polskiej z dnia 20 listopada 1930 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr

83, poz. 651 ze zm.) w zw. z art. 4 kodeksu postępowania niespornego,

- art. 6268 § 2 i art. 6269 k.p.c.,

- art. 4 ust. 1 i art. 9 ust. 1 pruskiej ustawy wykonawczej z dnia 26 września

1899 r. do ustawy o księgach wieczystych z dnia 24 marca 1897 r., a także art. 13

ust. 1 zd. 2 oraz §§ 29 i 30 tej ustawy, a ponadto art. 2 i 37 rozporządzenia z dnia

13 listopada 1899 r. króla pruskiego o księgach wieczystych (Zb.ust. prusk.,

str. 519) w zw. z § 2 ust. 2 i § 4 ustawy o księgach wieczystych z dnia 24 marca

1897 r. (Dz. U. Rzeszy, str. 754),

- art. 1 ust. 1 dekretu z dnia 24 sierpnia 1945 r. o wpisywaniu do ksiąg

hipotecznych (gruntowych) prawa własności nieruchomości przejętych na cele

reformy rolnej (Dz. U. Nr 34, poz. 204) w zw. z art. 2 ust. 1 lit.e dekretu z dnia

6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 4, poz. 17 ze zm.),

- art. 6268 § 2 i art. 6269 k.p.c. w zw. z art. 8 ust. 2, art. 45 i 177 Konstytucji

RP,

- art. 252 k.p.c. oraz art. 55 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej

z dnia 22 marca 1928 r. o postępowaniu administracyjnym (Dz. U. Nr 36, poz. 341)

w zw. z art. 276 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia

29 listopada 1930 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 83, poz. 651 ze

zm.),

- art. 328 § 2 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.,

- art. 244 § 1 k.p.c. w zw. z art. 2 § 2 i art. 96 pkt 2 Prawa o notariacie,

- art. 1 ust. 1 dekretu z dnia 8 sierpnia 1946 r. o wpisywaniu w księgach

hipotecznych (gruntowych) prawa własności nieruchomości przejętych na cele

reformy rolnej (Dz. U. Nr 39, poz. 233) w zw. z art. 2 ust. 1 lit.e dekretu z dnia

6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 4, poz. 17 ze zm.),

- § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca

1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r.

o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10, poz. 51 ze zm.) w zw. z art. 68 i 72

rozporządzenia

Prezydenta

Rzeczypospolitej

z

dnia

marca

1928

r.

o postępowaniu administracyjnym (Dz. U. RP Nr 36, poz. 341 ze zm.) oraz art. 1

ust. 1 dekretu z dnia 8 sierpnia 1946 r. o wpisywaniu w księgach hipotecznych

prawa własności nieruchomości przejętych na cele reformy rolnej (Dz. U. Nr 39,

poz. 233 ze zm.),

- art. 116 ust. 2 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych

i hipotece (Dz. U. Nr 19, poz. 147, ze zm.) w zw. z art. 6 pruskiej ustawy

wykonawczej z dnia 26 września 1899 r. do ustawy o księgach wieczystych (zb.

ustaw prusk., str. 307).

Opierając skargi kasacyjne na podstawie naruszenia prawa materialnego

skarżący zarzucił naruszenie:

- art. 1 zd.1 i art. 3 lit.a i b oraz art. 6 ust. 2 dekretu z dnia 12 sierpnia 1946 r.

o zespoleniu urzędów ziemskich z władzami administracji ogólnej (Dz. U. Nr 43,

poz. 248) – przez błędną ich wykładnię,

- art. 1 zd. 1 dekretu z dnia 9 stycznia 1947 r. o wpisywaniu po dniu

31 grudnia 1946 r. w księgach hipotecznych (gruntowych, wieczystych) prawa

własności nieruchomości przejętych na cele reformy rolnej (Dz. U. Nr 5, poz. 25) –

przez błędną ich wykładnię,

- art. LV § 1 zd.2 dekretu z dnia 11 października 1946 r. – Przepisy

wprowadzające Prawo rzeczowe i prawo o księgach wieczystych (Dz. U. Nr 57,

poz. 321 ze zm.) - przez jego niewłaściwe zastosowanie,

- art. 2 ust. 1 lit.e dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu

reformy rolnej (Dz. U. Nr 4, poz. 17, ze zm.) w zw. z art. 1 ust. 1 dekretu z dnia

24 sierpnia 1945 r. o wpisywaniu do ksiąg hipotecznych (gruntowych) prawa

własności nieruchomości przejętych na cele reformy rolnej (Dz. U. Nr 34, poz. 204)

ewentualnie art. 1 ust. 1 dekretu z dnia 8 sierpnia o wpisywaniu w księgach

hipotecznych prawa własności nieruchomości przejętych na cele reformy rolnej

(Dz. U. Nr 39, poz. 233 ze zm.) – przez jego błędną wykładnię,

- art. 1 ust. 1 dekretu z dnia 24 sierpnia 1945 r. o wpisywaniu do ksiąg

hipotecznych (gruntowych) prawa własności nieruchomości przejętych na cele

reformy rolnej (Dz. U. Nr 34, poz. 204) – przez błędną wykładnię,

- art. 2 ust. 1 lit.e dekretu o reformie rolnej w zw. z § 18 ustawy o ks.w.

z 24 marca 1897 r. oraz § 4 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia

20 stycznia 1939 r. w sprawie zmiany granic gmin wiejskich i miejskich w powiecie

[…] (Dz. U. RP Nr 6, poz. 35) – przez niewłaściwe zastosowanie.

Skarżący wnosił o uchylenie zaskarżonych postanowień oraz „orzeczeń

Sądu pierwszej instancji” i przekazanie obu spraw temu Sądowi do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

I. Odnosząc się do najdalej idącego zarzutu nieważności postępowania

przed obu orzekającymi Sądami, przede wszystkim wskazać należy, że zarzut

dotyczący nieważności postępowania przed Sądem II instancji uznany został przez

Sąd Najwyższy za bezzasadny już w postanowieniu przekazującym obie sprawy do

ponownego rozpoznania, powołane wtedy argumenty pozostają nadal aktualne.

Ponadto skarżącemu uszło uwadze uregulowanie przewidziane w art. 398 20 k.p.c.,

zgodnie z którym nie można oprzeć skargi kasacyjnej od orzeczenia wydanego po

ponownym rozpoznaniu sprawy na podstawach sprzecznych z wykładnią prawa

dokonaną w tej sprawie przez Sąd Najwyższy. Gdy chodzi zaś o nieważność

postępowania przed Sądem I instancji, to badając ją w płaszczyźnie zarzutu

naruszenia przez Sąd II instancji art. 386 § 2 k.p.c. przez jego niezastosowanie

stwierdzić należy, że nie było podstaw do jego zastosowania. Okoliczność, że Sąd

Grodzki przed dokonaniem kwestionowanych wpisów do księgi wieczystej na rzecz

Skarbu Państwa, nie dokonał wykreślenia wpisu na rzecz Rzeszy Niemieckiej i nie

przywrócił wpisu prawa własności na rzecz H. M. (poprzedniczki prawnej R. M.) nie

może

uzasadniać nieważności postępowania

z powodu

pozbawienia

tejże

poprzedniczki prawa do obrony jej praw. Wykreślenia wpisów dokonanych na rzecz

Rzeszy Niemieckiej, jako wpisów nieważnych i bezskutecznych z mocy prawa (art.

1 dekretu z dnia 6 czerwca 1945 r. o mocy obowiązującej orzeczeń sądowych,

wydanych w okresie okupacji niemieckiej na terenie Rzeczypospolitej Polskiej, Dz.

U. Nr 25, poz. 151), nie można traktować – jak trafnie ocenił Sąd Okręgowy – jako

orzeczeń sądowych podlegających procedurze sądowej, lecz jako czynność

techniczną. Ówczesny ustawodawca polski przyjął, że w ciągu dwóch lat od dnia

przejścia Państwa na stopę pokojową do wpisów, podlegających wykreśleniu z

mocy omawianego dekretu, nie stosuje się zasady jawności i prawdziwości wpisu

oraz dobrej wiary osób trzecich (art. 151 dekretu). Świadczy to o szczególnym

potraktowaniu postępowania w przedmiocie wykreślenia wpisów dokonanych w

czasie okupacji niemieckiej, którego istotą było szybkie wyeliminowanie skutków

działania organów państwowych okupanta niemieckiego. Przyjęcie rozumowania

przeciwnego mogłoby doprowadzić do zgoła absurdalnego wniosku o obowiązku

organów

Rzeszy

Niemieckiej

(notabene

wykreśleniu

wpisu.

Uzasadnianie

przez

powiadomienia

dokonanym

nieistniejącej)

skarżącego

o

zarzutu

nieważności przed Sądem Grodzkim treścią współczesnego przepisu art. 626 8 § 7

k.p.c., stanowiącym, że wpisem w księdze wieczystej jest również wykreślenie,

potraktować należy w kategoriach nieporozumienia.

Z żadnego przepisu regulującego postępowanie w przedmiocie wpisu do

księgi wieczystej Skarbu Państwa, jako właściciela nieruchomości przejętych na

podstawie dekretu z dnia 6 września 1944 r. o reformie rolnej nie wynika, że

poprzedniczka prawna R. M. powinna zostać powiadomiona o wpłynięciu wniosków

o dokonanie spornych wpisów oraz o obowiązku wyznaczenia posiedzeń sądowych

celem ich rozpoznania. Wskazane w skardze kasacyjnej przepisy art. 13 § 2 i art.

24 kodeksu postępowania niespornego nie mogły uzasadniać omawianego zarzutu,

nie miały bowiem zastosowania, o czym niżej.

II. Wprawdzie skarżący ma rację, że sąd II instancji, rozpoznając sprawę nie

jest związany zarzutami apelacji, jednak te, które zostały zgłoszone przez

skarżącego, a których Sąd Okręgowy nie uwzględnił i w konsekwencji odmówił

przeprowadzenia dowodów, które miały je uzasadniać, nie mogły uzasadniać

naruszenia ani art. 378 § 1 zd.1, ani art. 382, ani też art. 217 § 1 i 2 w zw. z art. 391

§ 1 k.p.c. Zarzuty skarżącego zmierzały do wykazania, że wniosek i zaświadczenie

Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w P. z dnia 9 stycznia 1947 r., będące

podstawą kwestionowanego wpisu z dnia 22 stycznia 1947 r. nie zostały podpisane

przez prezesa tego Urzędu, lecz naczelnika Wydziału Prawnego dr. M., o czym

miałoby świadczyć podobieństwo podpisu złożonego przez tegoż dr. M. na

dokumencie z dnia 2 stycznia 1946 r. (złożonym do akt w postępowaniu

apelacyjnym) z podpisem na wspomnianym wniosku i zaświadczeniu z dnia 9

stycznia 1947 r. Uznając omawiany zarzut kasacyjny za bezzasadny przede

wszystkim podkreślić należy, że w postępowaniu wieczystoksięgowym sąd bada

jedynie treść i formę wniosku, dołączonych do wniosku dokumentów oraz treść

księgi wieczystej (art. 6268 § 2 k.p.c.). Skarżący, aby zatem wykazać, że wniosek o

wpis i zaświadczenie z dnia 9 stycznia 1947 r. złożone zostały przez osobę

nieuprawnioną powinien przedstawić dokument, którego treść o tym by świadczyła.

Skarżący pośrednio sam przyznaje, że dokument z dnia 2 stycznia 1946 r. nie ma

takiego

waloru,

skoro

dla

potwierdzenie

zarzutu

koniecznym

byłoby

przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego grafologa. Poza tym zaznaczyć należy,

że teza o podobieństwie podpisów na obu analizowanych dokumentach oparta jest

wyłącznie

na

wrażeniach

samego

skarżącego,

które

nie

mają

żadnego

uzasadnienia. Pomijając okoliczność, że brak jest podobieństw w obu podpisach,

powstaje pytanie – przy założeniu, że podpisy na obu dokumentach złożył dr M. –

dlaczego, na kwestionowanym dokumencie nie użył tytułu naukowego, mimo że

użył

go

podpisując

dokument

z dnia

stycznia

1947

r.

Odmawiając

przeprowadzenia dowodów w zakresie zgłoszonym przez skarżącego Sąd

Okręgowy nie naruszył więc art. 378 § 1 zd.1, ani art. 382, ani też art. 217 § 1 i 2 w

zw. z art. 391 § 1 k.p.c.

III. Bezzasadny okazał się także zarzut naruszenia art. 244 § 1 k.p.c. w zw.

z art. 2 § 2 i art. 96 pkt 2 Prawa o notariacie. Sąd Okręgowy w sposób

przekonujący, z powołaniem się na poglądy wyrażone w judykaturze Sądu

Najwyższego oraz w doktrynie, uzasadnił, dlaczego złożone w postępowaniu

apelacyjnym decyzje administracyjne nie mogły stanowić dowodu, w oparciu o który

przyjęta w zaświadczeniach Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w P. kwalifikacja

charakteru spornych nieruchomości, mogłaby zostać zakwestionowana. Wprawdzie

powołane przez Sąd Okręgowy postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 24

czerwca 1997 r., II CKN 216/97, OSNC 1998, nr 1, poz. 7 – jak zauważył skarżący

– zawiera stwierdzenie, że do dokumentów urzędowych, które mają stanowić

podstawę wpisu do księgi wieczystej, nie odnosi się zasada notarialnego

poświadczenia podpisu, tym niemniej przyjąć należy, że również zasada

notarialnego poświadczenia „zgodności odpisu z okazanym dokumentem” nie ma

zastosowania w sytuacji, gdy o k a z a n y dokument ma stanowić podstawę wpisu

do księgi wieczystej. Ustawodawca przewidując w art. 250 § 1 k.p.c. możliwość

przedstawienia przez organ władzy publicznej urzędowo poświadczonego przez ten

organ odpisu dokumentu znajdującego się w jego aktach, miał na względzie odpis

z oryginału. Tylko taki odpis – jak trafnie podkreślił Sąd Najwyższy w cytowanym

orzeczeniu – stanowi pełnowartościową podstawę wpisu do księgi wieczystej

i zapewnia bezpieczeństwo obrotu, spełniając tym samym cel, jakiemu służą księgi

wieczyste. Skarżący zdaje się nie dostrzegać istotnej różnicy jaka zachodzi między

notarialnym poświadczeniem zgodności odpisu z o k a z a n y m notariuszowi

dokumentem (art. 96 pkt 2 Prawa o notariacie), a urzędowym poświadczeniem

odpisu dokumentu wytworzonego przez organ państwowy z o r y g i n a ł e m

takiego dokumentu. Sąd Okręgowy trafnie pominął także decyzję z dnia 25 stycznia

2005 r., która wprawdzie została złożona przez skarżącego w wymaganej formie,

jednakże też nie mogła stanowić podstawy przy ocenie zasadności dokonanych

wpisów, gdyż brak w niej stwierdzenia, iż jest decyzją ostateczną.

IV. Za nieusprawiedliwione uznać należało wszystkie te zarzuty skarżącego,

które legły u podstaw tezy, że kwestionowane wpisy dokonane zostały

z naruszeniem prawa obowiązującego w latach 1946-1947, a które miało

zastosowanie do tych wpisów.

Sąd Najwyższy w uzasadnieniu postanowienia, na podstawie którego

sprawa została przekazana do ponownego rozpoznania podniósł, że Sąd

Okręgowy

nie

rozważył

obowiązywały

w

dostatecznym

stopniu

przepisów,

które

w chwili dokonania wpisów dokonanych w dniach

14 listopada 1946 r. oraz 22 stycznia 1947 r. Wskazał, że skuteczność wpisu z dnia

14 listopada 1946 r. powinna być zbadana w oparciu o przepisy ustawy o księgach

wieczystych z dnia 24 marca 1897 r. (Dz. U. Rzeszy, str. 754), przy uwzględnieniu

uregulowania przyjętego w art. LV § 1 zdanie drugie dekretu z dnia 11 października

1946 r. – Przepisy wprowadzające prawo rzeczowe i prawo o księgach wieczystych

(Dz. U. Nr 57, poz. 321 ze zm.), który stanowi, że „jednakże wniosek, który czyni

zadość przepisom prawa rzeczowego i prawa o księgach wieczystych, będzie

uwzględniony,

chociażby

nie

czynił

zadość

przepisom

dotychczasowym”.

W przypadku natomiast wpisu z dnia 22 stycznia 1947 r. Sąd Najwyższy wskazał

na pominięte przez Sąd Okręgowy uregulowania zawarte w dekrecie z dnia

11 października 1946 r. – Prawo o księgach wieczystych (Dz. U. Nr 57, poz. 320 ze

zm.), który wszedł w życie dnia 1 stycznia 1947 r., a także regulację przyjętą w art.

LV § 1 dekretu z dnia 11 października 1946 r. – Przepisy wprowadzające prawo

rzeczowe i prawo o księgach wieczystych (Dz. U. Nr 57, poz. 321 ze zm.), w świetle

których – jak zaznaczył Sąd Najwyższy „zdawać by się mogło, że ocena w zakresie

skuteczności dokonanego wpisu z dnia 22 stycznia 1947 r. powinna być

przeprowadzona w oparciu o przepisy pierwszego z wymienionych dekretów.

Dekret z dnia 11 października 1946 r. Prawo o księgach wieczystych (Dz. U. Nr 57,

poz. 320 ze zm.) zakres kognicji sądu wieczystoksięgowego określił w art. 45,

natomiast jego art. 56 stanowił, że do postępowania przewidzianego w dekrecie

stosuje się przepisy kodeksu postępowania niespornego, o ile ustawa (dekret) nie

stanowi inaczej. Art. 42 kodeksu postępowania niespornego (dekret z dnia 18 lipca

1945 r., Dz. U. Nr 27, poz. 169) stanowi natomiast, że wpisy w księgach

hipotecznych

i

rejestrach

dokonane

będą

na

podstawie

prawomocnych

postanowień sądu. Jednak w dniu 9 stycznia 1947 r. wydany został dekret

o wpisywaniu po dniu 31 grudnia 1946 r. w księgach hipotecznych (gruntowych,

wieczystych) prawa własności nieruchomości przejętych na cele reformy rolnej,

(Dz. U. Nr 5, poz. 25), zgodnie z którym w n i o s k i

o wpis w księgach

hipotecznych złożone stosownie do przepisów dekretu o reformie rolnej, jak

również p o d s t a w y tych wniosków oraz w ł a ś c i w o ś c i

i

tryb

p o s t ę p o w a n i a w ich przedmiocie, podlegały przepisom obowiązującym

przed wejściem w życie prawa rzeczowego i prawa o księgach wieczystych, jeżeli

zostały złożone przed dniem 1 stycznia 1948 r.” Uregulowań tych – jak podkreślił

Sąd Najwyższy przekazując sprawy do ponownego rozpoznania – „Sąd Okręgowy

nie miał na względzie, a powinien je mieć przy rozważaniu kwestii, czy

przedmiotowy wpis do księgi wieczystej dokonany został zgodnie z prawem”.

Zacytowane fragmenty uzasadnienia orzeczenia Sądu Najwyższego nie

przesądzały, jakie prawo powinno zostać zastosowane przy dokonywaniu

przedmiotowych wpisów, wskazywały jedynie na potrzebę wzięcia pod uwagę

powołanych przepisów, przy ocenie dwóch istotnych w sprawie kwestii,

a mianowicie, czy zaświadczenia wydane zostały przez właściwy organ oraz czy

wpisy dokonane zostały zgodnie z ówcześnie obowiązującym prawem.

Jak już zaznaczono Sąd Okręgowy rozpoznając sprawę ponownie odniósł

się do obu kwestii. Podkreślić należy, że Sąd Okręgowy przede wszystkim

właściwie odczytał stosunek w jakim pozostawały do siebie akty prawne

obowiązujące w czasie, gdy Sąd Grodzki dokonał obu wpisów na rzecz Skarbu

Państwa.

Analizując te kwestie w odniesieniu do w n i o s k u z dnia 20 sierpnia 1946 r.

dotyczącego księgi wieczystej „W.” (tom II, karta 52) Sąd Okręgowy stwierdził, że

wniosek ten złożony został w dniu 28 sierpnia 1946 r., co wynika z daty na

prezentacje sądowej. Wskazana pieczęć z odręcznie wpisaną datą wpływu mogła

pochodzić – jak podkreślił Sąd Okręgowy – tylko od Sądu, gdyż taka sama pieczęć

jest odbita na piśmie Starostwa Powiatowego z dnia 27 grudnia 1946 r. (k. 153). Z

pieczęci na k. 153 i poczynionych na niej adnotacji wynika, że niezależnie od treści

pieczęci, służyła ona jako pieczęć dla odnotowywania wpływu wniosku. Sąd

Okręgowy podkreślił, że nie może to być data przepisywania zawiadomienia o

wpisie, gdyż w dniu 28 sierpnia 1946 r. wpis ten nie był jeszcze dokonany, ponadto

wnioskodawca nie był wzywany do uzupełnienia wniosku, a więc żadne pismo z

tym związane nie mogło być przepisywane. Ponadto wniosek nie mógł być złożony

– jak sugerował skarżący - w dniu 14 listopada 1946 r., gdyż na karcie 152 znajduje

się zarządzenie z dnia 14 października 1946 r. dotyczące dokonania wpisu, który

nastąpił w dniu 14 listopada 1946 r., na co wyraźnie wskazuje odręczna adnotacja

w lewym dolnym rogu wniosku, zawierająca między innymi słowo „wpis” i datę 14

listopada 1946 r.

Wobec tego, że podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące

ustalenia faktów lub oceny dowodów (art. 3983 § 3 k.p.c.), a brak jest skutecznych

zarzutów

procesowych,

które

mogłyby

prowadzić

do

zakwestionowania

postępowania, w ramach którego ustalenia te zostały poczynione, Sąd Najwyższy

ustaleniami tymi jest związany (art. 39813 § 2 k.p.c.).

Sąd Okręgowy zasadnie ocenił, że dołączone do wniosku zaopatrzonego

datą „20 sierpnia 1946 r.” zaświadczenie pochodzi od właściwej władzy

administracyjnej, a mianowicie Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w P., skoro

dekret z dnia 12 sierpnia 1946 r., na podstawie którego nastąpiło przejęcie

kompetencji urzędów ziemskich przez wojewodów wszedł w życie dopiero w dniu

20 września 1946 r., a ponadto – co podkreślił przy omawianiu wniosku z dnia

9 stycznia 1947 r. – wojewódzkie urzędy ziemskie długo jeszcze działały, tyle że

w innej strukturze organizacyjnej.

Skuteczność w p i s u z dnia 14 listopada 1946 r. Sąd Okręgowy zbadał

w płaszczyźnie przepisów ustawy o księgach wieczystych z dnia 24 marca 1897 r.

(Dz. U. Rzeszy, str. 754) z jednoczesnym uwzględnieniem art. LV § 1 zd.2 dekretu

z dnia 11 października 1946 r. - Przepisy wprowadzające prawo rzeczowe i prawo

o księgach wieczystych (Dz. U. Nr 57, poz. 321 ze zm.), stanowiącym, że „wniosek,

który czyni zadość przepisom prawa rzeczowego i prawa o księgach wieczystych,

będzie uwzględniony, chociażby nie czynił zadość przepisom dotychczasowym”.

Sąd Okręgowy zasadnie stwierdził w konkluzji swego wywodu – odwołując się do

uregulowań zawartych w art. 20 i 45 dekretu dnia 11 października 1946 r. Prawo

o księgach wieczystych (Dz. U. Nr 57, poz. 320) oraz art. 1 ust. 1 dekretu z dnia

8 sierpnia 1946 r. o wpisywaniu w księgach wieczystych (gruntowych) prawa

własności nieruchomości przejętych na cele reformy rolnej (Dz. U. Nr 39, poz. 233)

– że przesłanki dokonanego wpisu zostały spełnione. W świetle bowiem

powołanych przepisów Sąd Grodzki miał obowiązek dokonać wpisu na rzecz

Skarbu Państwa na podstawie zaświadczenia wojewódzkiego urzędu ziemskiego.

Skarżący kwestionując zgodność tego wpisu (także wpisu z dnia 22 stycznia 1947

r.) z prawem, nie uwzględnia, że w omawianym okresie wpisy na rzecz Skarbu

Państwa prawa własności nieruchomości przejętych na cele reformy rolnej,

dokonywane były na podstawie szczególnych regulacji prawnych ustanowionych

przez ówczesną władzę. Uregulowania te, jako szczególne miały pierwszeństwo

przed przepisami, które regulowały postępowanie dotyczące innych wpisów do

ksiąg wieczystych. Większość zarzutów zgłoszonych w skardze kasacyjnej

dotyczącej kwestionowanych wpisów oparta jest na błędnym założeniu, że do

przedmiotowych wpisów należało zastosować także obowiązujące wówczas

przepisy kodeksu postępowania niespornego i wieczystoksięgowego.

Odnosząc się do w n i o s k u z dnia 9 stycznia 1947 r. (akta księgi

wieczystej Kw S. tom 88 A wykaz 55) Sąd Okręgowy przyjął, że wniosek ten

złożony został w dniu 14 stycznia 1947 r., zarządzenie o dokonaniu wpisu wydane

zostało w dniu 15 stycznia 1947 r. (k. 65), natomiast wpis dokonany został w dniu

22 stycznia 1947 r. (treść księgi wieczystej). Uzasadniając to ustalenie Sąd

Okręgowy odwołał się do tych samych argumentów, które powołał w przypadku

wpisu z dnia 14 listopada 1946 r. Ze względów wskazanych przy ocenie ustaleń

dotyczących wniosku z dnia 20 sierpnia 1946 r. Sąd Najwyższy ustaleniami tymi

jest związany.

Omawiając stan prawny obowiązujący w dniu złożenia wniosku z dnia

9 stycznia 1947 r. Sąd Okręgowy wskazał na uregulowania przyjęte w przepisach:

- dekretu z dnia 8 sierpnia 1946 r. o wpisywaniu w księgach wieczystych

(gruntowych) prawa własności nieruchomości przejętych na cele reformy rolnej

(Dz. U. Nr 39, poz. 233), który wszedł w życie w dniu 30 sierpnia 1946 r. (dalej jako

„dekret z dnia 8 sierpnia 1946 r.”), zgodnie z którym tytułem do wpisania na rzecz

Skarbu Państwa w księdze hipotecznej (gruntowej) prawa własności nieruchomości

ziemskich, wymienionych w art. 2 ust. 1 lit.b), c), d) i e) dekretu o reformie rolnej

jest zaświadczenie wojewódzkiego urzędu ziemskiego,

- rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 10 sierpnia 1946 r.

o sposobie oznaczania w księgach wieczystych (gruntowych) nieruchomości

przejętych na cele reformy rolnej i o sposobie składania i przechowywania w sądzie

wniosków oraz dokumentów dotyczących takich nieruchomości (Dz. U. Nr 39, poz.

235), które weszło w życie w dniu 30 sierpnia 1946 r. Zgodnie z art. 1 ust. 1 tego

aktu prawnego tytułem do wpisania na rzecz Skarbu Państwa w księdze

hipotecznej (gruntowej) prawa własności nieruchomości ziemskich, wymienionych

w art. 2 ust. 1 lit. B), c), d) i e) dekretu z dnia 6 września 1944 r. przeprowadzeniu

reformy rolnej, jest zaświadczenie wojewódzkiego urzędu ziemskiego, natomiast

według jego art. 1 ust. 4 wpisy następują na wniosek właściwego wojewódzkiego

urzędu ziemskiego,

- art. 3 i 4 dekretu z dnia 12 sierpnia 1946 r. o zespoleniu urzędów ziemskich

z władzami administracji ogólnej, dalej jako „dekret z dnia 12 sierpnia 1946 r.”

(Dz.U. Nr 43, poz. 248), w świetle których w strukturach administracji wojewódzkiej

nadal funkcjonowały jednostki jakimi były wojewódzkie urzędy ziemskie, tyle że

podporządkowane zostały wojewodom i starostom,

Sąd Okręgowy trafnie zauważył, że wejście w życie dekretu z dnia

12 sierpnia 1946 r. nie uchyliło, ani nie pozbawiło mocy wskazanych wyżej aktów

prawnych, gdyż dekret z dnia 12 sierpnia 1946 r. stwierdzał w art. 6 jedynie utratę

mocy dekretu z dnia 15 sierpnia 1944 r. o organizacji wojewódzkich i powiatowych

urzędów ziemskich. O obowiązywaniu dekretu z dnia 8 sierpnia 1946 r. świadczą

trzy jego nowelizacje w latach 90-tych ubiegłego stulecia.

Sąd Okręgowy trafnie ocenił, że z punktu widzenia wpisu z dnia 22 stycznia

1947 r. istotne znaczenie ma dekret z dnia 9 stycznia 1947 r. o wpisywaniu po dniu

31 grudnia 1946 r. w księgach hipotecznych (gruntowych, wieczystych) prawa

własności nieruchomości przejętych na cele reformy rolnej (Dz. U. Nr 5, poz. 25),

który obowiązywał od 1 stycznia 1947 r. (art. 5). Zgodnie z art. 1 dekretu wnioski

o wpis w księgach hipotecznych (gruntowych, wieczystych) złożone stosownie do

przepisów dekretu z dnia 8 sierpnia 1946 r., jak również podstawy tych wniosków

oraz właściwości i tryb postępowania w ich przedmiocie podlegają przepisom

obowiązującym przed wejściem w życie prawa rzeczowego i prawa o księgach

wieczystych, jeżeli zostały złożone przed 1 stycznia 1948 r. Przepisy, o których

mowa w art. 1 dekretu z 9 stycznia 1947 r. to właśnie przepisy dekretu z dnia

8 sierpnia 1946 r., zgodnie z którym tytułem do wpisania na rzecz Skarbu Państwa

w księdze hipotecznej (gruntowej) prawa własności nieruchomości ziemskich,

wymienionych w art. 2 ust. 1 lit.b), c), d) i e) dekretu o reformie rolnej jest

zaświadczenie wojewódzkiego urzędu ziemskiego, stwierdzające, że nieruchomość

ziemska jest przeznaczona na cele reformy rolnej.

W świetle przytoczonego wywodu nie może budzić zastrzeżeń konkluzja, że

zarówno wniosek jak i podstawy dokonanego wpisu spełniają wymogi dekretu.

Wniosek złożony został bowiem przed 1 stycznia 1948 r., a do wniosku dołączono

zaświadczanie wojewódzkiego urzędu ziemskiego, stwierdzające, że nieruchomość

ziemska jest przeznaczona na cele reformy rolnej. Wpis dokonany w dniu

22 stycznia 1947 r. pozostaje więc w zgodzie z przepisami prawa, które miały

zastosowanie do tego rodzaju wpisów. Wszelkie zatem rozważania przedstawione

w skardze kasacyjnej, które miałyby uzasadniać naruszenie przepisów aktów

prawnych powołanych w tejże skardze, a których Sąd Okręgowy nie zastosował,

nie mogły odnieść skutku. Zawierają bowiem – jak już podkreślono – błędne

założenie, że do przedmiotowego wpisu należało zastosować także obowiązujące

wówczas przepisy kodeksu postępowania niespornego (np. powołane w skardze

kasacyjnej art. 31 i 42), kodeksu postępowania cywilnego, postępowania

wieczystoksięgowego, a nawet współczesne regulacje zawarte w ustawie

o księgach wieczystych i hipotece z dnia 6 lipca 1982 r. (Dz. U. Nr 19, poz. 147 ze

zm.).

W świetle przedstawionej negatywnej oceny skargi kasacyjnej złożonej od

orzeczenia oddalającego apelacje od wpisów z dnia 14 listopada 1946 r. oraz

22 stycznia 1947 r. nie mogła odnieść skutku skarga kasacyjna od orzeczenia

oddalającego apelację od postanowienia odmawiającego dokonanie wpisu prawa

własności nieruchomości na rzecz R. M., dla których prowadzone są szczegółowo

wymienione we wniosku księgi wieczyste. Skarżący nie złożył koniecznych dla

uwzględnienia jego wniosku dokumentów, które wykazywałyby następstwo prawne

wnioskodawcy. Nie są nimi – z przyczyn już wskazanych wyżej – decyzje

administracyjne złożone przez skarżącego w toku postępowania apelacyjnego.

Pozostałe zarzuty – poza zarzutami dotyczącymi nieuwzględnienia tych decyzji –

oparte zostały na założeniu, że wpisy z dnia 14 listopada 1946 r. oraz z dnia 22

stycznia 1947 r. są nieskuteczne, co - jak wykazano – jest założeniem błędnym.

Stwierdzenie to prowadzi do wniosku, że wszystkie zarzuty sformułowane w

skardze kasacyjnej dotyczącej omawianego orzeczenia Sądu Okręgowego

(notabene zbieżne z zarzutami wskazanymi w skardze kasacyjnej od orzeczenia

oddalającego apelacje od dokonanych wpisów), ocenić należało jako bezzasadne.

Z przytoczonych względów obie skargi kasacyjne podlegały oddaleniu (art.

k.p.c.). O kosztach postępowania kasacyjnego Sąd Najwyższy orzekł na

podstawie art. 102 k.p.c.

jc