II CO 17/08 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CO 17/08

POSTANOWIENIE

Dnia 6 listopada 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Henryk Pietrzkowski

w sprawie ze skargi M. K.

o wznowienie postępowania zakończonego postanowieniem Sądu Najwyższego z dnia

26 stycznia 2006 r., sygn. akt II CNP (...) w sprawie ze skargi M. K. o stwierdzenie

niezgodności z prawem prawomocnego postanowienia Sądu Okręgowego w P. z dnia

17 listopada 2004 r., sygn. akt IX S (…) wydanego w sprawie z powództwa M. K. i Z. K. prowadzących działalność gospodarczą pod nazwą "M.(…)" z siedzibą w P.

przeciwko K. S.

o zapłatę,

przy udziale Skarbu Państwa - Prezesa Sądu Rejonowego w P.

na przewlekłość postępowania w sprawie prowadzonej przed Sądem Rejonowym w P.

sygn. akt XII GNc (…)

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 6 listopada 2008 r.,

oddala skargę.

Uzasadnienie

Sąd Najwyższy postanowieniem z dnia 26 stycznia 2006 r. w sprawie II CNP (...)

odrzucił jako niedopuszczalną skargę o stwierdzenie niezgodności z prawem

prawomocnego orzeczenia oddalającego skargę na przewlekłość postępowania.

Od postanowienia tego wniesiona została skarga o wznowienie postępowania.

Skarżący jako podstawę wznowienia wskazał – powołując się na art. 190 ust. 4

Konstytucji i art. 4011 k.p.c. – wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 1 kwietnia 2008

r., SK 77/06, stwierdzający, że przepis art. 4241 § 1 i 2 k.p.c., w części obejmującej

słowa „kończącego postępowanie w sprawie” jest niezgodny z art. 32 ust. 1 i art. 77 ust.

1 i 2 Konstytucji (OTK-A 2008, nr 3, poz. 39).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

rozważając w pierwszej kolejności kwestię oddziaływania wyroku Trybunału

Konstytucyjnego (TK) z dnia 1 kwietnia 2008 r. na postanowienie Sądu Najwyższego z

dnia 26 stycznia 2006 r. zwrócić należy uwagę, że zagadnienie temporalnych skutków

orzeczeń TK stwierdzających niezgodność ustaw z Konstytucją, w zakresie określonym

w art. 190 ust. 4 Konstytucji, nie jest ujmowane w sposób jednolity. W doktrynie

przeważa pogląd, według którego wyrok TK działa retroaktywnie, natomiast w

najnowszych judykatach Sądu Najwyższego prezentowane są w tym zakresie rozbieżne

stanowiska. Za poglądem o retroaktywnym działaniu wyroku TK opowiedział się Sąd

Najwyższy w postanowieniach z dnia 16 lipca 2008 r., II CZ 37/08 (nie publ.) oraz z dnia

2 października 2008 r., II CZ 68/08 (nie publ.), przeciwne zapatrywanie wyrażone

zostało w postanowieniach z dnia 27 sierpnia 2008 r., II CZ 56/08 (nie publ.) oraz z dnia

13 sierpnia 2008 r., I CZ 66/08 (nie publ.). Przyjęcie pierwszego z wymienionych

poglądów prowadzi do stwierdzenia, że po wejściu w życie wyroku TK z dnia 1 kwietnia

2008 r. niedopuszczalne jest – w odniesieniu do postanowienia wydanego przed

wejściem w życie wspomnianego wyroku Trybunału Konstytucyjnego - odrzucenie skargi

o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego postanowienia z tego tylko

względu, że podlegające temu stwierdzeniu orzeczenie nie jest „postanowieniem

kończącym postępowanie w sprawie”. Nie oznacza to, że wniesiona skarga o

wznowienie postępowania zasługuje na uwzględnienie,

skoro w uzasadnieniu

powołanego wyroku Trybunał Konstytucyjny, czyniąc rozważania odnośnie istoty i

charakteru skargi na przewlekłość a także uprawnień stron dotkniętych szkodą powstałą

na skutek przewlekłości postępowania sądowego zauważył, że „strona, która nie wniosła

skargi na przewlekłość postępowania zgodnie z art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 17 czerwca

2004 r. o skardze na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy w postępowaniu

sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki (Dz. U. Nr 179, poz. 1843) może dochodzić - na

podstawie art. 417 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16,

poz. 93, ze zm.) - naprawienia szkody wynikłej z przewlekłości, po prawomocnym

zakończeniu postępowania co do istoty sprawy”. Trybunał Konstytucyjny podkreślił

ponadto, że skarga na przewlekłość postępowania jest „z jednej strony subsydiarnym

środkiem dochodzenia konstytucyjnych wolności i praw, z drugiej strony instrumentem

skutecznego egzekwowania konstytucyjnego prawa do sądu. To właśnie skarga na

przewlekłość postępowania stanowi jednocześnie instrument dochodzenia szkody

spowodowanej

przez

przewlekłość

Konstytucja

nie

nakazuje,

niezgodności

z

prawem

postępowania

aby ustawodawca

postanowienia

sądowego.

Z

stworzył skargę

oddalającego

skargę

tego

względu

o

stwierdzenie

na

przewlekłość

postępowania”.

Abstrahując od narzucającego się wniosku, że przytoczony passus uzasadnienia

wyroku TK pozostaje w pewnej dysharmonii z przyjętym rozstrzygnięciem, zważywszy,

że skarga konstytucyjna wniesiona została w sprawie, w której przedmiotem oceny z

punktu widzenia art. 4241 § 1 i 2 k.p.c. było właśnie postanowienie w przedmiocie

przewlekłości postępowania, stwierdzić należy, że skoro – jak twierdzi TK – Konstytucja

nie wymaga, by skarga przewidziana w art. 4241 i nast. k.p.c. przysługiwała od orzeczeń

oddalających (a więc także odrzucających) skargę na przewlekłość postępowania, to

wyrok TK w istocie nie może stanowić podstawy rozszerzenia art. 424 1 § 1 i 2 k.p.c.

w kierunku prowadzącym do wniosku, że skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem

prawomocnego

orzeczenia

w przedmiocie

przewlekłości

z prezentowanym

w

dopuszczalna

jest

postępowania.

judykaturze

stanowiskiem,

od

postanowienia

Wniosek

ten

według

którego

wydanego

paralelny

jest

postanowienie

oddalające skargę na przewlekłość postępowania nie stoi na przeszkodzie domaganiu

się naprawienia szkody wyrządzonej przewlekłością postępowania w odrębnym procesie

(uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 23 marca 2006 r., III SPZP

3/05, OSNP 2006, nr 21-22, poz. 341), a także poglądem prezentowanym przez

przedstawicieli doktryny, że w przypadku orzeczeń mających charakter wpadkowy, nie

mieszczących się w obrębie art. 4241 § 1 i 2 k.p.c., realizacja odpowiedzialności

odszkodowawczej Skarbu Państwa może przebiegać na zasadach ogólnych. Pogląd ten

oparty jest na spostrzeżeniu, że art. 4171 § 2 k.c., warunkując odpowiedzialność

państwa za wydanie wadliwego orzeczenia stwierdzeniem jego niezgodności z prawem

we właściwym postępowaniu, nie czyni rozróżnień w kwestii charakteru poszczególnych

rozstrzygnięć, posługując się ogólną nazwą „orzeczenie”. Pozwala to – przy

uwzględnieniu

dyrektywy

wykładni

zgodnej

z

Konstytucją,

ale

także

racji

celowościowych – na wprowadzenie takich obostrzeń, aby przepis ten nie obejmował

wszystkich czynności decyzyjnych sądu, kwalifikowanych w nauce prawa procesowego

jako „orzeczenia”. Przyjęcie takiego założenia prowadzi do konkluzji, że do orzeczeń,

których dotyczy art. 4171 § 2 k.c., a objętych procedurą wskazaną w art. 424 1 i nast.

k.p.c., należałoby zaliczyć wyroki i postanowienia co do istoty sprawy wydawane w

postępowaniu nieprocesowym, a także postanowienia tzw. formalne, kończące

postępowanie w sprawie. W tym ujęciu krąg prawomocnych orzeczeń w rozumieniu art.

4171 § 2 k.c. pokrywałby się z kręgiem rozstrzygnięć sądowych objętych wprowadzonym

do kodeksu postępowania cywilnego systemem kontroli legalności orzeczeń.

Pogląd ten ze wszech miar zasługuje na aprobatę. Angażowanie Sądu

Najwyższego w weryfikację legalności wszystkich prawomocnych orzeczeń sądu drugiej

instancji, zarówno kończących, jak i niekończących postępowania jest nie tylko

nieracjonalne, ale wręcz szkodliwe z punku widzenia roli ustrojowej i zadań

jurysdykcyjnych Sądu Najwyższego. Prowadzić bowiem może - ze szkodą dla sfer

działalności określonych w art. 175 ust. 1 i art. 183 ust. 1 i 2 Konstytucji RP oraz art. 1

ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 240, poz. 2052 ze

zm.) - do niepożądanego skupienia działalności orzeczniczej tego organu w sprawach

powstałych w następstwie złożenia skargi przewidzianej w art. 424 1 § 1 i 2 k.p.c. od

postanowień mających charakter wpadkowy, incydentalny, rozstrzygający zagadnienia

uboczne.

Przykładem

takiego

orzeczenia

jest

postanowienie

w

przedmiocie

przewlekłości postępowania (por. uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższego z

dnia 17 sierpnia 2005 r., I CNP 3/05, OSNC 2006, nr 2, poz. 39 oraz uchwały Sądu

Najwyższego z 23 marca 2006 r., III SPZP 3/2005, OSNP z 2006 r., nr 21-22, poz. 341,

mającej moc zasady prawnej).

Takie rozwiązanie pozostawałoby – jak się wydaje – w zgodzie z wolą

ustawodawcy. W uzasadnieniu ustawy z dnia 22 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy –

Kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych

(Dz. U. z 2005 r. Nr 13, poz. 98) podniesiono, że skarga o stwierdzenie niezgodności z

prawem prawomocnego orzeczenia wraz ze skargą kasacyjną stworzą dopełniający się

wzajemnie

system

kontroli

legalności

orzeczeń

pod

kątem

ewentualnej

odpowiedzialności odszkodowawczej, wskazując że mechanizm ten dotyczyć ma

wyłącznie prawomocnych wyroków i postanowień co do istoty sprawy wydawanych w

postępowaniu nieprocesowym, jak również postanowień formalnych kończących

postępowanie w sprawie.

Przyjęcie takiego modelu zaskarżalności orzeczeń wyrządzających szkodę oraz

dochodzenia z tego tytułu odszkodowania od Skarbu Państwa, po nadaniu wyrokiem

Trybunału Konstytucyjnego z dnia 1 kwietnia 2008 r. nowego brzmienia art. 424 1 § 1 i 2

k.p.c., staje się problematyczne, chyba że dokonując wykładni tych przepisów

należałoby dojść do wniosku, że mimo dokonanej zmiany przepisy te nie obejmują

orzeczeń niekończących postępowania w sprawie z tej racji, że w odniesieniu do tych

postanowień realizacja odpowiedzialności odszkodowawczej następuje na zasadach

ogólnych.

Podejmowanie takiej próby interpretacji art. 4241 § 1 i 2 k.p.c. nie jest niezbędne

dla rozstrzygnięcia wniesionej skargi o wznowienie postępowania. Skarga ta wprawdzie

oparta została na wspomnianym wyroku Trybunału Konstytucyjnego, jednak wyrok ten,

z powodów wskazanych w jego uzasadnieniu, nie stwarza podstawy do rozszerzenia

art. 4241 § 1 i 2 k.p.c. w kierunku umożliwiającym zaskarżenie postanowienia w

przedmiocie przewlekłości postępowania skargą o stwierdzenie niezgodności z prawem

prawomocnego orzeczenia.

W postępowaniu ze skargi o wznowienie postępowania – wobec braku

autonomicznych rozwiązań dotyczących składu sądu - zastosowanie znajdują przepisy o

składzie sądu orzekającego, które miarodajne są dla postępowania, które ma być

wznowione. Skarga o wznowienie postępowania zakłada bowiem powrót do fazy

uprzednio zakończonego postępowania, w odniesieniu do której zaszła podstawa

wznowienia. Jeśli więc wznowienie dotyczy postępowania, którego przedmiotem jest

ocena kryteriów przyjęcia skargi o stwierdzenie niezgodności prawomocnego orzeczenia

z prawem, zakończonego postanowieniem Sądu Najwyższego o odrzuceniu tej skargi,

to przyjąć należy, że właściwy do wznowienia postępowania jest Sąd Najwyższy w

składzie jednoosobowym ponieważ w takim składzie Sąd Najwyższy orzeka w fazie tzw.

przesądu.

Z tych względów należało orzec, jak w sentencji (art. 412 § 2 k.p.c.).