Supreme Court dismisses appeal against insurance denial for car theft due to lack of document security outside vehicle.

Sygn. akt II CNP 124/06

POSTANOWIENIE

Dnia 28 marca 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Antoni Górski (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (sprawozdawca)

SSN Marian Kocon

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 28 marca 2007 r.

skargi E. L.

o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego wyroku

Sądu Okręgowego w P. z dnia 20 grudnia 2005 r., wydanego w sprawie z

powództwa E. L.

przeciwko Powszechnemu Zakładowi Ubezpieczeń Spółce Akcyjnej z siedzibą

w Warszawie Centrum Likwidacji Szkód w P.

o zapłatę,

oddala skargę.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 16 maja 2005 r. Sąd Rejonowy zasądził od pozwanego

Powszechnego Zakładu Ubezpieczeń Spółki Akcyjnej na rzecz powoda E. L. kwotę

18 900 zł wraz z ustawowymi odsetkami oraz kosztami procesu.

Na skutek apelacji pozwanego, wyrokiem z dnia 20 grudnia 2005 r. Sąd

Okręgowy zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że oddalił powództwo, nie

obciążając powoda kosztami zastępstwa procesowego oraz kosztami procesu.

U podstaw tego rozstrzygnięcia legły następujące ustalenia faktyczne i ich

ocena prawna:

Powód zawarł z pozwanym umowę ubezpieczenia auto-casco samochodu.

W dniu 10 października 2003 r. powód pozostawił pojazd na ogólnodostępnym

parkingu w P., zabezpieczając go przed dostępem osób trzecich przy pomocy

znajdujących się w samochodzie urządzeń. W bagażniku pozostawił saszetkę

z dokumentami, w tym z dowodem rejestracyjnym pojazdu. Pojazd został

skradziony przez nieustalonego w postępowaniu karnym sprawcę.

W dniu 13 października 2003 r. powód zgłosił pozwanemu szkodę. Pismem

z dnia 14 stycznia 2004 r. pozwany odmówił powodowi wypłaty odszkodowania,

powołując się na § 8 ust. 1 pkt 11 lit. b.1 ogólnych warunków umów ubezpieczenia

auto-casco PZU S.A. (dalej: „owu-ac”), w myśl którego ubezpieczeniem nie są

objęte szkody powstałe wskutek kradzieży pojazdu, jego części lub wyposażenia

albo zabrania pojazdu w celu krótkotrwałego użycia, jeżeli po opuszczeniu pojazdu

(tj. oddaleniu się od pojazdu i pozostawieniu go bez bezpośredniego nadzoru

kierującego lub pasażerów) nie dokonano zabezpieczenia z należytą starannością

poza pojazdem dokumentów pojazdu (dowodu rejestracyjnego lub karty pojazdu)

lub kluczyków (sterowników) służących do: otwarcia lub uruchomienia pojazdu lub

uruchomienia urządzeń zabezpieczających pojazd przed kradzieżą.

Sąd Okręgowy, podzielając i przyjmując za własne ustalenia faktyczne Sądu

Rejonowego w sprawie, nie podzielił zarazem zapatrywania, jakoby treść

powołanego postanowienia owu-ac była sformułowana nieprecyzyjnie, gdyż

zdaniem Sądu drugiej instancji prawidłowa wykładnia oświadczenia woli prowadzi

do odmiennych ocen. Nie ulega wątpliwości, że w umowie ubezpieczenia strony

mogą nałożyć na ubezpieczającego obowiązki, uchybienie którym spowoduje

zwolnienie zakładu ubezpieczeń od odpowiedzialności. Postanowienie § 8 ust. 1

pkt 11 lit. b.1 owu-ac prowadzi natomiast do jednoznacznego wniosku, że brak

należytego zabezpieczenia, nawet jeśli dotyczy tylko dokumentów, zwalnia zakład

ubezpieczeń od odpowiedzialności.

Samo

to

ustalenie

nie

jest

jednak,

zdaniem

Sądu

Okręgowego,

wystarczające do przyjęcia, iż pozwany wolny jest od odpowiedzialności za

zaistniałe zdarzenie, albowiem uwzględnienia wymaga również przepis art. 827 § 1

k.c., który w części dotyczącej ubezpieczenia mienia, a więc i umów ubezpieczenia

auto-casco, ma charakter imperatywny i z tego względu postanowienia owu-ac

przewidujące okoliczności, kiedy zakład ubezpieczeń jest zwolniony od wypłaty

odszkodowania, muszą pozostawać z nim w zgodzie.

Kwestią

zatem

zasadniczą

dla

przesądzenia

o

odpowiedzialności

ubezpieczyciela z tytułu ubezpieczenia auto-casco jest, zdaniem Sądu drugiej

instancji, ustalenie, czy postanowienie ogólnych warunków ubezpieczenia,

z

których wynika zastrzeżenie braku ochrony ubezpieczeniowej w razie

pozostawienia dokumentów lub kluczyków w pojeździe, jest zgodne z art. 827 § 1

k.c., a więc czy możliwe jest jego kwalifikowanie jako rażącego niedbalstwa.

Udzielając odpowiedzi na tak postawione pytanie, Sąd Okręgowy wskazał, iż

chodzi tu o szczególną postać braku staranności w przewidywaniu skutków

swojego działania, które graniczy z umyślnością. Taką właśnie kwalifikację należało

przypisać zachowaniu powoda, który pozostawił dokumenty pojazdu w jego

bagażniku.

Zdaniem Sądu Okręgowego, w świetle powyższych ustaleń nie ma już

potrzeby badania, czy powód przyczynił się do kradzieży. Sąd jedynie na

marginesie zauważył, iż dysponowanie przez sprawcę kradzieży dowodem

rejestracyjnym faktycznie ułatwia mu dokonanie przestępstwa. Nietrafne były zatem

twierdzenia powoda, który wywodził, iż złodziej nie „wytypował” do kradzieży tego

konkretnego pojazdu z uwagi na przechowywanie w nim przedmiotowych

dokumentów.

Analogicznie potraktował Sąd drugiej instancji twierdzenia powoda odnośnie

do przyznania odszkodowania z uwagi na klauzulę zasad współżycia społecznego,

albowiem nie przemawia za tym ani wiek powoda, ani jego dotychczasowy

bezszkodowy przebieg ubezpieczenia.

W

skardze

o

stwierdzenie

niezgodności

z

prawem

powyższego

prawomocnego orzeczenia, skarżąc wyrok w całości, powód podniósł zarzuty

obrazy prawa materialnego, a to: 1) art. 65 § 2 k.c. w zw. z art. 385 § 2 k.c.,

poprzez błędne zastosowanie reguły interpretacyjnej zawartej w art. 65 § 2 k.c.

i w rezultacie niesłuszne uznanie, iż obowiązek wynikający z § 8 ust. 1 pkt 11 lit.

b.1 owu-ac obejmuje swoim zakresem zabezpieczenie dokumentów tylko poza

pojazdem, po opuszczeniu pojazdu (tj. oddaleniu się od pojazdu i pozostawieniu go

bez bezpośredniego nadzoru), ale również w samym pojeździe, co stanowi

wykładnię niejednoznacznego postanowienia umowy na niekorzyść konsumenta;

2) art. 827 § 1 k.c., poprzez błędną jego wykładnię w zakresie pojęcia „rażącego

niedbalstwa” i w rezultacie niesłuszne uznanie, iż zachowanie poszkodowanego

nosiło

jego

znamiona,

co

skutkowało

wyłączeniem

odpowiedzialności

odszkodowawczej zakładu ubezpieczeń, a także 3) art. 827 § 1 k.c., poprzez

błędną jego wykładnię i niesłuszne uznanie, iż ze względu na zawinione

zachowanie ubezpieczonego, zachodzi okoliczność wyłączająca odpowiedzialność

zakładu ubezpieczeń za powstałą szkodę w sytuacji, gdy pomiędzy zachowaniem

poszkodowanego powoda a powstaniem szkody nie zachodzi adekwatny związek

przyczynowy.

Wskazując, iż powyższy prawomocny wyrok, jako niezgodny z art. 65 k.c.,

art. 361 § 1 k.c. oraz art. 827 § 1 i 2 k.c., nie może zostać wzruszony za pomocą

innych środków prawnych, zaś pozwany poniósł poprzez jego wydanie szkodę

polegającą na niewypłaceniu przez pozwanego odszkodowania w wysokości

18 900 zł, skarżący żądał stwierdzenia jego niezgodności z prawem.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rozpoznając niniejszą skargę o stwierdzenie niezgodności z prawem

prawomocnego orzeczenia, należy wskazać na kilka istotnych uwag, które

przewijają się we wszystkich dotychczasowych – zarówno publikowanych, jak

i niepublikowanych – orzeczeniach Sądu Najwyższego odnoszących się do istoty

tego środka prawnego. Skarga, o której mowa, nie jest bowiem środkiem

odwoławczym w ścisłym tego słowa znaczeniu, mimo że ustawodawca zdecydował

się umieścić regulujące ją przepisy obok przepisów kodeksu postępowania

cywilnego odnoszących się do nadzwyczajnych środków odwoławczych (por. wyrok

SN z dnia 7 lipca 2006 r., I CNP 33/06, OSNC 2007 nr 2, poz. 35).

Ów nadzwyczajny charakter skargi jest w zasadzie jedyną cechą, jaka łączy ją

z nadzwyczajnymi środkami wzruszania orzeczeń; jednakże celem skargi

o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia – odmiennie niż

np. skargi kasacyjnej bądź też skargi o wznowienie postępowania – jest wyłącznie

stworzenie podstawy do ewentualnego dochodzenia roszczeń przeciwko Skarbowi

Państwa o odszkodowanie za szkodę wyrządzoną stronie przy wykonywaniu

władzy publicznej w jej szczególnej postaci, jaką jest orzekanie przez sąd

powszechny w postępowaniu cywilnym.

Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę podziela

wyrażany już kilkakrotnie pogląd prawny (m.in. w wyrokach SN: z dnia 31 marca

2006 r., IV CNP 25/05, OSNC 2007 nr 7, poz. 17; z dnia 7 lipca 2006 r., I CNP

33/06; z dnia 4 stycznia 2007 r., V CNP 132/06, niepubl.), że pojęcie „niezgodności

orzeczenia z prawem” należy interpretować w sposób autonomiczny i niezależny od

tego, jak pojmowana jest bezprawność czyjegoś działania lub zaniechania na

gruncie

odpowiedzialności

cywilnej.

Prawidłowość

spełniania

przez

sąd

powszechny jego konstytucyjnej funkcji, tj. stosowania prawa — co należy

szczególnie podkreślić — wymaga bowiem zagwarantowania temu organowi

władzy publicznej znacznego marginesu niezawisłości, która oznacza, że sędzia

nie jest tylko „ustami ustawodawcy”, lecz dysponuje swobodą w ocenie prawa

i faktów stanowiących podstawę orzekania. Bez tej swobody nie byłoby sądowego

stosowania prawa, co więcej — nie mogłoby być mowy o spełnieniu, chociażby

cząstkowym, konstytucyjnej zasady państwa prawnego (art. 2 Konstytucji). Istotą

bowiem orzekania przez sąd powszechny jest to, że dokonana przez ten organ

wykładnia prawa — mimo że opiera się na pewnym, tradycyjnie ukształtowanym

instrumentarium — jest jednakże aktem myślowym do pewnego stopnia

subiektywnym

i

niepodlegającym

okolicznościach i przez inną osobę.

idealnemu

odwzorowaniu

w innych

Godzi się także podkreślić, że także w ocenie Trybunału Konstytucyjnego,

którego orzeczenie bezpośrednio przyczyniło się do zmiany k.p.c. przez

wprowadzenie

do

niego

skargi

o

stwierdzenie

niezgodności

z

prawem

prawomocnego orzeczenia, nie każda wadliwość orzeczenia sądowego stwarza

podstawę do odpowiedzialności odszkodowawczej państwa (wyrok TK z dnia

4 grudnia 2001 r., SK 18/00, OTK 2001 nr 8, poz. 256). Aby zatem można było

uznać, że prawomocne orzeczenie jest niezgodne z prawem, granica swobody

w orzekaniu powinna być przez sąd powszechny przekroczona w sposób

oczywisty i rażący. O takiej sytuacji można mówić np. w razie zupełnego

zignorowania przez sąd dyspozycji przepisów prawnych (tak m.in. w wyroku SN

z dnia 23 lutego 2006 r., III BP 4/05, niepubl.), a także wtedy, gdy wadliwość ich

wykładni jest bezdyskusyjna i widoczna już na pierwszy rzut oka (zob. m.in. wyrok

SN z dnia 18 stycznia 2006 r., II BU 1/05, OSNPUSiSP 2006 nr 23-24, poz. 369).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego dopuszczono także — z daleko idącymi

zastrzeżeniami — stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia,

które łamie utrwaloną i jednolitą linię orzecznictwa Sądu Najwyższego (por. wyrok

SN z dnia 18 października 2006 r., II CNP 32/06, niepubl.). Nie narusza natomiast

prawa takie orzeczenie, które opiera się na jednej z możliwych do przyjęcia wersji

wykładni, chociażby nie została ona ostatecznie zaakceptowana w judykaturze (tak

m.in. w powołanym już postanowieniu SN z dnia 21 marca 2006 r., V CNP 68/05).

Przechodząc do oceny zasadności przedmiotowej skargi, trzeba generalnie

uznać, że przedstawiony Sądowi Najwyższemu ze skargą prawomocny wyrok nie

narusza prawa w wyżej wskazanym znaczeniu. Za nieuzasadniony należy uznać

zarzut obrazy przez Sąd Okręgowy przepisu art. 65 § 2 k.c. w zw. z art. 385 § 2 k.c.

W tym zakresie pełnomocnik skarżącego usiłuje w istocie polemizować z wykładnią

powołanego wyżej postanowienia owu-ac przyjętą przez Sąd drugiej instancji, która

nie była w żadnym razie dowolna. Wbrew wywodom uzasadnienia podstaw skargi,

oceniając, czy postanowienia wzorca umownego w umowie ubezpieczenia są

sformułowane jednoznacznie i w sposób zrozumiały, należy ograniczyć oceny

oparte na czynnikach subiektywnych (por. m.in. wyrok SN z dnia 24 marca 2004 r.,

I CK 417/03, LEX nr 182084), a opierać się raczej na tym, jak podlegające ocenie

postanowienie rozumiałby przeciętny adresat, znajdujący się w analogicznym

położeniu i zawierający umowę z zakładem ubezpieczeń na danych warunkach.

Dopiero gdyby z takiej pozycji przedmiotowe postanowienie umowne wydało się

sądowi niejednoznaczne i niejasne, uprawniona byłaby jego wykładnia contra

proferentem.

W niniejszej sprawie taka wątpliwość jednak nie zachodziła. Z treści § 8 ust.

1 pkt 11 lit. b.1 owu-ac jednoznacznie wynikało bowiem, że powód ma

zabezpieczyć kluczyki lub dokumenty „z należytą starannością poza pojazdem”.

Nie sposób na podstawie tak sformułowanego postanowienia wzorca umownego

logicznie uzasadnić twierdzenia, że powód mógł zabezpieczyć dokumenty (w tym

podstawowy dokument pojazdu, jakim jest jego dowód rejestracyjny) „w pojeździe”.

Zastrzeżenie

odmowy

wypłaty

odszkodowania

w

razie

niezabezpieczenia

kluczyków (sterowników) lub dokumentów „poza pojazdem” zupełnie jasno

wskazuje na to, że niedookreślony wzorzec zachowania „z należytą starannością”

w

myśl

spornych

owu-ac

obejmował

obowiązek

wyniesienia

wszystkich

wskazanych rzeczy (tj. dokumentów i kluczyków) z samochodu i pozostawienie ich

pod stałym nadzorem właściciela lub innej osoby upoważnionej w taki sposób, aby

wyłączyć dostęp do nich osób trzecich.

Mimo pewnych zastrzeżeń co do wywodów uzasadnienia zaskarżonego,

prawomocnego wyroku w zakresie wykładni i zastosowania art. 827 § 1 k.c., nie

można również podzielić dalszych zarzutów skarżącego, które sprowadzały się do

nieustalenia normatywnych przesłanek odmowy wypłaty odszkodowania z uwagi na

rażące niedbalstwo ubezpieczającego. Trzeba przyznać rację skarżącemu, że

wykładnia art. 827 § 1 k.c., jaką przyjął Sąd Okręgowy, jest co najmniej dyskusyjna.

Sąd Najwyższy w kilku orzeczeniach podnosił bowiem, że norma prawna

statuowana przez ten przepis kodeksu jest adekwatna dla takich stanów

faktycznych, w których szkoda objęta ochroną ubezpieczeniową została w istocie

wyrządzona przez ubezpieczającego lub osobę, za którą ubezpieczający ponosi

odpowiedzialność; nie może ona natomiast objąć tych przypadków, kiedy sprawcą

zdarzenia jest złodziej o nieustalonej tożsamości (tak m.in. w wyrokach SN: z dnia

30 listopada 2000 r., I CKN 970/98, OSNC 2001 nr 6, poz. 93; z dnia 20 maja

2004 r., II CK 341/03, niepubl.; z dnia 26 stycznia 2006 r., V CSK 90/05, niepubl.).

Trzeba jednak przypomnieć, że co najmniej dwukrotnie (m.in. w powołanym

już wyroku SN z dnia 30 listopada 2000 r., I CKN 970/98, a także w wyroku SN

z dnia 13 października 1999 r., II CKN 513/98, niepubl.) Sąd Najwyższy wyjaśniał,

że wydając wzorce umowne, zakład ubezpieczeń jest uprawniony do określenia

aktów

staranności,

od

dopełnienia

których

uzależnione

jest

przyznanie

odszkodowania, a podstawę prawną do takiego umownego określenia aktów

staranności stwarza art. 827 § 2 k.c. Takie właśnie postanowienie zostało

wprowadzone przez pozwanego do przedmiotowych owu-ac, co Sąd Okręgowy

trafnie uznał za istotne dla rozstrzygnięcia w sprawie. Mimo zatem częściowo

błędnego uzasadnienia, odpowiadało ono prawu, co czyni niniejszą skargę

pozbawioną usprawiedliwionych podstaw.

Z powyższych względów, na podstawie art. 42411 § 1 k.p.c. orzeczono jak

w sentencji.

db