Supreme Court dismisses appeal against property division ruling favoring incarcerated spouse due to financial disparity.

Sygn. akt II CNP 120/08

POSTANOWIENIE

Dnia 13 marca 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Helena Ciepła (przewodniczący)

SSN Zbigniew Kwaśniewski

SSN Katarzyna Tyczka-Rote (sprawozdawca)

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 13 marca 2009 r.

skargi J.K.

o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego postanowienia

Sądu Rejonowego w Ł.

z dnia 30 listopada 2007 r., sygn. akt [...]

wydanego w sprawie z wniosku E.R.

przy uczestnictwie J.K.

o podział majątku wspólnego i zniesienie współwłasności,

oddala skargę.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 30 listopada 2007 r. Sąd Rejonowy w Ł. na wniosek

wnioskodawczyni E.R. o podział majątku wspólnego i zniesienie współwłasności

pomiędzy nią a uczestniczką J.K. ustalił, że w skład majątku wspólnego J. i J.

byłych małżonków K. wchodzi spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu

mieszkalnego nr 36, położonego w Ł. przy ul. Ł. o wartości 75.900 zł oraz

ruchomości znajdujące się w tym mieszkaniu – a łączna wartość wszystkich

składników podlegających podziałowi wynosi 76.535,60 zł.

Podziału

tego

majątku

oraz

zniesienia

współwłasności

pomiędzy

spadkobierczynią J.K. – E.R. a J.K. Sąd Rejonowy dokonał w ten sposób, że

wszystkie składniki majątkowe przyznał E.R. i nakazał J.K. opróżnienie lokalu

mieszkalnego ustalając, że nie przysługuje jej prawo do

lokalu socjalnego.

Jednocześnie Sąd zasądził od E.R. na rzecz J.K., tytułem spłaty jej udziału w

majątku wspólnym kwotę 43.461,02 zł, płatną w terminie 3 miesięcy od dnia

uprawomocnienia się postanowienia wraz z ustawowymi odsetkami w przypadku

uchybienia terminowi płatności, określił wpis ostateczny i orzekł o kosztach

postępowania.

Uzasadniając przyjęty sposób podziału składników wchodzących w skład

majątku wspólnego, o które ubiegały się obydwie strony, Sąd Rejonowy wskazał,

że uczestniczka odbywa do 2011 roku karę pozbawienia wolności ze zabójstwo

męża J.K., otrzymuje emeryturę w wysokości 987 zł miesięcznie i ma zgromadzone

oszczędności w łącznej kwocie 12.500 zł na koncie depozytowym Zakładu

Karnego. Nie ma tytułu prawnego do innego lokalu, ale także nie jest w stanie

spłacić jednorazowo udziału wnioskodawczyni w majątku wspólnym.

Z kolei E.R. uzyskuje dochody w wysokości 700 zł netto miesięcznie i 400 zł

alimentów

na

dwoje

małoletnich

dzieci.

Razem

z

byłym

mężem

jest

współwłaścicielką lokalu mieszkalnego obciążonego kredytem. W lokalu tym nie

przebywa, bowiem były małżonek jest osobą agresywną i uniemożliwia wspólne

zamieszkiwanie.

Obecnie

wspólnie

z

dziećmi

wynajmuje

mieszkanie.

Jej oszczędności wynoszą tylko 8000 zł, ale w jednorazowej spłacie udziału

uczestniczki pomoże jej ciotka - siostra J.K.

Wartość składników majątku Sąd ustalił posiłkując się opiniami biegłych.

Na ostatniej rozprawie uczestniczka oświadczyła, że nie kwestionuje tak określonej

wartości.

Sąd Rejonowy zaznaczył, że tylko wnioskodawczyni jest w stanie

jednorazowo, w krótkim czasie, spłacić udział uczestniczki. Takiej gwarancji nie

dawały oszczędności i dochody uczestniczki, która to sama przyznała w toku

postępowania i zaproponowała niedookreśloną spłatę w ratach miesięcznych lub

sprzedaż lokalu po wyjściu przez nią z więzienia i podział uzyskanych pieniędzy.

Przy tym jeszcze przez ok. 4 lata wnioskodawczyni odbywać będzie karę

pozbawienia wolności, nie będzie zatem potrzebowała mieszkania. Spłata pozwoli

jej zabezpieczyć potrzeby mieszkaniowe w przyszłości poprzez zakup mniejszego

lokalu lub przez wynajęcie mieszkania. Natomiast wnioskodawczyni nie może

zamieszkiwać w lokalu, do którego ma tytuł prawny i musi wynajmować inny lokal,

by zaspokoić potrzeby mieszkaniowe swoje i dzieci.

Sąd dokonał także rozliczenia wydatków poniesionych z majątku odrębnego

uczestniczki na sporny lokal, uznając, że z tego tytułu wnioskodawczyni powinna

zwrócić uczestniczce kwotę 5.193,22 zł, obejmującą połowę opłat czynszowych

oraz opłat za gaz za okres od października 2003 r. do marca 2007 r.

Jako podstawę prawną rozstrzygnięcia Sąd Rejonowy wskazał art. 32 § 1

i 43 § 1 k.r.o., w brzmieniu obowiązującym chwili ustania wspólności majątkowej,

co nastąpiło w 2001 r. (art. 5 ust. 5 pkt 3 ustawy z dnia z dnia 17 czerwca 2004 r.

o zmianie ustawy - Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych innych ustaw Dz.U. Nr 162, poz. 1691) oraz art. 212 k.c.

Postanowienie Sądu Rejonowego nie zostało skutecznie zaskarżone w toku

instancyjnym przez żadną ze stron i uprawomocniło się.

Uczestniczka wniosła skargę o stwierdzenie niezgodności tego orzeczenia

z prawem. Zaskarżyła je w części przyznającej wnioskodawczyni E.R., zamiast

uczestniczce, spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego nr 36 w Ł.

przy ulicy Ł. oraz w części nakazującej uczestniczce opróżnienie tego lokalu, a

także w zakresie zasądzenia od wnioskodawczyni na rzecz uczestniczki spłaty jej

udziału w majątku wspólnym. We wnioskach domagała się stwierdzenia

niezgodności z prawem wskazanego orzeczenia w zaskarżonej części.

Jako

podstawę

skargi

uczestniczka

wskazała

naruszenie

prawa

materialnego - art. 212 § 2 k.c. poprzez niewłaściwy wybór osoby, której przyznano

spółdzielcze

własnościowe

prawo

do

lokalu

oraz

naruszenie

przepisów

postępowania mające wpływ na wynik sprawy, a konkretnie art. 328 § 2 k.p.c. przez

brak wszechstronnego rozważenia materiału dowodowego w zakresie potrzeb

mieszkaniowych wnioskodawczyni i uczestniczki oraz w zakresie możliwości

dokonania spłaty przez wnioskodawczynię.

Zarzuciła, iż wydane orzeczenie jest niezgodne z art. 212 § 2 k.c., z art. 64

ust. 1 i 2 w zw. z art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, ponieważ

narusza zasady sprawiedliwego rozpatrzenia sprawy (art. 45 ust. i Konstytucji),

zasady równej ochrony prawa własności (art. 65 ust. 1 i 2 Konstytucji), a także art.

8 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności sporządzonej

w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r.

Skarżąca podniosła, że wydanie skarżonego orzeczenia wyrządziło jej

szkodę, ponieważ stan majątku i dochodów wnioskodawczyni nie gwarantuje

realnej możliwości spłaty udziału uczestniczki, a sama spłata uniemożliwia

zapewnienie uczestniczce w rozsądnym terminie innego tytułu do lokalu

mieszkalnego o zbliżonej wielkości i jakości.

Uczestniczka wyjaśniła także, że zaskarżenie orzeczenia w drodze innych

środków zaskarżenia nie jest możliwe.

Wyjątkowość jej wypadku, umożliwiająca zaskarżenie orzeczenia, mimo

nieskorzystania przez stronę z przysługujących jej środków prawnych, skarżąca

wywiodła z faktu pozbawienia jej możliwości posiadania i korzystania z własnego,

stałego tytułu do mieszkania oraz usprawiedliwiła swoim stanem psychicznym,

wywołanym

długoletnim

pobytem

w

więzieniu

oraz

szokiem

związanym

z pozbawieniem jej udziału w prawie do należącego do niej lokalu. Te ostatnie

okoliczności spowodowały błąd w oznaczeniu początku terminu do wniesienia

apelacji, a w konsekwencji jej o dzień spóźnione złożenie.

W uzupełnieniu skargi skarżąca wskazała kolejną jej podstawę – naruszenie

art. 316 § 1 k.p.c. poprzez nieuwzględnienie stanu istniejącego w chwili orzekania,

a konkretnie poprzez pominięcie notoryjnego faktu wzrostu cen mieszkań w okresie

pomiędzy datą wydania opinii ustalającej wartość prawa do lokalu podlegającego

podziałowi a dniem wydania zaskarżonego postanowienia, co w konsekwencji

spowodowało ustalenie spłaty na zaniżonym poziomie i wyrządziło szkodę

skarżącej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Art. 77 ust. 1 Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej przewiduje prawo do

wynagrodzenia szkody wyrządzonej przez niezgodne z prawem działanie organu

władzy publicznej. Zasady tej odpowiedzialności regulują ustawy zwykłe.

Podstawowe

normy

zawarte

są

w

art.

417-4172

i

art.

k.c.

Zgodnie z postanowieniami art. 417 § 1 k.c., za szkodę wyrządzoną przez

niezgodne z prawem działanie lub zaniechanie przy wykonywaniu władzy

publicznej ponosi odpowiedzialność Skarb Państwa lub jednostka samorządu

terytorialnego lub inna osoba prawna wykonująca tę władzę z mocy prawa.

W wypadku szkody wyrządzonej przez wydanie prawomocnego orzeczenia lub

ostatecznej decyzji, art. 4171 § 2 k.c. przewiduje, że jej naprawienia można żądać

dopiero po stwierdzeniu we właściwym postępowaniu ich niezgodności z prawem.

Przewidziane w art. 4241 i nast. k.p.c. postępowanie ze skargi o stwierdzenie

niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia ma walor takiego właśnie

postępowania, a wydane w jego wyniku rozstrzygnięcie uwzględniające skargę jest

prejudykatem umożliwiającym wystąpienia z powództwem odszkodowawczym

przeciwko Skarbowi Państwa.

Pojęcie orzeczenia niezgodnego z prawem stało się przedmiotem wykładni

w piśmiennictwie i licznych rozstrzygnięciach Sądu Najwyższego. Ukształtowane

w tej drodze rozumienie powyższego terminu - definiowanego jako orzeczenie,

które jest sprzeczne z zasadniczymi i niepodlegającymi różnej wykładni przepisami,

z ogólnie przyjętymi standardami rozstrzygnięć albo zostało wydane w wyniku

rażąco błędnej wykładni lub niewłaściwego zastosowania prawa, które jest

oczywiste i nie wymaga głębszej analizy prawniczej - uwzględnia konieczność

poszanowania istoty władzy sądowniczej, opartej na niezawisłości sędziowskiej,

zapewniającej

orzekanie

w

sposób

bezstronny,

zależny

nie

tylko

od

obowiązujących ustaw, ale także od "głosu sumienia" sędziego oraz jego swobody

w ocenie prawa i faktów stanowiących podłoże sporu (tak Sąd Najwyższy ostatnio

w wyroku z dnia 26 września 2008 r., V CNP 33/08, nie publ., a wcześniej w wyroku

z dnia 21 lutego 2007 r., I CNP 71/06, nie publ., w wyroku z dnia 4 stycznia 2007 r.,

V CNP 132/06, "Biuletyn SN" 2007, nr 4, s. 14, w wyroku z dnia 7 lipca 2006 r.,

I CNP 33/06, OSNC 2007/2/35 i z dnia 31 marca 2006 r., IV CNP 25/05, OSNC

2007, nr 1, poz. 17). Wyinterpretowane w ten sposób specyficzne rozumienie

bezprawności jest rozwinięciem myśli Trybunału Konstytucyjnego, wyrażonej

w wyroku z dnia 4 grudnia 2001 r. (SK 18/00, OTK Zb.Urz. 2001, nr 8, poz. 256)

w stwierdzeniu, że stan prawny wynikający z wykładni art. 77 ust. 1 Konstytucji nie

może być rozumiany jako stworzenie podstawy prawnej do dochodzenia roszczeń

odszkodowawczych w odniesieniu do każdego wadliwego orzeczenia sądowego.

Podobnie rozumienie bezprawności przyjął w orzeczeniu z dnia 30 września 2003 r.

Europejski Trybunału Sprawiedliwości w sprawie Gerhard Köbler v. Republik

Österreich (C-224/01, ECR 2003/8-9C/I-10239), w której skarga dotyczyła

odpowiedzialności państwa za szkodę wyrządzoną przez władzę sądową.

Trybunał wskazał na szczególne funkcje wypełniane w państwie przez sądy oraz

odwołał się do zasady pewności prawa, uznając, że państwo może ponieść

odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną orzeczeniem sądowym tylko wtedy, gdy

sąd naruszył prawo w sposób oczywisty, a zatem gdy naruszenie jest widoczne bez

potrzeby głębszej analizy prawniczej, a naruszony przepis był jasny i precyzyjny

w swej treści. W przypadku wykonywania władzy dyskrecjonalnej niezbędny jest

bowiem

pewien

margines

błędu,

którego

popełnienie

nie

może

rodzić

odpowiedzialności odszkodowawczej państwa.

Przenosząc powyższe przesłanki odpowiedzialności na grunt rozpatrywanej

sprawy rozważyć należy, czy Sąd Okręgowy dopuścił się tego rodzaju naruszenia

wskazywanych przez skarżącą przepisów.

Zgodnie z treścią art. 42410 k.p.c. skarga o stwierdzenie niezgodności

prawomocnego orzeczenia z prawem rozpatrywana jest w graniach zaskarżenia

oraz w granicach postaw. Granice zaskarżenia wyznacza określony przez

skarżącego

zakres

zakwestionowania zgodności z prawem orzeczenia

–

w niniejszej sprawie uczestniczka objęła skargą część postanowienia Sądu

I instancji, rozstrzygającą o pozbawieniu jej prawa do spółdzielczego lokalu

mieszkalnego i jego konsekwencjach. Granice podstaw określone zostały przez

powódkę poprzez wskazanie przepisów, które, jej zdaniem naruszył Sąd Okręgowy

wydając orzeczenie objęte skargą.

Na wstępie zgodzić się należało z uczestniczką, że przedmiot zaskarżonego

orzeczenia, jakim jest rozstrzygnięcie o przysługującym jej prawie majątkowym do

lokalu mieszkalnego, dotyczy dobra konstytucyjnie chronionego i mającego ważkie

znaczenie dla jej bytowania po opuszczeniu zakładu karnego, co uzasadnia

rozpatrzenie jej skargi, mimo niewykorzystania (z powodu uchybienia terminowi)

możliwości zaskarżenia kwestionowanego postanowienia w drodze zwykłych

środków odwoławczych (art. 4241 § 2 k.p.c.). Jednak analiza wskazanych przez

skarżącą przesłanek, mających prowadzić do uznania zaskarżonego postanowienia

za oczywiście sprzeczne z prawem, nie pozwala na uwzględnienie złożonej skargi.

Przede wszystkim spośród podstaw skargi wyłączone zostały przez

ustawodawcę zarzuty dotyczące ustalenia faktów oraz oceny dowodów (art. 424 4

zd. drugie k.p.c.). Dlatego uczestniczka nie może zasadnie opierać swoich żądań

na argumentach podniesionych w piśmie uzupełniającym skargę, gdyż ich istotą

jest kwestionowanie prawidłowości ustalenia przez Sąd faktu

- wartości

spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu. Sąd określił tą wartość na

podstawie opinii biegłego sporządzonej w końcu 2006 r., po konsultacji ze stronami,

które nie kwestionowały jej prawidłowości na rozprawie poprzedzającej wydanie

postanowienia. Niewątpliwie zatem Sąd traktował tą wartość, jako oddającą realia

z chwili orzekania, a zatem nie naruszył reguł z art. 316 § 1 k.p.c.

Rozstrzygnięcie nie narusza także pozostałych wskazanych przez skarżącą

przepisów. Sąd orzekający wyczerpująco uzasadnił zarówno faktyczną jak i prawną

podstawę swojego rozstrzygnięcia, omówił dowody i przeprowadził ich należytą

ocenę. Wypełnił zatem obowiązki, jakie nakładał nań art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art.

13 § 2 k.p.c. Motywy, jakimi się kierował przy orzekaniu – przyznanie prawa do

lokalu współwłaścicielce, która w ten sposób uzyska lokum dla siebie i małoletnich

dzieci, a jednocześnie ma możliwość spłacenia drugiej współwłaścicielki,

a pozbawienie tego prawa i przyznanie spłaty współwłaścicielce, która jeszcze

przez kilka lat nie mogłaby korzystać z lokalu, a jednocześnie nie ma środków

umożliwiających uiszczenie spłaty i, ze względu na odbywanie kary pozbawienia

wolności, nie ma praktycznie możliwości zgromadzenia środków na ten cel –

są racjonalne i nie mogą być uznane za przejaw błędnego zastosowania art. 212

§ 2 k.c.

Z gruntu wadliwe jest także stanowisko skarżącej, że rozstrzygnięcie narusza

z art. 64 ust. 1 i 2 w zw. z art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej,

a także art. 8 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności,

gdyż nie zapewnia uczestniczce możliwości uzyskania spłaty i to takiej, która

zapewniłaby jej środki na uzyskanie wielkościowo i jakościowo tożsamego

mieszkania jak to, którego była współwłaścicielką. Istotą podziału określonego

majątku jest jego dystrybucja pomiędzy współuprawnionych stosownie do

posiadanych przez nich udziałów, ocenianych wartościowo. Skoro zatem

uczestniczka jest współwłaścicielką w połowie, a prawo do mieszkania wyczerpuje

niemal całość majątku podlegającego podziałowi, nie może oczekiwać otrzymania

spłaty w wysokości równoważącej to prawo w całości, lecz tylko odpowiadającej jej

udziałowi. Powoływane w skardze orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 18 lipca

2000 r. (IV CKN 1202/00, nie publ.), w którym podkreślono brak jakościowego,

a tylko

ilościowe

zróżnicowanie

sytuacji

współwłaścicieli,

zawiera

szereg

wskazówek dotyczących okoliczności istotnych przy podejmowaniu decyzji

o właściwej drodze wyjścia ze współwłasności. Jednak sugestie, by uzyskana

spłata umożliwiała stworzenie sytuacji porównywalnej z poprzednią odnoszona

jest do

usprawiedliwionych

potrzeb

dotychczas

zaspokajanych

w

ramach

współwłasności, a nie do konieczności przyznania spłaty ponad wartość udziału.

Niewątpliwie zasądzona spłata ma z założenia zostać rzeczywiście wykonana,

jednak Sąd Okręgowy miał to na uwadze, a jego ustalenia nie pozwalają na

postawienie tezy, że a priori można było wątpić, czy wnioskodawczyni dokona

spłaty. Ponadto specyficzne położenie uczestniczki, wynikające z pobytu

w zakładzie karnym, powoduje, że nawet ewentualna konieczność prowadzenia

egzekucji spłaty, wydłużająca oczekiwanie na jej otrzymanie, nie stanowi

w rozpatrywanej sprawie nadmiernej dolegliwości dla wierzycielki.

Z przytoczonych względów skarga wnioskodawczyni, jako nieuzasadniona,

podlegała oddaleniu na podstawie art. 42411 § 1 k.p.c.