Supreme Court dismisses appeal, ruling bankruptcy law interpretation requires logical consistency over literal text.

Sygn. akt II CNP 119/08

POSTANOWIENIE

Dnia 27 lutego 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Marian Kocon (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Jan Górowski (sprawozdawca)

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 27 lutego 2009 r.,

skargi Banku […] Spółki Akcyjnej

o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego postanowienia

Sądu Rejonowego w P.

z dnia 4 czerwca 2008 r., sygn. akt [...], wydanego

w toku postępowania upadłościowego w sprawie z wniosku "M."

Spółki Akcyjnej w upadłości

przy uczestnictwie [...]

o dokonanie wpisu w księdze wieczystej,

oddala skargę.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 14 marca 2008 r. sędzia komisarz stwierdził

niedopuszczalność wpisu w księdze wieczystej [...] Sądu Rejonowego w P. hipoteki

umownej kaucyjnej w kwocie 2 400 000 zł wraz z odsetkami zmiennymi od dnia 23

września 2005 r. wynoszącymi na dzień udzielenia kredytu 7,90 % w stosunku

rocznym, tj. hipoteki na zabezpieczenie spłaty kredytu w rachunku bieżącym nr [...]

z dnia 24 września 2004 r. na rzecz Banku.

W uzasadnieniu tego orzeczenia wskazał, że w art. 81 ust. 1 ustawy z dnia

23 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz.U. Nr 60, poz. 535 ze zm.,

dalej „p.u.n.”), ustanowiono zakaz obciążenia składników masy upadłości prawem

zastawu, zastawu rejestrowego i skarbowego, jak również zakaz dokonywania

wpisu w księdze wieczystej, a także w innym rejestrze celem dokonania

zabezpieczenia wierzytelności na mieniu wchodzącym w skład masy upadłości.

Jednym z dwóch od niego wyjątków jest unormowanie zawarte w art. 81 ust. 3

p.u.n., według którego istnieje możliwość ustanowienia na wchodzących w skład

masy

upadłości

nieruchomościach

lub

wierzytelnościach

hipoteki

w

celu

zabezpieczenia wierzytelności, gdy wniosek o jej ustanowienie złożono w ciągu

sześciu miesięcy przed dniem ogłoszenia upadłości. Zdaniem sędziego komisarza,

przy wykładni tego przepisu należało sięgnąć do reguł wykładni celowościowej i na

tej podstawie przyjął, że zakaz nie dotyczy jedynie tych wniosków, które zostały

złożone w sądzie najpóźniej w dniu 12 czerwca 2004 r. Wykluczył także stosowanie

wyjątku określonego w art. 81 ust. 2 p.u.n. ze względu na to, że postępowanie

upadłościowe prowadzone dla upadłego „M.” S.A. toczyło się pierwotnie w celu

zawarcia układu, a zarząd majątku powierzono zarządcy i rada wierzycieli nie

wyraziła zgody na obciążenie hipoteką nieruchomości upadłego.

W zażaleniu z dnia 1 kwietnia 2008 r. wierzyciel Bank podniósł, że przy

interpretacji art. 81 ust. 3 p.u.n. należy dać priorytet wykładni językowej, gdyż jej

zastosowanie nie godzi w zasadę nadrzędności grupowego interesu wierzycieli.

Podkreślił, że skoro wniosek o ogłoszenie upadłości został wniesiony w dniu 31

stycznia 2005 r., wniosek o wpis hipoteki został złożony w dniu 28 września 2004

r., a wpis został dokonany w dniu 9 czerwca 2005 r., to w sprawie znajduje

zastosowanie art. 81 ust. 3 p.u.n.

Zażalenie Banku od powyższego postanowienia Sąd Rejonowy w P. oddalił

postanowieniem z dnia 4 czerwca 2008 r. Podniósł, że dokonana przez sędziego

komisarza interpretacja mieściła się w granicach wykładni funkcjonalnej oraz że

dopuszczalność zażalenia wynika z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19

września 2007 r., SK 4/006 (OTK–A 2007, nr 9, poz. 98), który orzekł, iż art. 82

p.u.n. w zakresie, w jakim nie przewiduje kontroli sądowej zgodności z prawem

postanowienia

sędziego

komisarza

w przedmiocie

stwierdzenia

niedopuszczalności wpisu hipoteki lub zastawu w księdze wieczystej lub

właściwym rejestrze jest niezgodny z art. 45 ust. 1 w zw. z art. 176 ust. 1 i art. 64

ust .1 Konstytucji.

Sąd podkreślił, że językowe dyrektywy wykładni są zawsze punktem wyjścia

do interpretacji tekstu prawnego, nawet jeśli okażą się niewystarczające do

rozwiązania zadania interpretacyjnego. Jeżeli w wyniku zastosowania metod tej

wykładni otrzymuje się normy między sobą zgodne, to odwoływanie się do innego

sposobu wykładni naruszałoby zasady kultury prawnej państwa praworządnego.

Artykuł 81 ust. 3 p.u.n. w powiązaniu z art. 81 ust. 1 p.u.n, interpretowany według

reguł wykładni językowej nie spełnia jednak pozostałych dyrektyw wykładni.

Wskazał, że wykładnia funkcjonalna nakazuje tak ustalać znaczenie norm aby były

one jak najlepszym środkiem do osiągnięcia celu

ustawy, zamierzonego przez

ustawodawcę, lub też aby ich skutki były najkorzystniejsze

dla adresatów tych

norm i w związku z tym należy odrzucić wszelkie konsekwencje wykładni językowej,

które byłyby sprzeczne z zasadami logiki i racjonalności ustawodawcy.

Wykładnia językowa art. 81 ust. 3 p.u.n. prowadziłaby, jego zdaniem, do

stwierdzenia, że zakaz obciążenia nieruchomości wchodzących

w skład masy

upadłości

poszczególnych

zabezpieczeniem

hipotecznym

wierzytelności

podmiotów obowiązuje w odniesieniu do wniosków o wpis hipoteki złożonych na

sześć miesięcy przed złożeniem wniosków o ogłoszenie upadłości. Byłoby to

nielogiczne i wprost sprzeczne z zasadami postępowania upadłościowego. Z jednej

strony

nie

pozwoliłoby

to

na

ochronę

przed

opieszałością

sądów

wieczystoksięgowych wierzycieli hipotecznych, którzy złożyli wnioski o wpis hipoteki

wcześniej niż sześć miesięcy przed datą złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości,

które nie zostałyby do dnia ogłoszenia upadłości rozpoznane, a z drugiej strony

bez uzasadnienia uprzywilejowanymi byliby wierzyciele hipoteczni, którzy ledwie

na kilka miesięcy przed złożeniem wniosku o ogłoszenie upadłości dłużnika

zyskiwaliby zabezpieczenie swych wierzytelności korzystające z zasady odrębności

i pierwszeństwa względem pozostałych wierzycieli, a przy tym kolejne zgłoszenie

hipoteki uszczuplałyby w sposób istotny sumę funduszy masy upadłości.

Wskazał, że w sprawie w świetle rygorystycznej wykładni językowej zakaz

z art. 81 ust. 1 p.u.n. nie obowiązywałby jedynie wobec wniosków o wpis hipoteki

złożonych w sądzie pomiędzy dniem 12 czerwca 2004 r. a dniem 12 grudnia

2004 r.

Wszelkie inne wnioski, które nie byłyby rozpoznane przed dniem 21 marca 2005 r.,

tj. przed ogłoszeniem upadłości zostałyby objęte tym zakazem. Jest to w sposób

oczywisty niezgodne z celami postępowania upadłościowego, w tym z istotą

ustanowionego w art. 81 ust. 1 p.u.n. zakazu obciążania składników masy

upadłości ograniczonymi prawami rzeczowymi i przekreśleniem sensu wyjątku

ustanowionego w art. 81 ust. 3 p.u.n. Chociaż reguły wykładni norm prawnych

przydają prymat wykładni językowej, to nie może ona prowadzić do rezultatów

absurdalnych (argumentum ad absurdum) i wyraźnie sprzecznych z celami

regulacji. W takim wypadku, stosując inne metody wykładni, można przywrócić

wyinterpretowanym normom

wewnętrzną spójność z wartościami, którym służą

i pełną korelację z zasadami systemu, w którym funkcjonują.

Podkreślił,

że

celem

postępowania

upadłościowego

jest

optymalne

wykorzystanie majątku upadłego w celu zaspokojenia wierzycieli i uwzględnienie

zasady dominacji grupowego interesu wierzycieli. Zasady te uzasadniają istnienie

zakazu obciążenia składników masy upadłości wyrażonego w art. 81 ust. 1 p.u.n.

Zgodnie z jego treścią, po ogłoszeniu upadłości nie można obciążyć składników

masy upadłości prawem zastawu, ani uzyskać wpisu w księdze wieczystej,

ponieważ z tą chwilą partykularne interesy poszczególnych wierzycieli ustępują

interesom ogółu wierzycieli. Odwołując się do uchwały Sądu Najwyższego z dnia

14 grudnia 2007 r., III CZP 128/07, wyraził zapatrywanie, że zakaz dokonywania

wpisu hipoteki obciążającej nieruchomość stanowiącą składnik masy upadłości nie

ma zastosowania do wniosku złożonego wcześniej niż w ciągu sześciu miesięcy

przed złożeniem wniosku o ogłoszenie upadłości i w związku z tym stwierdził, że

celem

ustawodawcy była

ochrona

wierzycieli przed

opieszałością

sądów

wieczystoksięgowych.

W rezultacie przyjął, że wyrażenie „w ciągu sześciu miesięcy” stanowi

jedynie „złe wysłowienie woli ustawodawcy” i w związku z tym zakaz z art. 81 ust. 1

p.u.n. nie dotyczy jedynie tych wniosków o wpis hipoteki

na nieruchomości

wchodzącej w skład masy upadłości dłużnika „M.” S.A., które zostały złożone w

Sądzie najpóźniej

w dniu 12 czerwca 2004 r., a zatem wpis hipoteki Banku

dokonany w dniu 9 czerwca 2005 r. na wniosek złożony w dniu 28 września 2004 r.

był niedopuszczalny

Skargę

o

stwierdzenie

niezgodności

z

prawem

prawomocnego

postanowienia Sądu Rejonowego z dnia 4 czerwca 2008 r., Bank S.A. oparł na

naruszeniu art. 81 ust. 1 i 3 p.u.n.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia

przysługuje od prawomocnego orzeczenia sądu w zasadzie drugiej instancji, gdy

przez jego wydanie stronie została wyrządzona szkoda, a jego zmiana lub

uchylenie w drodze innych środków prawnych, nie było i nie jest możliwe (art. 424 1

§ 1 k.p.c.). Skarga jest nie tylko środkiem nowym, ale - jak podkreślono

w literaturze - wyjątkowym w skali europejskiej. Zasadą bowiem jest, że

prawomocność, tworzy nowy stan prawny pomiędzy stronami albo erga omnes, jak

też sanuje wszelkie ewentualne naruszenia prawa; którymi orzeczenie ewentualnie

jest dotknięte. Dlatego

przy wykładni zawartego w art. 424 1 § 1 k.p.c. pojęcia

„niezgodności z prawem” należy uwzględnić istotę i sens

odpowiedzialności

państwa przewidzianej w art. 4171 § 2 k.c. w zw. z art. 77 Konstytucji oraz naturę

władzy sądowniczej. Swoboda ocen sędziego wynika nie tylko z jej istoty, ale

często z pojęć niedookreślonych, czy klauzul generalnych. W związku z tym w teorii

prawa trafnie przyjmuje się istnienie tzw. luzu decyzyjnego, który oznacza

możliwość wyboru przez sędziego jednego z możliwych rozwiązań.

Poza tym treść orzeczenia zależy od wyników wykładni, które mogą być

różne w zależności od przedmiotu i stosowanych jej metod. W związku

z otwartością semantyczną języka, w tym także języka prawnego, mogą mieć

miejsce różne, poprawne z punktu widzenia metod, interpretacje. Z tych przyczyn

tezę o istnieniu jedynego trafnego orzeczenia należy odrzucić. Dlatego też należy

uznać, że różnej treści orzeczenia wydane w podobnej sprawie mogą być „zgodne

z prawem” (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 września 1991 r., III ARN

32/91, PUG 1992, nr 2-3, poz. 4).

Z powyższych względów definicja bezprawności dotycząca art. 4241 § 1

k.p.c. jest odmienna od tego pojęcia

funkcjonującego na

gruncie prawa

materialnego i procesowego. Prawomocne orzeczenie jest niezgodne z prawem,

gdy jest sprzeczne z niepodlegającymi różnej wykładni przepisami i z ogólnie

przyjętymi standardami rozstrzygnięć (por. np. wyroki Sądu Najwyższego z dnia

7 lipca 2006 r., I CNP 33/06, OSNC 2007, nr 2, poz. 35, z dnia 31 marca 2006 r.,

IV CNP 25/05, OSNC 2007, nr 1, poz. 17, z dnia 14 grudnia 2006 r., I BP 13/06,

M. P.Pr. 2007, nr 5, poz. 253).

Wyrażony pogląd jest ugruntowany w judykaturze i należy go podzielić, choć

w literaturze budzi kontrowersje. Niezgodność z prawem to sprzeczność

z zawartymi w przepisach normami prawnymi. Z tego względu – wbrew stanowisku

wyrażonemu w literaturze – przy ocenie omawianej przesłanki niezgodności

z prawem prawomocnego orzeczenia - powoływanie się na wykładnię przepisów

jako „miernika” tej niezgodności jest trafne. Zasadnie wskazuje się natomiast,

w piśmiennictwie, że skarga stanowi etap na drodze dochodzenia odszkodowań za

orzeczenia kolidujące z prawem, gdyż wyrok sądu stwierdzający niezgodność

stanowi materialną przesłankę tej odpowiedzialności (art. 417 1 § 2 k.c.).

Dla dokonywanej oceny istotne jest, czy orzeczenie, którego skarga dotyczy, jest

niezgodne z prawem w rozumieniu norm zawartych w art. 424 1 § 1 albo 2 k.p.c.

i dlatego nie powinno się jej uzależniać od mierników, które nie wynikają z tych

przepisów. Przy ustaleniu znaczenia omawianego pojęcia należy więc uwzględnić

treść zawartego w tym przepisie wyrażenia „prawomocne orzeczenie”. To właśnie

skutki prawomocności stanowią normatywną podstawę do przyjęcia autonomicznej

obostrzonej definicji bezprawności na gruncie omawianego unormowania.

Z treści art. 4241 § 1 k.p.c. wynika, że szkoda ma zostać wyrządzona przez

jego wydanie. Ma być więc następstwem tego, że rozstrzygnięcie jest

nieprawidłowe, a zatem nie mają znaczenia naruszenia prawa procesowego

i materialnego, które nie doprowadziły do wydania nieprawidłowego wyroku.

Nie wystarczy więc sama bezskutkowa niezgodność orzeczenia z prawem, ale

konieczne jest istnienie związku przyczynowego pomiędzy wadliwością orzeczenia

a szkodą. Innymi słowy, sama więc sentencja orzeczenia ma wywołać szkodę i być

sprzeczna normami wynikającymi z powołanych w skardze przepisów prawa,

natomiast nie wystarczy jeżeli w tym zakresie występuje tylko wątpliwość, czy

nawet wysokie prawdopodobieństwo niezgodności.

Odnosząc powyższe uwagi do zarzutów skargi, trzeba stwierdzić, że

zaskarżone orzeczenie nie jest niezgodne z prawem w wyżej zasygnalizowanym

znaczeniu. Jest oczywiste, że zgodnie z art. 7 art. 45 oraz art. 64 Konstytucji, sądy

działają na podstawie i w granicach prawa, budując zaufanie do jego

przestrzegania i stosowania. Jednym z instrumentów służących do osiągnięcia

tych celów jest dokonywanie profesjonalnej wykładni przepisów przy wykorzystaniu

wszystkich wykształconych w rozwoju prawa jej metod. Gwarancją prawidłowego

stosowania prawa jest tłumaczenie przepisów przede wszystkim w ich kontekście

językowo-logicznym, następnie zaś na tle ich układu systemowego, a dopiero

w dalszej kolejności – gdy te metody wykładni nie dają zadawalających wyników, tj.

nie prowadzą do wyraźnego odczytania sensu danej normy prawnej – wchodzi

w rachubę zastosowanie wykładni celowościowej.

W doktrynie i w judykaturze nie budzi wątpliwości pogląd, że należy odstąpić

od wyników wykładni językowej gdy prowadzi do absurdalnego wniosku, na co

trafnie

zwrócił

uwagę

Sąd

Rejonowy.

Bezpośrednie

rozumienie

przepisu

prowadziłoby w tym wypadku do niemożliwej do zaakceptowania z tego punktu

widzenia konkluzji, tj. że wcześniejsze niż półroczne wnioski nie mogłyby zostać

uwzględnione, natomiast wnioski późniejsze – złożone w ciągu sześciu miesięcy

przed wnioskiem o ogłoszenie upadłości – byłyby skuteczne. Poza tym, skoro

wykładnia językowa art. 81 ust. 3 p.u.n., w świetle argumentów zawartych

w zaskarżonym postanowieniu,

nie dała się pogodzić z zasadami logicznego

rozumowania, była niezgodna z argumentami natury systemowej i oczywiście

sprzeczna z celami postępowania upadłościowego, to właśnie zgodnie z zasadami

stosowania prawa, należało sięgnąć do pozostałych metod jego interpretacji.

W doktrynie podkreślono trafnie, że brzmienie art. 81 ust. 3 jest wynikiem

niedopatrzenia ustawodawcy i sprzeczne zarówno z ratio legis ustawy, jak i tego

przepisu. Bezpośrednie jego rozumienie w sposób rażący naruszałoby prawa

wszystkich wierzycieli zainteresowanych

zaspokojeniem z masy upadłości, jak

i tych osób, które wystąpiły o rzeczowe zabezpieczenie swojej wierzytelności na

długo przed pogorszeniem się sytuacji finansowej dłużnika. Zwrócił na to uwagę

Trybunał

Konstytucyjny

w

kierowanej

do

Sejmu

sygnalizacji,

zawartej

w postanowieniu z dnia 7 listopada 2007 r., S 6/07 (OTK 2007, nr 10, poz. 135).

Wprawdzie powołana przez skarżącego uchwała Sądu Najwyższego z dnia

14 grudnia 2007 r., III CZP 128/07 dotyczyła innego stanu faktycznego, co jednak

nie zmienia istoty rzeczy, skoro unormowanie wynikające z brzmienia art. 81 ust. 3

p.u.n. uznał on za absurdalne. Do tego samego wniosku prowadziła analiza

uzasadnienia postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 8 grudnia 2006 r., V CSK

322/06 (OSNC 2007, nr 10, poz.158).

Z tych względów Sąd Najwyższy skargę oddalił (art.42411 § 1 k.p.c.).