Supreme Court dismisses appeal regarding contractual penalty validity after contract rescission. Court rejects claim that penalty clause is void due to rescission. Penalty remains valid if paid before rescission takes effect.

Sygn. akt II CNP 101/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 2 października 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Helena Ciepła (przewodniczący)

SSN Irena Gromska-Szuster

SSN Marian Kocon (sprawozdawca)

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 2 października 2007 r.

skargi P.M.

o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego wyroku

Sądu Okręgowego w Ł. z dnia 30 maja 2006 r., sygn. akt [...]

wydanego w sprawie z powództwa P.M.

przeciwko Wyższej Szkole Ekonomicznej

o zapłatę,

oddala skargę.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy w Ł. wyrokiem z dnia 9 listopada 2005 r. oddalił powództwo P.M.

przeciwko Wyższej Szkole Ekonomicznej o zapłatę

29876,71 zł z tytułu kar

umownych zastrzeżonych w umowie z dnia 1 kwietnia 2004 r. (o wybudowanie

chaty) na wypadek zwłoki w przekazaniu terenu budowy i wydaniu dokumentacji

oraz na wypadek odstąpienia od tej umowy. Sąd ustalił, że strony przewidziały karę

z tytułu popadnięcia w zwłokę w wydaniu wykonawcy terenu budowy i

dokumentacji. Ta okoliczność stanowiła podstawę skutecznego odstąpienia przez

powoda od umowy. Sąd wyłączył dopuszczalność wyprowadzenia roszczeń z tytułu

kar umownych z umowy, od której odstąpiono, powołując się na skutek tego

zdarzenia, sięgający ex tunc.

Przytoczone ustalenia i stanowisko prawne zostały przez Sąd Okręgowy w Ł.

uznane za prawidłowe, toteż apelacja powoda została wyrokiem tegoż Sądu z dnia

30 maja 2006 r. oddalona. Sąd Okręgowy dodał, że dopuszczalne jest naliczanie

kar umownych za okres sprzed odstąpienia od umowy, jednakże tylko wówczas,

gdy do ich uiszczenia bądź zasądzenia doszło przed wykonaniem tego prawa.

Ponadto, że zastrzeżenie kary umownej w umowie z dnia 1 kwietnia 2004 r. w razie

jej wypowiedzenia przez wykonawcę z winy zamawiającego, przekracza ramy

swobody umów, określonej w art. 3531 k.c., i w związku z tym na podstawie art. 58

k.c. jest bezwzględnie nieważne. Świadczenie zamawiającego polega bowiem na

zapłacie wynagrodzenia, czyli jest świadczeniem pieniężnym, a zgodnie z

bezwzględnie wiążącym art. 483 k.c., zastrzeganie kary umownej w razie nie

wykonania tego świadczenia jest niedopuszczalne.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sądy obu instancji przyjęły generalne założenie, że wskutek odstąpienia przez

skarżącego od umowy z dnia 1 kwietnia 2004 r. (o wybudowanie chaty) straciły swą

moc jej postanowienia zastrzegające kary umowne.

W literaturze i orzecznictwie dominuje pogląd, w myśl którego skutkiem

wykonania prawa odstąpienia od umowy

wzajemnej jest jej rozwiązanie ze

skutkiem ex tunc, jak gdyby w ogóle nie była zawarta. Różne bywa uzasadnienie

tego poglądu. Niektórzy przedstawiciele doktryny opowiadają się za zastosowaniem

analogii z ustawy i przyjęciem fikcji prawnej znajdującej oparcie w art. 395 § 2 k.c.,

sprowadzającej się do stwierdzenia, że umowa uważana jest za nie zawartą.

Według innego poglądu, na skutek odstąpienia od umowy ulega zniweczeniu jej

pierwotny byt prawny (umowę uważa się za niezawartą); tyle znaczy odstąpienie od

umowy. Zbędne jest analogiczne stosowanie normy art. 395 § 2 k.c.

Odstąpienie zamawiającego od umowy - uznane za skuteczne - doprowadziło

w ocenie Sądów obu instancji do jej rozwiązania, znosząc ją ze skutkiem ex tunc.

Pomiędzy stronami powstał więc taki stan, jakby do zawarcia umowy nie doszło, co

z kolei oznacza, że wygasły wszystkie wzajemne roszczenia, w tym roszczenia

z tytułu kar umownych.

Poglądy o zniweczeniu umowy na skutek odstąpienia, oparte na sformułowaniu

art. 395 § 2 k.c., są trafne w odniesieniu do skutków obligacyjnych jej istotnych

postanowień. Zwrot ustawowy "umowa uważana jest za niezawartą" wskazuje na

element fikcji, konieczny wtedy, gdy umowa była zawarta oraz w znacznej części

już wykonana. Ustawa określa przywracanie stanu sprzed jej wykonania, a ponadto

uprawnia odstępującego do odszkodowania od drugiej strony odpowiedzialnej za

niewykonanie zobowiązania (art. 494 k.c.).

Niemniej

jednak

utrzymywanie

w

mocy

postanowień

umownych

zabezpieczających lub upraszczających wyrównanie szkody w znaczeniu bardziej

potocznym niż w art. 361 § 2 k.c. lub skłaniających dłużnika do wypełnienia

zobowiązania

jest

zgodne

z

zasadami

współczesnych

regulacji

prawa

kontraktowego lub traktatowego. Principles of European Contract Law w art. 9:3052

wyrażają zasadę utrzymania w mocy postanowień umowy, które zgodnie z wolą

stron mają działać nawet po rozwiązaniu. Utrzymywanie się roszczeń o zapłatę

kary umownej nie zostało zakwestionowane w orzecznictwie Sądu Najwyższego

(np. wyroki z dnia 26 listopada 2004 r., V CK 411/04, "Izba Cywilna" 2005, nr 10,

s. 48, z dnia 6 maja 2004 r., II CK 261/03, niepubl. oraz z dnia 15 września

2005 r., II CK 72/05, niepubl.).

Poza tym, wykonawca miał zastrzeżone prawo do odstąpienia od umowy także

z przyczyn wiążących się z nienależytym wykonaniem obowiązków niepieniężnych

przez inwestora, m.in. za zwłokę w przekazaniu terenu budowy i przekazaniu

dokumentacji (§ 18pkt 2 ppkt.a). Już z tego względu nie można było zasadnie

twierdzić, że kara umowna została zastrzeżona tylko za nie wykonanie lub

nienależyte wykonanie zobowiązania pieniężnego. Inaczej mówiąc, błędnie Sąd

Apelacyjny przyjął, że nienależyte wykonanie zobowiązania pieniężnego przez

wykonawcę było podstawą odstąpienia od umowy.

Przechodząc do oceny zgodności z prawem zaskarżonego wyroku trzeba

zauważyć,

że

nie

każde

naruszenie

prawa

materialnego

lub

przepisów

postępowania stanowi uzasadnioną podstawę skargi przewidzianej w art. 424 1

k.p.c. Orzeczenie niezgodne z prawem - w rozumieniu art. 4241 § 2 k.p.c. - to

orzeczenie, które jest niewątpliwie sprzeczne z zasadniczymi i niepodlegającymi

różnej wykładni przepisami, z ogólnie przyjętymi standardami rozstrzygnięć

(dyskrecjonalności), albo zostało wydane w wyniku szczególnie rażąco błędnej

wykładni lub niewłaściwego zastosowania prawa, które jest oczywiste i nie wymaga

głębszej analizy prawniczej. Takie też stanowisko zajął Sąd Najwyższy w wyroku

z dnia 31 marca 2006 r., IV CNP 25/05 (OSNC 2007, nr 1, poz. 17) uznając, że

niezgodność z prawem w rozumieniu art. 4241 k.p.c. może wynikać tylko

z oczywistych błędów sądu, spowodowanych rażącym naruszeniem zasad

wykładni lub stosowania prawa.

Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 4 stycznia 2007 r., sygn. akt V CNP 132/06,

(Biul. SN 2007/4/14) uznał, że takie ujęcie niezgodności z prawem, a co za tym

idzie, "bezprawności sądowej", pozostaje w zgodzie z orzecznictwem (ETS), który

w orzeczeniu z dnia 30 września 2003 r. w sprawie Gerhard K., po raz pierwszy

rozpatrując odpowiedzialność państwa za szkodę wyrządzoną przez władzę

sądową, nadał przesłance bezprawności jeszcze bardziej kwalifikowany charakter,

niż w przypadku odpowiedzialności państwa za szkodę wyrządzoną bezprawiem

legislacyjnym (por. C-224/01, Gerhard K. v. Austria).

Wyraźnego podkreślenia wymaga, prezentowany zarówno w orzecznictwie

Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości (por. np. powołane orzeczenie w sprawie

C-224/01), jak i w doktrynie, pogląd, zgodnie z którym w przypadku wykonywania

władzy dyskrecjonalnej niezbędny jest pewien margines błędu, którego popełnienie

nie może rodzić odpowiedzialności odszkodowawczej państwa. Tylko w sytuacji,

gdy granice uznania zostaną rażąco przekroczone (błąd rażący), państwo nie może

uwolnić się od tej odpowiedzialności. Oznacza to, że naruszenie prawa musi być

"oczywiste". Z tego rodzaju naruszeniem - jak podkreślił ETS - mamy do czynienia

wyjątkowo, bowiem "oczywistość naruszenia prawa" należy rozumieć bardzo

wąsko, gdy jest ono z góry widoczne, bez potrzeby głębszej analizy prawniczej.

Taka zaś "oczywistość naruszenia prawa", jak wskazano wyżej, nie zachodzi

w niniejszej sprawie.

Z tych przyczyn orzeczono, jak w wyroku.